Maria Antonina Czaplicka (ur. 25 października 1884 w Warszawie, zm. 27 maja 1921 w Bristolu) – polska etnografka, antropolożka i geografka.
W 1915 jako jedna z pierwszych kobiet na kontynencie oraz jedna z pierwszych na świecie obroniła doktorat z antropologii na Uniwersytecie Oksfordzkim.
Życie prywatne W świadectwie naturalizacji zapisano, że przyszła na świat 8 grudnia 1888. W publikacjach podawany jest rok 1886, ale to na nagrobku badaczki umieszczono najbardziej prawdopodobną datę urodzin uczonej, skonsultowaną z jej matką. Maria Czaplicka urodziła się 25 października 1884 na warszawskiej Pradze w zubożałej rodzinie urzędnika kolejowego pochodzenia szlacheckiego, Feliksa Czaplickiego herbu Lubicz, i Marii z Zawiszów. Była trzecim dzieckiem z pięciorga rodzeństwa; siostrą Jadwigi Markowskiej (z domu Czaplickiej), Stanisława Czaplickiego, Gabrieli Szaniawskiej (z domu Czaplickiej) i Mariana Czaplickiego.
Maria Czaplicka, podobnie jak jej przyjaciółka Zofia, córka Wacława Nałkowskiego, mentora Marii z czasów studiów w Towarzystwie Kursów Naukowych, zajmowała się literaturą. W latach 1910–1911 współpracowała z redakcją warszawskiego czasopisma „Odrodzenie”. Publikowała tam swoje wiersze.
W 1910 spędziła kilka miesięcy w sanatorium w Zakopanem. Tam poznała m.in. pisarza Władysława Orkana, z którym prowadziła korespondencję i wysyłała mu swoje wiersze, prosząc o pomoc w publikacji, oraz malarza Jana Rembowskiego. Ten uwiecznił Czaplicką jako anioła w tryptyku Anioły stoją na rodzinnych polach zainspirowanym poezją Juliusza Słowackiego. W czasie pobytu w Zakopanem brała udział w pracach komisji organizacyjnej Towarzystwa Pedagogicznego, głosiła wykłady i pisała powieść dla młodzieży Olek Niedziela o działalności tajnych kompletów. Książka ukazała się w 1911 nakładem księgarni Sadowskiego z ilustracjami Zofii Plewińskiej-Smidowiczowej. W tym czasie miała demokratyczne i antyklerykalne poglądy.
W 1911 ciężko zachorowała, przeszła operację wyrostka robaczkowego. Pomogli jej: przyjaciółka ze studiów Barbara Freire-Marreco, sekretarka i lektorka ucząca Marię angielskiego, Agnes Dawson, oraz propolska rodzina Russelów. Czaplicka utrzymywała też kontakty ze środowiskiem emigrantów polskich skupionych wokół chemika Michała Wojnicza (Voynicha), który uciekł z zesłania na Syberii, oraz jego żony, pisarki Ethel Voynich. lewo|mały|Maria Czaplicka, 1919 rok W Oksfordzie Czaplicka studiowała w niezależnym religijnie i popierającym ruch sufrażystek Sommerville College.
Podczas pobytu w Polsce, po zakończeniu I wojny światowej, nawiązała kontakt z aktywistkami Klubu Politycznego Kobiet Postępowych. W czerwcu 1920 miała reprezentować klub na Międzynarodowym Kongresie Kobiecym w Genewie, ale nie udało się jej dotrzeć na miejsce. Przesłała referat pt. O stanie sprawy kobiecej w Polsce. Następnie pośredniczyła w kontaktach klubu z Międzynarodową Ligą Kobiet Postępu i Wolności. Wzięła udział w zjeździe sufrażystek.
W czasie pobytu w Wielkiej Brytanii Czaplicka wspierała organizacje społeczne w Polsce. Publicznie wyrażała poparcie dla polskiej niepodległości. Korzystając z fali zainteresowania jej książką o Syberii, podczas wykładów o pracy badawczej mówiła także o Polsce, publikowała. Prawdopodobnie ona była autorką broszury przygotowanej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Wielkiej Brytanii, poświęconej wschodniej Syberii, opublikowanej przed pertraktacjami pokojowymi w 1919. Dla Kobiecej Ligi Wolności wygłosiła wykład Przyszłość i teraźniejszość Polski, a w Victoria Hall w Sheffield wygłosiła odczyt o Polsce. Dochód z wystąpień przeznaczno na polskich bieżeńców. Czaplicka wygłaszała odczyty o polskiej historii i nacjonaliźmie w Ashburton Club, w London School of Economics oraz na Uniwersytecie w Oksfordzie.
