mały|Mapa Indii Filozofia indyjska – filozofia uprawiana na subkontynencie indyjskim oraz na obszarach, w których zaznaczyły się indyjskie wpływy kulturowe (jak Azja Środkowa, Tybet, Indonezja, Indochiny).

Indie, obok starożytnej Grecji, stanowią jeden z najstarszych ośrodków myśli filozoficznej. Filozofia indyjska powstała mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia pzred naszą erą niezależnie od filozofii europejskiej i od filozofii chińskiej. Jest ściśle związana z religiami indyjskimi, zwłaszcza z hinduizmem, buddyzmem i dżinizmem.

Starożytna filozofia indyjska rozwijała się w ramach określonych systemów, czyli szkół, które podzielić można na dwie duże grupy: ortodoksyjne (uznające autorytet Wed) i nieortodoksyjne (nie uznające ich autorytetu). Większość z tych szkół miała charakter ortodoksyjny i religijny. Do tej grupy zaliczyć należy następujące szkoły: wedanta, mimansa, sankhja, joga, njaja i wajsieszika. Szkołami nieortodoksyjnymi były: dźinizm, buddyzm i szkoła czarwaków-lokajatów. Podział ten nie obejmuje jednak niektórych szkół ani nurtów.

Historia filozofii indyjskiej rozpoczęła się wraz z rozkwitem kultury aryjskiej i spisaniem świętych ksiąg hinduizmu. Szkoły filozofii hinduistycznej istniały według wierzeń hinduistów od dawna. Ich rozwój jednak nastąpił od siódmego i szóstego wieku p.n.e. Wówczas powstały systemu nieortodoksyjne, opozycyjne wobec Wed. Konkurencja owych nurtów z hinduizmem doprowadziła do rozkwitu szkół ortodoksyjnych. W szkołach tych refleksja filozoficzna koncentrowała się wokół komentowania tekstu klasycznego, autorstwa założyciela szkoły, oraz dysput z przedstawicielami innych nurtów myśli. Około ósmego wieku, głównie za sprawą Adi Śankary i Kumarili, buddyzm w Indiach zanikł prawie w całości, a inne systemy nieortodoksyjne znacznie podupadły. Powstrzymany został rozpad hinduizmu, powodowany częściowo przez filozofię nieortodoksyjną, a dominującym nurtem stała się wedanta. W średniowieczu drugiego milenium ery chrześcijańskiej rozwijała się bujnie wedanta i powstały w jej obrębie liczne nurty komentujące święte teksty tego systemu. Współczesna filozofia indyjska również jest przeważnie wedantyjska.

Od czasów starożytnych filozofia o silnych wpływach indyjskich była też rozwijana w Tybecie, Indonezji, Malajach, Sri Lance, Birmie i innych państwach Półwyspu Indochińskiego. Od chwili przybycia do Chin pierwszych buddyjskich misjonarzy (tj. ok. II w. p.n.e.), indyjskie koncepcje filozoficzne – głównie buddyjskie – wpływały na życie umysłowe Państwa Środka, a za jego pośrednictwem także na Koreę i Japonię. Od końca osiemnastego wieku myśl indyjska zaczęła oddziaływać na Zachód.

Filozofia wedyjsko-smrytyjska Zaczątki myśli hinduistycznej mały|Strona z Rygwedy zapisana w sanskrycie

Źródła filozofii hinduistycznej znajdują się już w Rygwedzie i brahmanach, mających przeważnie charakter kosmologiczny. Twórcy Rygwedy, Ariowie, wyznawali religię zwaną wedyzmem, będącą wczesną fazą rozwoju hinduizmu. Wedyjski hinduizm znajdował się na pograniczu monoteizmu i henoteizmu. Różne bóstwa czczone były jako przejawy jednego Boga, o czym świadczyć może następujący werset Rygwedy:

Prawda jest jedna, ale mędrcy nazywają ją różnymi imionami (RW 1:164:46)

W Rygwedzie znajdują się też elementy doktryny o Brahmanie, rozumianym wówczas jako przenikająca wszechświat siła o trudnej do określenia naturze. Z czasem jednak termin Brahman stał się synonimem bramina. Dopiero w Upaniszadach termin ten odniesiony został ponownie do Boga-Absolutu.

W brahmanach pojawiają się kluczowe dla późniejszej myśli indyjskiej pojęcia filozoficzne takie jak: Brahman, atman czy reinkarnacja. Zawierają one także opisy rytuałów, które były szczególnie ważne w wedyzmie.

