James Francis Cagney Jr. (ur. 17 lipca 1899 w Nowym Jorku, zm. 30 marca 1986 w Stanford) – amerykański aktor filmowy, teatralny, artysta wodewilowy i tancerz. Należał do grona najbardziej cenionych aktorów pierwszych lat filmu dźwiękowego i „Złotej Ery Hollywood”.
Cagney zadebiutował na deskach teatru w roku 1919 występując w rewii Every Sailor. Rok później po raz pierwszy zagrał na Broadwayu w sztuce Pitter Patter. Przez kilka lat z powodzeniem występował jako artysta wodewilowy, komik i tancerz. W 1930 zadebiutował w filmie, wcielając się w rolę Harry’ego Delano w dramacie kryminalnym Sinners’ Holiday w reżyserii Johna G. Adolfiego. Po otrzymaniu pozytywnych recenzji za występy sceniczne i filmowe, podpisał kontrakt z wytwórnią Warner Bros. W latach 30. i 40. zasłynął z ról gangsterów i rzezimieszków, walnie przyczyniając się do rozwoju gatunku filmu gangsterskiego. Potrafił psychologicznie uwiarygodnić zachowanie granych przez siebie – niezbyt sympatycznych, nierzadko psychopatycznych – bohaterów. W 1942 został laureatem Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za rolę George’a M. Cohana w biograficznym musicalu Yankee Doodle Dandy. Łącznie w przekroju swojej kariery filmowej nominowany był do tej nagrody trzykrotnie. W 1984 odznaczony przez prezydenta Ronalda Reagana Medalem Wolności.
Do jego najbardziej znanych filmów należą: Wróg publiczny nr 1 (1931), Nocne motyle (1933), Nadchodzi Navy (1934), Aniołowie o brudnych twarzach (1938), Burzliwe lata dwudzieste (1939), Yankee Doodle Dandy (1942), Biały żar (1949), Kochaj albo odejdź (1955) i Człowiek o tysiącu twarzy (1957). Wystąpił w 62 filmach. W 1999 American Film Institute (AFI) umieścił go na 8. miejscu w rankingu „50 największych legend amerykańskiego ekranu”.
Życiorys Młodość mały|left|Lower East Side, miejsce urodzenia aktora James Francis Cagney Jr. urodził się 30 lipca 1899 w Lower East Side, dzielnicy Nowego Jorku, jako drugie z siedmiorga dzieci Jamesa Francisa Cagneya Sr. (1875–1918) i Carolyn (z domu Nelson; 1877–1945). Ojciec miał irlandzkie korzenie. W chwili narodzin syna pracował jako barman i amatorsko uprawiał boks. W akcie urodzenia Cagneya Jr. wpisany został jako telegrafista. Biografowie nie są zgodni co do dokładnej lokalizacji narodzin aktora, choć metryka podaje adres 391 East Eighth Street. Cagney w młodości był chorowitym dzieckiem. Dwoje z jego rodzeństwa zmarło kilka miesięcy po narodzinach. W późniejszych latach aktor tę sytuację przypisywał ubóstwu, w jakim żyła jego rodzina. Sakrament bierzmowania przyjął w kościele katolickim św. Franciszka Salezego na Manhattanie.
W 1918 ukończył Stuyvesant High School w Nowym Jorku i kontynuował swoją edukację na uniwersytecie Columbia, gdzie zamierzał ukończyć kierunek sztuki. Dołączył do Student Army Training Corps, lecz po śmierci ojca spowodowanej epidemią grypy, po semestrze porzucił naukę i powrócił do domu. By zapewnić utrzymanie swojej rodzinie, imał się różnych prac, dorabiając m.in. jako młodszy architekt, chłopiec na posyłki w redakcji „The Sun”, depozytariusz w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej, odźwierny w hotelu, kreślarz i nocny portier. Pracując w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej poznał Florence’a Jamesa, który pomógł mu w rozwinięciu kariery aktorskiej.
W latach młodzieńczych rozpoczął naukę stepowania. Miał w zwyczaju tańczyć na ukośnych drzwiach od piwnicy, co dało mu przydomek „cellar door Cagney”. Uchodził za dobrego ulicznego bijatykę, niejednokrotnie stając w obronie swojego starszego brata Henry’ego, studenta medycyny. Zaangażował się także, podobnie jak jego ojciec, w amatorskie uprawianie boksu i lekkiej atletyki. Trenerzy zachęcali go do profesjonalnego uprawiania sportu, lecz jego matka nie wyraziła na to zgody. Grał również w baseball w półprofesjonalnej lokalnej drużynie.
