Narocz (, Naracz, , Narocz, ) – największe jezioro na Białorusi, położone w obwodzie mińskim, w rejonie miadzielskim, część Naroczańskiej Grupy Jezior i dorzecza rzeki Narocz. Jezioro uformowało się w wyniku ostatniego zlodowacenia. Położone jest na terenie Naroczańskiego Parku Narodowego, stanowi największy na Białorusi rejon wypoczynkowy i sanatoryjny. Narocz jest także miejscem połowu ryb i podlega zarybianiu. W okresie międzywojennym była największym jeziorem II Rzeczypospolitej.
Nazwa Zdaniem W. Żuczkiewicza, nazwa „Narocz” niewątpliwie ma związek z toponimią bałtycką. W językach litewskim i łotewskim istnieje wiele słów z takim tematem wyrazu: nara – rusałka, naras – nurek, nur i zbliżone do nich. Według J. Pospiełowa, nazwa pochodzi od indoeuropejskiego hydronimicznego tematu wyrazu nar, ner, od którego pochodzi wiele innych podobnych nazw, takich jak rzeki Ner i Nara, litewskojęzyczna nazwa rzeki Wilia – Neris, jezioro Niero i wiele innych.
Geografia Jezioro znajduje się w obwodzie mińskim, w rejonie miadzielskim, 4 km na zachód od miasta Miadzioł, pomiędzy wsiami Czerewki, Pasynki, Mikolce, Hatowicze i Zanarocz. Położone jest na Równinie Narocko-Wilejskiej, należy do Naroczańskiej Grupy Jezior i stanowi część dorzecza rzeki Narocz wpadającej do Wilii. Narocz jest największym jeziorem na Białorusi pod względem powierzchni i objętości, jest także najszersze i ma najdłuższą linię brzegową spośród jezior w tym kraju. Jest jednak stosunkowo płytkie i nie znalazło się nawet na liście 42 najgłębszych jezior na Białorusi.
Lustro wody jeziora znajduje się na wysokości 165 m n.p.m. Jego powierzchnia wynosi 79,6 km² albo 80,08 km²), długość – 12,8 km, szerokość maksymalna – 9,8 km, szerokość średnia – 6,2 km, głębokość maksymalna – 24,8 m, głębokość średnia – 8,9 m, długość linii brzegowej – 41 km albo 44,2 km. Objętość wody w Naroczy wynosi 710 mln m³, powierzchnia zlewni – 199 km² albo 279 km². Do jeziora wpada krótka rzeka-przetoka Skiema z jeziora Miastro, a także 17 strumieni, wśród których największe to Niesłucz (obiekt melioracyjny „Prońki”) oraz strumienie bez nazw w pobliżu wsi Antonisberg, Simony, Czerewki i osiedla wczasowego Narocz. Na pobrzeżu występują liczne wyjścia wód podziemnych.
Niecka Niecka jeziora jest typu podprądowego, ma owalną formę i jest asymetryczna. Uformowała się w trakcie powstawania Grzędy Święciańskiej w okresie ostatniego zlodowacenia. Stoki niecki na północy i północnym wschodzie zbudowane są z glin piaszczystych i piasków gliniastych, mają wysokość 45–50 m i zostały utworzone przez odnogi Grzędy Święciańskiej. Od wschodu do jeziora sięgają niższe i łagodniej wznoszące się pagórki Grzędy Południowonaroczańskiej, które w części południowo-wschodniej, przy ujściu rzeki Narocz, przechodzą w nizinne bagno. Na południu i zachodzie stoki jeziora mają łagodnie opadającą lub płasko-falistą rzeźbę z częściami teras i wałów brzegowych. Zlewnia jeziora jest zalesiona w 25%.
Brzeg Brzegi Naroczy są przeważnie niskie, akumulacyjne, z piaszczystymi plażami, na północy i północnym wschodzie strome i abrazyjne, o wysokości 2–11 m, we wsi Hatowicze 4–5 m, w okolicach wsi Czerewki do 12 m. Także niektóre odcinki zachodniego brzegu są strome i mają wysokość 3–10 m. Na południowym wschodzie brzegi są zabagnione, torfowe. Pojawiają się niewielkie, zbudowane z piasku i żwiru wały brzegowe o wysokości do 1 m, utworzone przez przybojową działalność fal i nasuwanie pokrywy lodowej. Na północnym brzegu znajduje się wykonana z kamieni nawierzchnia drogowa. W pobliżu północno-wschodniego brzegu jeziora, na podwodnym wyniesieniu znajduje się wyspa o powierzchni 6,2 ha, która ze względu na swoją nadzwyczajną malowniczość, a także z powodu życia na niej rzadkich zwierząt została ogłoszona pomnikiem przyrody.