Po zakończeniu I wojny światowej w swoich tekstach prasowych walczyła z nieprzychylną dla Polski propagandą na zachodzie Europy. W 1919 odwiedziła ojczyznę, spotkała się m.in. z Józefem Piłsudskim, który wyraził wdzięczność za jej teksty o Polsce, które publikowała w brytyjskiej prasie. Opisywała sytuację w kraju, sławiła polską sztukę i naukę, pisała o kobietach.
W Londynie mieszkała z towarzyszem syberyjskiej wyprawy, , ale uważa się, że nie tworzyli związku. Polscy badacze i badaczki sugerują, że jest możliwe, iż Czaplicka i Hall zbliżyli się do siebie podczas pobytu na Syberii i Czaplicka mogła być zakochana, czego świadectwem było zadedykowanie H. U. Hallowi książki My Siberian Year. Z kolei Frances Larson obala twierdzenia o ich związku i łączącym ich romantycznym uczuciu, choć zwraca uwagę na to, że wiadomość o planowanym ślubie Halla z artystką Frances Devereux Jones Hall (1872–1941) w 1921 z Nowego Orleanu (nastąpił trzy tygodnie po samobójstwie Czaplickiej) na pewno przyczyniła się do śmierci antropolożki.
W maju 1921 w wyniku załamania nerwowego spowodowanego nieudaną próbą ponownej wyprawy na Syberię, na którą szansa przepadła w wyniku przegranej w starciu o stypendium naukowe, brakiem stałego zatrudnienia na uczelni i długami, a możliwe, że także faktem ślubu towarzysza syberyjskiej podróży, , na który nie została zaproszona, Maria Czaplicka popełniła samobójstwo, trując się chlorkiem rtęci. Zmarła w Bristolu 27 maja 1921 po kilku dniach.
Zgodnie z życzeniem została pochowana na w Oksfordzie. Na nagrobku widnieje napis: Pamięci Marii Antoniny Czaplickiej.
Urodzona w Warszawie 25 października 1884.
Zmarła w Bristolu 27 maja 1921.
Jezu zmiłuj się nad nią.
Wykształcenie i kariera W latach 1894–1902 Czaplicka uczyła się na pensji Anny Jasieńskiej w Warszawie. Pomagała koleżankom w nauce, brała udział w spotkaniach tajnego kółka samokształceniowego. Po ukończeniu szkoły uczestniczyła w kursach metodyki Anieli Szycówny. Chciała przygotować się do zawodu nauczycielki. Prowadziła tajne komplety dla dzieci z robotniczych rodzin. Uczęszczała na zajęcia na Uniwersytecie Latającym.
W latach 1904–1906 Czapliccy mieszkali w Lipawie, gdzie ojciec Marii dostał lepiej płatną posadę. Planując studia wyższe, Maria zdała maturę w męskim gimnazjum w Lipawie, bo żeńskie szkoły nie dawały uprawień do podjęcia studiów. Zdała również egzamin nauczycielski z geografii, by wykonywać zawód. Zarabiała jako nauczycielka języka polskiego. Po powrocie do Warszawy pracowała jako nauczycielka na pensji Zofii Łabusiewiczówny. W wakacje dorabiała jako korepetytorka dzieci ziemian albo dama do towarzystwa bogatych kobiet. Pracowała społecznie na rzecz środowiska robotniczego oraz uczestniczyła w akcjach pomocowych Uniwersytetu dla Wszystkich (1905–1908) i Towarzystwa Kultury Polskiej (po 1909). Studia rozpoczęła w sekcji matematyczno-przyrodniczej Towarzystwa Kursów Naukowych. W latach 1906–1909 pełniła funkcję sekretarki towarzystwa. W 1908 jego Rada Naukowa wyróżniła jej prace seminaryjne z antropologii. Jej mentorem był Wacław Nałkowski, który wzbudził jej zainteresowanie geografią człowieka. Dzięki jego protekcji, w 1910 Maria otrzymała, jako pierwsza kobieta, Stypendium Kasy im. Mianowskiego, dzięki któremu mogła kontynuować naukę w Wielkiej Brytanii. Celem wyjazdu było napisanie przez Marię książki Ludy kuli ziemskiej, którą planowało wydać wydawnictwa Arcta. Prawdopodobnie publikacja nigdy nie powstała, ale stypendium umożliwiło Marii wyjazd z Królestwa Polskiego.
W listopadzie 1910 Maria przyjechała do Londynu. Zamieszkała w dzielnicy Bloomsbury. Studiowała na katedrze antropologii w Bedford Women College, części London School of Economics przy Uniwersytecie Londyńskim, gdzie również na zajęcia uczęszczał Bronisław Malinowski, którego znała z Warszawy i Zakopanego, z którym się zaprzyjaźniła i korespondowała.