Filozofia Upaniszad

W Upaniszadach świat opisywany jest jako ułuda czy iluzja (maja). Prawdziwy jest natomiast Brahman (Absolut, Bóg, Najwyższy Duch) – wszechobecna, niewidzialna substancja, pozbawiona wszelkich atrybutów, która podtrzymuje wszechświat i jest źródłem każdej rzeczy. Świat materialny jest widzialnym przejawem Brahmana. Prawdziwą naturą każdej istoty jest odróżniana od ciała i umysłu Jaźń (Atman). Jest ona utożsamiana z Brahmanem, jednak maja uniemożliwia istotom dostrzeżenie tego.

Według Upaniszad dusza każdej istoty żywej przechodzi przez reinkarnację i pewien czas po śmierci wciela się w inną istotę, która może być wyższa lub niższa ewolucyjnie – to zależy od czynów duszy. Każda dusza poprzez swe czyny, myśli słowa itp. zbiera karmana – negatywnego bądź pozytywnego – który jest odpowiedzialny za jej przyszły dobrobyt lub cierpienia. Zakończenie procesu reinkarnacji następuje na skutek zdobycia mądrości duchowej (dźńana) co spowoduje poznanie Brahmana, co jest tożsame ze zjednoczeniem się z nim. Konieczne do tego jest także wyrzeczenie się zła.

Upaniszady wyróżniają cztery zjawiska świadomości: jawa, sen, głęboki sen oraz zjednoczenie z Brahmanem. Uszeregowane zostały w kolejności od najniższego do najwyższego pod względem duchowym.

Upaniszady nauczają, że społeczeństwo powinno się dzielić na cztery warny: Bramini – kapłani kszatrijowie – wojownicy i rządcy, monarchowie wajśjowie – kupcy, rzemieślnicy śudrowie – robotnicy rolni

O przynależności do każdej z tych warn mogą decydować wyłącznie umiejętności i charakter. Najwyższe wymagania moralne i duchowe stawiane są braminom, a najniższe śudrom.

Filozofia Bhagawadgity

mały|Pomnik przedstawiający Krysznę i Ardżunę tuż przed bitwą na rydwanie wojskowym, na którym Kryszna wygłosił Bhagawadgitę Bhagawadgita naucza, że prawdziwą naturą każdej istoty jest nieśmiertelny Duch, Jaźń, który istniał od zawsze i zawsze będzie istniał. Ciało jest tylko jego „ubraniem”.

Innym ważnym przesłaniem owego tekstu jest konieczność wykonywanie wszelkiej działalności (w tym własnych obowiązków) bezinteresownie – działając nie powinno się koncentrować na owocu czynu, lecz na samym czynie. Bhagawadgita zakazuje także bierności i powstrzymywania się od czynu, gdyż czyn jest bardzo ważny, a poza tym nie jest możliwe niewykonywanie jakiegokolwiek czynu nawet przez moment. Człowiek (także inne istoty) jest bowiem popychany nieustannie do działania przez trzy guny, do których, zgodnie z Bhagawadgitą, człowiek powinien podchodzić jako obserwator i pod żadnym pozorem się z nimi nie utożsamiać. Według Bhagawadgity każdego czynu powinno się dokonywać jakby był ofiarą religijną – w ten sposób można się pozbyć karmana, którego skutkiem są kolejne wcielenia (hinduiści dążą do przerwania wcieleń i osiągnięcia mokszy). Konieczne jest także opanowanie zmysłów i powstrzymywanie się od kontemplacji przedmiotów zmysłów, gdyż to powoduje przywiązanie i cały ciąg innych negatywnych emocji oraz skutków, prowadzących do utraty rozsądku i totalnej ruiny.

Zgodnie z Bhagawadgitą, Kryszna (jej główna postać) jest wcieleniem najwyższego Pana, Boga, który zstępuje jako Awatara, gdy na świecie pojawi się degeneracja moralna. Kryszna przenika wszechświat oraz go podtrzymuje, mieszka w sercu każdej żywej istoty, jest sprawcą tworzenia oraz zniszczenia wszystkich rzeczy materialnych.

Bhagawadgita uważa drogę oddania Bogu, miłości wobec niego za najwyższą ze ścieżek wiodących ku oświeceniu. Według Kryszny człowiek oświecony dostrzega Boga w każdej istocie i każdą istotą w Bogu. Nie ma jakichkolwiek uprzedzeń ani sympatii – wszystkich traktuje jako równych.

Filozofia braminizmu

Braminizm wyłonił się z wedyzmu. W okresie braminizmu nastąpiło usztywnienie się systemu kastowego (podziału na cztery warny: kapłanów, wojowników, rzemieślników i rolników). Szczególnie wzrosła rola braminów (kapłanów). Rozbudowano także znacznie praktyki ofiarne i rytualne. W braminizmie pojawiła się także doktryna o transmigracji dusz, choć rozbudowana wiara w reinkarnację istniała już znacznie wcześniej.