Dno Dno jeziora jest dość równe i na większości powierzchni ma nachylenie rzędu 1°. Na wschodzie dno ma nachylenie 5–6° i bardziej złożoną budowę z naprzemienne ułożonych pagórkowatych, pagórkowato-grzędowych i płaskich części, z miejscowymi wyniesieniami niemal do powierzchni (mielizny). Powierzchnia dna o głębokości do 2 m zajmuje 17% powierzchni jeziora, do 5 m – 36%, ponad 20 m – 1,8%. Płycizny przy brzegu są piaszczyste, częściowo z domieszką iłu, przy stromych brzegach znajduje się dużo otoczaków i głazów. Głębokowodna część dna wysłana jest krzemionkowymi i węglanowymi sapropelami i gliniasto-piaszczystymi osadami. Centralna, głębokowodna część niecki charakteryzuje się układem wyniesień o głębokości 7–8 m i licznymi obniżeniami do głębokości 15–18 m. Zakończony mierzeją półwysep Nanosy dzieli jezioro na północno-zachodnie Małe Ploso o głębokości do 18 m i południowo-wschodnie Wielkie Ploso o głębokości do 24,8 m na tzw. Hatowskich Jamach koło wschodniego brzegu, naprzeciwko wsi Hatowicze.
Hydrologia mały|Wody jeziora Narocz Narocz jest jeziorem polimiktycznym. Jezioro zasilane jest w 62% opadami atmosferycznymi, w 29% wodami powierzchniowymi i około 9% – podziemnymi. Główną drogą odpływu jest wypływająca z jeziora rzeka Narocz, którą wydostaje się 56% wody. Jezioro ma niski stopień wymiany wody. Pełna jej wymiana następuje w czasie do 10 lat (według innego źródła – w ciągu 10–11 lat).
Parametry fizykochemiczne wody Narocz jest jeziorem mezotroficznym z oznakami oligotrofii. Przez cały rok woda jest w nim dobrze nasycona tlenem. Mineralizacja wody wynosi do 250 mg/l, przejrzystość 5–7 m latem i do 9 m zimą, odczyn (pH) wynosi ok. 8, barwa wody wynosi 5–7°.
W latach 2006–2012 średnie nasycenie tlenem wód przy dnie wahało się od 66,9% do 84,7%, a w warstwie przypowierzchniowej od 101,1% do 103,2%. Zawartość materii organicznej wynosiła ok. 5,6 g węgla na litr, a zawiesiny ok. 0,9 mg/l. Zawartość fosforu całkowitego wahała się od 0,011 mg/l do 0,015 mg/l, z czego fosfor mineralny stanowił ok. 0,001 mg/l. Zawartość całkowitego azotu wahała się ok. 1 mg/l, z czego większość stanowił azot w formie organicznej, podczas gdy zawartość azotu azotanowego wahała się od 0,005 mg/l do 0,012 mg/l, azot amonowego wynosiła ok. 0,04 mg/l, a azotu azotynowego nie stwierdzano. Zawartość chlorofilu a wahała się od 1,19 mg/l do 1,56 mg/l. BZT5 wahało się od 0,63 mg tlenu na litr do 0,95 mg.
Za twardość węglanową wody Naroczy odpowiadają głównie jony wapnia. Jest średnio zmineralizowana:
SO42- (mg/l) Cl- (mg/l) HCO3- (mg/l) Ca2+ (mg/l) Mg2+ (mg/l) K+ (mg/l) Na+ (mg/l) Całkowita mineralizacja (mg/l) 6,6 12,4 136,5 21,3 15,2 2,44 9,00 204,4
Klimat Wahania poziomu wody w jeziorze sięgają 35–40 cm w ciągu roku, w niektóre lata do 70 cm. Lód utrzymuje się średnio przez 127 dni w roku, od pierwszej dekady grudnia do pierwszej dekady kwietnia, przy czym w niektóre lata południowo-wschodnie ploso jeziora zamarza dopiero w styczniu. Grubość pokrywy lodowej wynosi 50–60 cm, w niektóre lata do 80–90 cm. W przedłużające się wiosny pola lodowe utrzymują się do końca kwietnia, a spiętrzenia lodu przy brzegach – do maja. Zimą temperatura wody na średnich głębokościach wynosi 2,5 °C. Wiosną masy wodne ulegają dobremu przemieszaniu do dna, a temperatura na największych głębokościach wynosi 10–12 °C. Powierzchniowe warstwy wody mają średniomiesięczną temperaturę 8,7 °C w październiku, 16,9 °C w czerwcu, 18,9 °C w lipcu, 18,7 °C w sierpniu. Na przełomie lipca i sierpnia woda osiąga temperaturę maksymalną wynoszącą 22 °C.
Flora mały|Roślinność nadbrzeżna Naroczy mały|Roślinność nadbrzeżna Naroczy Wśród wodnej flory jeziora Narocz występuje kilkadziesiąt gatunków ściśle wodnych roślin, w tym rośliny kwiatowe i glony. Zarasta ponad 20% powierzchni jeziora – najsilniej Małe Ploso, w którego północno-wschodniej części szerokość pasa roślinności dochodzi do 2 km. Na Wielkim Plosie pas roślinności wynosi 50–350 m. Wzdłuż brzegów znajduje się charakterystyczna strefa przyboju fal pozbawiona roślinności, rozciągająca się od strefy wdzierania się fal do głębokości 1,5–2 m na Małym Plosie i 3,5–4 m na Wielkim Plosie. Roślinność szuwarowa, taka jak trzcina i oczeret, występuje w oddzielnych skupiskach o różnych rozmiarach, zajmuje niewielką powierzchnię jeziora – poniżej 3% i miejscami dochodzi do głębokości 1,5–2 m. Roślinność podwodna, wśród której przeważają ramienice, pokrywa około 15 km² powierzchni dna i sięga do głębokości 7,5–8,0 m.
