mały|Teleskop 60cm mały| Budynek teleskopu 60 cm w Ostrowiku podczas pokrywania aluminiowymi panelami (1973 r.) Północna Stacja Obserwacyjna – stacja obserwacyjna Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego ulokowana w miejscowości Ostrowik niedaleko Otwocka. W stacji obserwacyjnej znajduje się 60-centymetrowy teleskop Cassegraina produkcji Carl Zeiss, wyposażony w kamerę CCD 2048 × 2048 px serii SOPHIA firmy Teledyne o polu widzenia około 13,6 × 13,6 minut kwadratowych. Aktualnie teleskop wykorzystywany jest głównie przez studentów w celach szkoleniowych. W Ostrowiku prowadzona jest także działalność naukowa i popularyzatorska.

Historia Teren, na którym znajduje się obserwatorium, był wcześniej majątkiem ziemskim, a później PGR. Początkowo działka obserwatorium miała powierzchnię 64 ha, ale w czerwcu 1951 roku zmniejszono ją do 12 ha. Budynki znajdujące się na jego terenie zostały zniszczone w czasie wojny. Komisja UW przejęła teren pod budowę obserwatorium dnia 23 marca 1948 roku. W lipcu następnego roku przeniesiono do Ostrowika inwentarz (2 wagony kolejowe i 2 ciężarówki) z tymczasowej powojennej lokalizacji astronomów warszawskich w Przegorzałach (obrzeża Krakowa). Stację w Przegorzałach ostatecznie zamknął Jan Gadomski w lipcu 1950 roku. Na przełomie lat 40. i 50. w Ostrowiku ustawiono dwie kopuły: o średnicy 3,7 m z wypalonego budynku obserwatorium w Warszawie oraz o średnicy 4 m z obserwatorium w Przegalinach. Oficjalnie obserwatorium działa w Ostrowiku od 1952 roku. Jednymi z instrumentów używanych w Przegorzałach oraz początkowo w Ostrowiku były poniemieckie lunety uzyskane z czechosłowackiego Obserwatorium nad Łomnickim Stawem w ramach wymiany barterowej. Pierwsza praca naukowa wykonana w Ostrowiku przedstawiała obserwacje SW Lac (układ podwójny typu W UMa) wykonane przez Krzysztofa Serkowskiego fotometrem klinowym i refraktorem 25 cm w wakacje 1950 roku. W 1955 roku do Ostrowika po raz pierwszy przyjechał Bohdan Paczyński (wówczas 15-letni uczeń, później wybitny astrofizyk).

3 października 1973 roku oddano do użytku 60-cm teleskop Cassegraina. Duży wkład w powstanie teleskopu miały Maria Glegolska, Janina Rosiecka i Andrzej Walczak. Teleskop umieszczony jest na żelbetonowym słupie (średnica 1,6 m, wysokość 11,65 m, ciężar 60 t). Pomieszczenia techniczne znajdują się na niższych kondygnacjach otaczających słup. Budynek osłonięty jest aluminiowym ekranem odsuniętym o 90 cm od elewacji, co minimalizuje zakłócenia atmosfery powodowane przez oddawania ciepła budynku. Projektant Piotr Zajlich otrzymał nagrodę Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych za wybitne osiągnięcia w projektowaniu architektury.

Na 60-cm teleskopie latem 1987 roku uruchomiono fotometr dwukanałowy. W lipcu 1991 roku zainstalowano pierwszą w Polsce kamerę CCD, a w roku następnym udostępniono ją naukowcom z innych ośrodków w trybie obserwacji zarówno osobistych, jak i zleconych. Doświadczenie w budowie instrumentów zdobyte przez warszawskich astronomów w Ostrowiku dały podstawę do budowy instrumentów projektu OGLE. W roku 2025 pierwsza kamera CCD (firmy Tektronix) została zastąpiona nową kamerą o prawie czterokrotnie większym polu widzenia (firmy Teledyne).

Badania naukowe Pomiary fotometryczne jasnej nowej klasycznej V1500 Cygni, wykonane 60-cm teleskopem w Ostrowiku, pokazały, że jest to układ kataklizmiczny typu AM Her, którego głównym składnikiem jest biały karzeł o silnym polu magnetycznym. Wieloletni monitoring wybuchających jako nowe karłowate typu SU UMa licznych układów kataklizmicznych umożliwił określenie ich statusu ewolucyjnego poprzez wyznaczenie okresu orbitalnego, okresu supercyklu i stąd oszacowanie stosunku mas składników.

Obserwacje gromad gwiazdowych przyniosły odkrycie nowych gwiazd zmiennych w gromadzie otwartej NGC 637 oraz gromadzie kulistej Messier 56.

W Ostrowiku prowadzone były pomiary fotometryczne obiektów przejściowych wykrytych przez misję Gaia, w tym zjawiska mikrosoczewkowania grawitacyjnego Gaia2016aye wywołanego przez układ podwójny małomasywnych gwiazd.

W latach 1993–1996 za pomocą 60-cm teleskopu prowadzono fotometryczne obserwacje planetoid w celu wyznaczenia ich parametrów fizycznych. Pomiary jasności obiektu bliskiego Ziemi (1572) Posnania wykorzystano do opracownia modelu kształtu tej planetoidy. Ostrowik brał udział w międzynarodowej kampanii obserwacyjnej potencjalnie niebezpiecznej planetoidy (6489) Golevka z Grupy Apolla, dzięki której potwierdzono po raz pierwszy działanie Efektu Jarkowskiego.

W lipcu 1995 roku z Ostrowikiem związała się Pracownia Komet i Meteorów (PKiM) – wtedy odbył się pierwszy Obóz Astronomiczny PKiM. W listopadzie 2002 roku członkowie PKiM przeprowadzili pierwsze obserwacje meteorów kamerami wideo. Obserwacje kamerami wideo zamontowanymi na stałe (oraz doraźnie aparatami fotograficznymi) prowadzone były od lutego 2004 roku, kiedy to powstała Polska Sieć Bolidowa. Od lipca 2024 roku w Ostrowiku działa stacja obserwacyjna sieci monitorującej niebo Skytinelhttps://skytinel.com/, mająca na celu rejestrowanie spadków meteorytów i deorbitujących kosmicznych śmieci.

Popularyzacja Ostrowickie obserwatorium jest zaangażowane w działalność popularyzatorską. Na terenie obserwatorium od 2021 roku znajduje się model Układu Słonecznego, w którym odległość Słońce–Neptun to około 500 m. Do pokazów nieba wykorzystywany jest refraktor o średnicy 25 cm produkcji firmy , który przed wojną znajdował się w obserwatorium na Popie Iwanie. Zwiedzanie i zajęcia popularyzujące astronomię oferowane są tylko szkolnym grupom zorganizowanym oraz w ramach Festiwalu Nauki. Wspólnie z Krajowym Funduszem na rzecz Dzieci obserwatorium organizuje warsztaty i staże naukowe dla zdolnych uczniów szkół średnich.

Galeria

Przypisy

Kategoria:Jednostki organizacyjne Uniwersytetu Warszawskiego * Kategoria:Obserwatoria astronomiczne w Polsce