Profesor uczelni, , zaproponował Marii ukończenie studiów na Uniwersytecie Oksfordzkim. Koleżanki z uniwersytetu nazywały ją Okruszkiem (Chip). Zapisała się tam na roczny kurs w Szkole Antropologii. Uczyła się pod opieką wykładowcy , który skierował jej zainteresowania na Syberię. Również ze względu na znajomość języka rosyjskiego, co podczas prowadzenia badań terenowych miało być atutem. W 1912 Czaplicka otrzymała dyplom z antropologii.
W latach 1911–1912 opublikowała dwa artykuły w polskim czasopiśmie „Ziemia”: Stanowisko etnografii w dobie dzisiejszej oraz Piorun w wierzeniach różnych narodów. Drukiem ukazały się jej teksty po angielsku, podsumowanie samodzielnych prac: The Gods of the Australians w studenckim piśmie „The Clare Market Review” oraz The Value of Many Witnesses w kobiecym przeglądzie naukowym „The Fritillary”. Czaplicka brała udział w konferencjach Brytyjskiego Towarzystwa Popierania Wiedzy, szczególnie sekcji antropologicznej. W 1913 wygłosiła referat, który później zaprezentowała w Królewskim Instytucie Antropologicznym oraz Towarzystwie Folklorystycznym. Tekst ukazała się w 1914 w czasopiśmie „Folklore” jako The Influence of Environment upon the Religious Ideas and Practices of the Aborigines of Northern Asia.
Krótko po wyruszeniu na Syberię, w 1914, Maria Czaplicka została przyjęta do Królewskiego Towarzystwa Antropologicznego.
Po powrocie z wyprawy przyjęła propozycję objęcia Katedry Antropologii na Uniwersytecie Oksfordzkim. Była pierwszą w historii wykładowczynią antropologii w Oksfordzie i jedyną kobietą, która wykładała wówczas na uniwersytecie. Jej wykłady poświęcone były kulturze Europy Środkowej, Wschodniej i Syberii. W 1915 obroniła, jako druga osoba w Europie, jedna z pierwszych kobiet na kontynencie oraz jedna z pierwszych na świecie, doktorat z antropologii.
Latem 1916 pracowała na farmie w hrabstwie Gloucester z grupą wykładowczyń i studentek z Oksfordu. Uprawa ogrodów warzywnych miała pomóc w uzupełnieniu zapasów w trudnym okresie I wojny światowej. Gdy zabudowania Sommerville College zamieniono na szpital, związała się z żeńskim kolegium Lady Margaret Hall. Zorganizowała w kolegium oddział Towarzystwa Folkolorystycznego, była sekretarką grupy Ligi Narodów, pomagała w bibliotece, brała udział w życiu towarzyskim, np. ucząc koleżanki polskich tańców. Od jesieni 1916 dwa razy w tygodniu wykładała w Muzeum Historii Naturalnej etnologię.
Jesienią 1917 w londyńskiej School of Oriental Studies wygłosiła wykład o wschodnich Turkach, dyskredytując niemieckie plany rozszerzenia strefy wpływów w Azji. Wykazywała, że Turkowie z Azji środkowej nie byli tożsami z Turkami osmańskimi. Rozszerzeniem tego wykładu była książka The Turks of Central Asia in History and the Present Day, która ukazała się w 1919. Po zakończeniu I wojny światowej na konferencji BrytyjskiegoTowarzystwa Popierania Wiedzy wygłosiła referaty: Historia i etnologia w Azji Środkowej oraz Polska i jej sąsiedzi.
W 1918, jako jedna z niewielu kobiet, Czaplicka została członkinią Królewskiego Towarzystwa Geograficznego. Była także pierwszą stypendystką Polskiej Akademii Umiejętności. Czaplicka przyjęła ofertę objęcia posady w Instytucie Etnografii Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, lecz nigdy jej nie zrealizowała.
W 1919 Czaplicka straciła pracę w Oksfordzie, ponieważ wykładowca antropologii fizycznej Leonard Buxton, którego zastępowała, wrócił z frontu. Nigdy nie otrzymała stałej posady na uczelni, choć za pracę naukową była wielokrotnie wyróżniana i doceniana.
W 1919 przyjechała do Polski i prawdopodobnie starała się o zatrudnienie na Uniwersytecie Wileńskim, ale bezskutecznie. Następnie wystąpiła z serią wykładów w Stanach Zjednoczonych. Przemawiała na Uniwersytecie Columbia, w Uniwersyteckim Muzeum w Filadelfii, w Brooklińskim Instytucie Nauk i Sztuk oraz w siedzibie Ligi Edukacji Politycznej w Nowym Jorku. Wykłady koncentrowały się na problematyce syberyjskiej, polskiej, rosyjskiej i tureckiej. Spotykała się z polskimi emigrantami. Wróciła do Wielkiej Brytanii wiosną 1920. Następnie pojechała do Berlina.