Makrofity Wśród makrofitów w jeziorze Narocz stwierdzono występowanie 28 gatunków roślin o liściach wynurzonych lub pływających i 16 gatunków zanurzonych, w tym rośliny naczyniowe, zdrojek pospolity i 9 gatunków ramienic. Dominują trzcina, oczeret, moczarka kanadyjska, osoka aloesowata, rogatek, ramienice. Badanie makrofitów szuwarowych przeprowadzone w 2004 roku wykazało powierzchnię zarastania jeziora wynoszącą 2,7 km² i suchą biomasę 2838,1 t. Badanie makrofitów podwodnych przeprowadzone w 2001 roku przez Gigiewicza, Własowa i Wynajewa wykazało powierzchnię zarastania 20,1 km² i suchą biomasę 8362,0 t. Według innych źródeł wśród wodnej flory jeziora Narocz występuje 48 gatunków ściśle wodnych roślin, w tym 38 kwiatowych i 8 glonów.
Fitoplankton Wśród fitoplanktonu w jeziorze Narocz stwierdzono występowanie 188 gatunków glonów z 8 gromad, w tym: sinic – 31 gatunków, kryptomonad – 10, bruzdnic – 8, złotowiciowców – 26, okrzemek – 60, euglenin – 2, zielenic – 50 (w tym z rodziny Volvocaceae – 3, Chlorococcaceae – 36, Desmidiaceae – 10 i Ulotrichaceae – 1), różnowiciowców – 1.
+Liczebność, mln komórek/lBiomasa, mg/l (świeża masa)Rok2006–201020112006–20102011Małe Ploso29,3±5,148,4±50,51,2±0,31,3±0,4Wielkie Ploso38,7±21,166,5±109,91,1±0,41,3±0,7
Bakterioplankton Bakterioplankton w jeziorze Narocz reprezentowany jest głównie przez drobne ziarenkowce, których komórki mają objętość od 0,05 do 0,06 μm³.
+Liczebność, mln komórek/mlBiomasa, mg/l (świeża masa)Rok2006–201020112006–20102011Średnio w całym jeziorze2,01±0,271,76±0,530,33±0,090,28±0,09
Fauna mały|Sielawa – jeden z rodzimych gatunków ryb w Naroczy W Naroczy żyje 25 gatunków ryb, z których 19 to gatunki rodzime. Dominują wśród nich sielawa i sieja. Jezioro jest przemysłowo zarybiane takimi gatunkami, jak węgorz europejski, sazan amurski, sandacz, sieja, peluga i karaś srebrzysty. Znaczenie przemysłowe mają także okoń, płoć, szczupak, ukleja, lin, miętus, krąp, sander i inne. W otoczeniu jeziora występuje bogactwo ptaków wodnych. Zidentyfikowano miejsca gniazdowania gatunków ptaków znajdujących się w Czerwonej Księdze Republiki Białorusi: łabędzia niemego, rybitwy białoczelnej, rybołowa zwyczajnego i perkozka zwyczajnego. Na położonej na jeziorze wyspie żyją rzadkie zwierzęta i ptaki, m.in. gniazduje tam chroniona nurogęś.
Wśród pasożytów ptaków żyjących w Naroczy metodami molekularnymi stwierdzono występowanie odrębnego gatunku przywr z grupy Trichobilharzia ocellata. Do czasu pełnego opisania, zaproponowano nazwanie go Trichobilharzia sp. var. narochanica.
Makrobentos mały|Nurogęś – gatunek gniazdujący na położonej na Naroczy wyspie Wśród makrobentosu w jeziorze Narocz stwierdzono występowanie ogółem 121 taksonów organizmów bezkręgowych należących do jamochłonów, płazińców, obleńców, pierścienic, mięczaków, stawonogów.
+Liczebność, tys. osobników/m²Biomasa, g/m² (świeża masa)Rok2006–201020112006–20102011Średnio w całym jeziorze3,0±0,52,3±0,118,3±4,614,6±5,0
Od lat 80. w Naroczy występuje racicznica zmienna. Rozwój jej populacji w latach 90. miał charakter inwazyjny. Zooplankton Wśród zooplanktonu w jeziorze Narocz stwierdzono występowanie 47 gatunków, w tym 19 gatunków wioślarek, 4 gatunków widłonogów i 24 gatunków wrotków.
+Liczebność, tys. osobników/m³Biomasa, g/m³ (świeża masa)Rok2006–201020112006–20102011Średnio w całym jeziorze120,2±28,7122,9±88,20,56±0,130,92±0,58
Turystyka i rekreacja mały|Plaża nad jeziorem Narocz