Zainteresowanie Cagneya filmem było wynikiem zbiegu okoliczności. Odwiedzając ciotkę, która mieszkała na Brooklynie nieopodal Vitagraph Studios, przeszedł przez ogrodzenie, aby móc obejrzeć filmy Johna Bunny’ego. Następnie zaangażował się w amatorską sztukę, grając chłopca w chińskiej pantomimie w Lenox Hill Neighborhood House. Wystąpił razem ze swoim bratem Harrym w przedstawieniu wyreżyserowanym przez Florence’a Jamesa, przyszłego przyjaciela aktora. Cagney początkowo zajmował się pracą za kulisami nie wykazując przy tym zainteresowania samymi występami. Zmiana nastąpiła gdy w wyniku choroby starszego brata zmuszony był zastąpić go na scenie. Chociaż nie był dublerem, to dzięki fotograficznej pamięci wszystkie kwestie wykonał bezbłędnie, bez żadnej wcześniejszej nauki. W późniejszym czasie występował w wielu różnych rolach w szeregu grup teatralnych.
Lata 20. Występy sceniczne mały|Broadway w latach 20. W 1919 pracując w domu towarowym Wanamaker’s dowiedział się od kolegi o nadchodzącej produkcji Every Sailor. Sztuka wojenna, w której chór składał się z żołnierzy przebranych za kobiety, pierwotnie nosiła nazwę Every Woman. Cagney został przesłuchany do roli jednego z uczestników chóru. Znał tylko jeden krok – peabody, odmianę tańca towarzyskiego, który miał opanowany do perfekcji. To wystarczyło aby przekonać do siebie producentów. Pozostałych kroków nauczył się od reszty tancerzy, czekając na kolejne działania. W późniejszych latach przyznawał, że rola ta pozwoliła mu przełamać swoją nieśmiałość. „Tam [na scenie] nie jestem sobą, nie jestem tym facetem Jimmym Cagneyem. Straciłem jego całą świadomość, kiedy założyłem spódnicę, perukę, szpilki, umalowałem się i nałożyłem puder”. Pomimo pozytywnego odbioru sztuki, matka Carolyn wolała aby syn kontynuował naukę i uzyskał dobre wykształcenie. Cagney docenił zarobki w wysokości 35 dolarów które były mu płacone za tydzień, określając je mianem „góry pieniędzy dla mnie w tych niespokojnych dniach”. Chcąc oszczędzić obaw swojej matce, zatrudnił się jako pośrednik w domu maklerskim. Nie przeszkodziło mu to w poszukiwaniu zajęcia scenicznego. Udał się na przesłuchania z udziałem chóru w musicalu Pitter Patter Williama B. Friedlandera. Gdy dostał rolę, zarabiał 55 dolarów tygodniowo, z czego 40 dolarów wysyłał swojej matce. Przez silny nawyk posiadania więcej niż jednego zajęcia, Cagney w tym czasie był też garderobianym dla jednego z głównych aktorów, bagażowym dla pozostałej obsady i dublerem głównego bohatera. Wśród uczestników chóru była 19-letnia Frances Willard „Billie” Vernon, którą poślubił w 1922. Przedstawienie to zapoczątkowało 10-letni związek Cagneya z wodewilem i Broadwayem. James i „Billie” byli wśród pierwszych mieszkańców Free Acres, eksperymentu społecznego stworzonego przez Boltona Halla w Berkeley Heights w stanie New Jersey.
Sztuka Pitter Patter nie była wielkim sukcesem, lecz mimo to wystawiano ją przez 32 tygodnie, pozwalając Cagneyowi na dołączenie do wodewilowego teatru objazdowego. On i Vernon przeważnie podróżowali osobno w ramach kilku różnych trup. Mieli okazję występować razem jako taneczne duo „Vernon i Nye” z prostymi układami komediowymi i muzycznymi numerami. Jedną z trup, do której dołączył aktor była „Parker, Rand, and Leach”, zajmując wakat gdy Archie Leach – który później zmienił swoje nazwisko na Cary Grant – ją opuścił; ..