Braminizm był bezpośrednim preludium hinduizmu. Przeobrażenie się braminizmu w hinduizm nastąpiło na skutek popularyzacji w indyjskim społeczeństwie technik medytacji jako sposobu na osiągnięcie zbawienia, celem wyzwolenia z sansary.

Braminizm w sposób pośredni przyczynił się także do rozwoju nowych nurtów religijno-filozoficznych takich jak: buddyzm, dźinizm i tantryzm.

Sześć szkół ortodoksyjnych według tradycyjnego podziału Sankhja

Stworzenie sankhji przypisuje się starożytnemu mędrcowi Kapili. Postać klasyczną nadał temu systemowi jednak Iśwarakryszna (IV/V wiek n.e.).

Sankhja głosi dualizm – jej podstawą jest doktryna, że wszystko składa się z dwóch pierwotnych zasad: pramaterii („prakryti”) i ducha („purusza”). Pramateria jest jednolita i stanowi pierwotną przyczynę. Poznanie jej jest skutkiem logicznego rozumowania. Duch jest natomiast wieloraki. Duch jest świadomy, lecz bierny, a pramateria aktywna, lecz pozbawiona świadomości. Duch to bierny obserwator, który pochłonięty oglądaniem pramaterii utożsamia się z nią. Zdaniem Iśwarakryszny oświecenie polega na rozpoznaniu swej odrębnej od pramaterii natury. Jest wieczne, wówczas osiąga się niezachwiany spokój.

Przedstawiciele sankhji uważali, że związek pramaterii i ducha wystarczy do wyjaśnienia procesu ewolucji świata. W konsekwencji, część nurtów sankhji głosiła ateizm.

Sankhja głosiła teorię przyczynowości w myśl której, przed swym powstaniem skutek istnieje już w swej przyczynie, lecz w sposób logicznie określony.

Zgodnie z sankhją wewnętrznymi własnościami pramaterii są trzy guny (typy energii fizycznej): sattwa (jasność, dobroć, wiedza), radźas (aktywność, pasja, namiętność) i thamas (mrok, bezwład, apatia itp.). Wszechświat zostaje stworzony gdy jedna z gun zdobywa dominację nad pozostałymi dwoma. Powstaje wówczas, w odróżnieniu od prakryti, wikriti. Stan przewagi jednej guny nad pozostałymi dwoma jest nietrwały – wkrótce inna zacznie dominować. Będzie się tak działo aż do końca wszechświata, gdy wszystkie guny znajdą się w stanie równowagi.

Sankhja opisuje proces ewolucji pramaterii przy pomocy dwudziestu pięciu pierwiastków (łącznie z pramaterią) które się grupami wyłaniają z siebie nawzajem, począwszy od pramaterii. Dwudziestym szóstym elementem jest duch, który nie podlega ewolucji.

Praktycznie każdy system filozofii indyjskiej przyswoił sobie pewne doktryny sankhji. Filozofia ta miała także wpływ na medycynę indyjską, ajurwedę i psychologię indyjską.

Joga

mały|Pomnik postawiony medytującemu joginowi, Birla Mandir, Nowe Delhi Podstawowym tekstem jogi jako systemu filozoficznego są Jogasutry autorstwa Patańdźalego, który skodyfikował nauki o jodze. Joga według Patańdźalego polega na „powściągnięciu zjawisk świadomości” (Jogasutry I:2). Wyróżnia on pięć zjawisk świadomości: Prawdziwe poznanie Błąd poznawczy Fantazjowanie Głęboki sen Przypomnienie

Jogasutry opisują osiem aspektów (często mylnie nazywanych stopniami) rozwoju duchowego jogina: Jama – opanowanie pięciu zasad moralnych: niestosowania przemocy, prawdomówności, nie-kradzenia, powściągliwości seksualnej i rezygnacji z przywiązań materialnych. Nijama – opanowanie pięciu zasad ascetycznych: czystości ciała, nieustannego zadowolenia, ascezy, studiowania świętych tekstów, poddania się Iśwarze (Bogu) Asana – właściwa, wyprostowana postawa medytacyjna Pranajama – właściwa kontrola oddechu (podczas medytacji) Pratjahara – powstrzymanie naturalnej aktywności zmysłów Dharana – koncentracja na jednym przedmiocie (np. na mantrze lub na świętym wizerunku) Dhjana – kompletne wyciszenie umysłu Samadhi – ostatni etap; całkowite zjednoczenie z Bogiem i wyzwolenie z sansary.

Zgodnie z Jogasutrami jogin, który rozwija się duchowo może zdobyć nadnaturalne moce mistyczne (siddhi), jednak nie powinien przykładać do nich zbyt dużej wagi ani w żadnym wypadku uważać ich za ostateczny cej jogi, gdyż może się to skończyć egoizmem i kolejnymi wcieleniami, oddalaniem od mokszy.

Mimansa (Purwa-mimansa)