W 1925 Cagney dostał swoją pierwszą ważną nietaneczną rolę, grając młodego osiłka w trzyaktowej sztuce Outside Looking In autorstwa dramaturga i zdobywcy nagrody Pulitzera Maxwella Andersona. Dzięki występom w spektaklu, zarabiał 200 dolarów tygodniowo. Podobnie jak w przypadku Pitter Patter, Cagney udał się na przesłuchanie nie mając wielkiej nadziei na dostanie roli. Nie miał również doświadczenia z dramatem. Czuł, że otrzymał ją tylko dlatego, ponieważ jego włosy były bardziej rude niż te Alana Bunce’a – drugiego, obok Cagneya, rudego artysty w Nowym Jorku. Aktor zyskał przychylne opinie prasowe. Tygodnik „Life” napisał: „pan Cagney w mniej spektakularnej roli [niż inni główni wykonawcy] sprawia, że kilka minut jego milczenia podczas sceny pozorowanego procesu jest czymś, co wielu bardziej uznanych aktorów może oglądać z pożytkiem”. Krytyk teatralny Burns Mantle przyznał, że „sztuka zawierała najbardziej wiarygodną grę aktorską obecnie do obejrzenia w Nowym Jorku”. W następnych latach otworzył szkołę tańca dla profesjonalistów i przez cztery miesiące odgrywał główną rolę w dramacie Women Go on Forever w reżyserii Johna Cromwella. Jak sam podkreślał, była ona dla niego „znacząca”, ze względu na „utalentowanych reżyserów których miał okazję poznać”.
Cagney zyskał opinię innowacyjnego nauczyciela, więc gdy został obsadzony w broadwayowskim musicalu Grand Street Follies 1928, pełnił również rolę choreografa. Sztuka otrzymała przychylne recenzje w prasie. Rok później wystąpił w kontynuacji Grand Street Follies 1929. Role te stały się inspiracją do powstania sztuki Maggie the Magnificent autorstwa dramaturga George’a Kelly’ego. Choć sam spektakl nie zyskał uznania wśród krytyków, to rola Cagneya była pochlebnie oceniana.
Lata 30. Warner Bros. mały|left|Edward G. Robinson, Noel Francis i Cagney w Łatwych pieniądzach (1931) W sztuce Maggie the Magnificent grał u boku Joan Blondell, z którą wystąpił także w spektaklu Penny Arcade. Krytycy pochlebnie wyrażali się o kreacjach głównych bohaterów. Al Jolson zakupił prawa do sztuki za 20 tys. dolarów. Następnie odsprzedał je wytwórni Warner Bros. z zastrzeżeniem, że w wersji filmowej w rolach głównych mają wystąpić Blondell i Cagney. Premiera filmu z tytułem zmienionym na Sinners’ Holiday (reż. John G. Adolfi) odbyła się 11 października 1930. Cagney otrzymał 500 dolarów na tydzień w zamian za podpisanie z wytwórnią trzytygodniowego kontraktu. W obrazie Adolfiego wykreował postać Harry’ego Delano, twardego faceta, który staje się zabójcą, ale wzbudzającego współczucie ze względu na jego nieszczęśliwe dzieciństwo. Rola sympatycznego „złego” bohatera była typem często powtarzającym się w jego późniejszych filmach. Na planie wykazywał się także dużą upartością i stanowczością, odmawiając m.in. reżyserowi wypowiedzenia jednego ze zdań: „W filmie była kwestia, którą miałem wybeczeć na klatce piersiowej mojej matki... [Ta kwestia] brzmiała: «jestem twoim dzieckiem, nieprawdaż?» Odmówiłem jej wypowiedzenia. Adolfi odpowiedział: «powiem Zanuckowi». Ja odpowiedziałem: «mam w dupie co mu powiesz, nie wypowiem tej kwestii»”. Ostatecznie zdanie będące przedmiotem sprzeczki zostało usunięte z tekstu. Pomimo tego incydentu, aktor cieszył się zaufaniem przedstawicieli studia, którzy przedłużyli z nim kontrakt o cztery tygodnie jeszcze przed zakończeniem produkcji, a następnie przedstawili siedmioletnią umowę. Na jej mocy Cagney zarabiał 400 dolarów tygodniowo. Swoimi zarobkami dzielił się z najbliższą rodziną. Za swój debiut filmowy zebrał pochlebne recenzje. W tym samym roku zagrał w kryminalnym obrazie The Doorway to Hell (reż. Archie Mayo), ponownie wcielając się w rolę gangstera. Film okazał się sukcesem kasowym i miał znaczący wpływ na rosnącą renomę Cagneya. Na fali dużego zainteresowania kinem gangsterskim, Warner Bros. zrealizował w 1931 obraz Mały Cezar z Edwardem G. Robinsonem w roli głównej, a następnie przystąpił do prac nad Wrogiem publicznym nr 1 w reżyserii Williama A. Wellmana.
Wróg publiczny nr 1 mały|Cagney we Wrogu publicznym nr 1