thumb|Członkowie młodzieżówki EON wykonują salut rzymski przed Joanisem Metaksasem thumb|Plakat propagandowy reżimu z 1936 roku thumb|Sztandar EON, zawierający zarówno symbole greckie (barwy narodowe, korona królewska), jak i faszystowskie (rózgi liktorskie) Reżim 4 sierpnia – autorytarny system rządów w Grecji w latach 1936–1941, wprowadzony przez premiera i faktycznego dyktatora generała Joanisa Metaksasa.

Historia dyktatury Nazwa reżim 4 sierpnia wywodzi się od daty wprowadzenia dyktatury Metaksasa - 4 sierpnia 1936. W tym dniu król Jerzy II Grecki dekretem rozwiązał parlament, zdelegalizował wszystkie partie polityczne i zawiesił swobody obywatelskie gwarantowane w konstytucji. Następnie przekazał faktyczną władzę w ręce gen. Metaksasa, samemu zawieszając działalność polityczną. Jako oficjalną przyczynę tej decyzji podano zagrożenie dla stabilności państwa ze strony Komunistycznej Partii Grecji. W późniejszym okresie Metaksas zaczął podawać jeszcze inne uzasadnienie swojego zamachu stanu. Twierdził, że winnymi chaosu w kraju byli przywódcy największych partii, którzy nie potrafili działać dla dobra całego narodu, dbając wyłącznie o interesy własne. Nowy rząd miał wykazać zupełnie odmienną postawę, doprowadzając do fundamentalnych przemian w greckiej gospodarce, siłach zbrojnych i ustawodawstwie socjalnym.

Zwalczanie opozycji Metaksas oparł swoje rządy na zawieszeniu swobód demokratycznych i podjęciu represji przeciwko opozycji, zwłaszcza Komunistycznej Partii Grecji. Osoby podejrzewane o lewicowe poglądy mogły być łatwo zwalniane z pracy, zaś ponad 400 opozycjonistów trafiło do specjalnie utworzonych obozów na greckich wyspach. Za zwalczanie opozycji odpowiedzialny był minister porządku publicznego Konstandinos Maniakadis, któremu udało się poważnie osłabić działającą w podziemiu partię komunistyczną, której działacze byli wtrącani do więzień, gdzie wymuszano od nich, także torturami, deklaracje zerwania z dotychczasowymi poglądami. Jak pisze Clogg

W czasach dyktatury Metaksasa liczba żandarmów wzrosła o 1/5, jednostka specjalizująca się w zwalczaniu komunistów liczyła 80 osób w miejsce dotychczasowych 15, zaś łączna liczba funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa wzrosła z ok. 200 do 1675.

Najpoważniejszym wystąpieniem przeciwko dyktaturze Metaksasa był bunt wojska na Krecie 29 lipca 1938, dowodzony przez Andreasa Mitsotakisa. 500 uczestników wystąpienia zajęło stolicę wyspy i uwięziło gubernatora, lecz wystąpienie stłumiło wojsko w ciągu 24 godzin.

Propaganda dyktatury i nawiązania do symboliki faszystowskiej Pod wpływem faszyzmu włoskiego, którego admiratorem był Metaksas, rozbudowana została warstwa propagandowa systemu: dyktator przyjął tytuły Pierwszego Robotnika i Pierwszego Chłopa, Greków porównywano do wielkiej rodziny, której ojcem jest Metaksas. Z programów nauczania w szkołach usunięto treści uznane za "propagandę rewolucyjną". Grecja została zewnętrznie upodobniona do państw faszystowskich, między innymi poprzez wprowadzenie faszystowskiej symboliki"Greece - december 1937" - dokumentalne, niekomentowane fragmenty obrazu kronik filmowych.. Metaksas pragnął zbudować "trzecią cywilizację grecką", łączącą najlepsze elementy dziedzictwa Grecji starożytnej i Bizancjum.

W 1936 powstała Narodowa Organizacja Młodzieżowa, wzorowana na organizacjach młodzieżowych faszystów włoskich. Jej hasło brzmiało "Porządek, Dyscyplina i Praca". Członkowie organizacji nosili specjalne umundurowanie i posługiwali się faszystowską symboliką (salut rzymski). Reżim 4 sierpnia nie zawierał jednak elementów rasizmu i antysemityzmu.

Częścią systemu propagandy reżimu 4 sierpnia była cenzura, która objęła także historyczne teksty literackie, m.in. Tukidydesa. Prasie greckiej zabroniono poruszania tematyki Dodekanezu, Cypru i północnego Epiru. Zakazane było również sygnalizowanie ingerencji cenzury poprzez drukowanie pustych szpalt pism - w miejsce każdego wyciętego tekstu należało umieścić inny.

Reformy w wojsku Jeszcze w 1935 przeprowadzona została reforma armii połączona z budową systemu fortyfikacji wzdłuż północnej granicy kraju (Linia Metaksasa). W ten sposób Metaksas zamierzał przygotować się do ewentualnych wojen z Włochami i Bułgarią.

Reformy społeczne W pierwszych dwóch latach dyktatury Metaksas przeprowadził reformy społeczne, wprowadzając minimum socjalne, oddłużając chłopów czy uruchamiając programy robót publicznych. Równocześnie zlikwidowano związki zawodowe, narzucając robotnikom w sytuacjach spornych arbitraż, co oznaczało przekazanie pełnej kontroli w ręce pracodawców. Metaksas wspierał język nowogrecki (ludowy, dimotiki) przeciwko sztucznej katharewusie (język "oczyszczony"), jako pierwszy w historii zlecając opracowanie jego gramatyki.

Oceny W historiografii greckiej reżim Metaksasa jest powszechnie określany jako dyktatura faszystowska. Autorzy niegreccy formułują nieco inne oceny tego okresu. Brytyjski historyk Richard Clogg zestawił reżim 4 sierpnia z Nowym Państwem Salazara i określił go jako "autorytarną, paternalistyczną dyktaturę". Podobnie ocenił reżim Metaksasa polski historyk Tadeusz Czekalski.

Reżim Metaksasa różnił się od rządów Mussoliniego bądź Hitlera w wielu kwestiach: cechował się stosunkowo mniejszą ilością przemocy, nie skupiał się na ekspansjonizmie, nie instytucjonalizował antysemityzmu i brakowało mu podstawy w masowym ruchu politycznym.

Z drugiej strony jednak dyktaturę Metaksasa określa się również jako częściowo faszystowską w swojej naturze ideologicznej. Dodatkowo ustanowiono model gospodarczy, w którym główny nacisk położono na rozwój przemysłu zbrojeniowego, stworzono państwo policyjne, przyjmowano wsparcie gospodarcze i ideologiczne od hitlerowskich Niemiec (czego wyrazem była m.in. korespondencja między Heinrichem Himmlerem a greckim ministrem bezpieczeństwa państwowego, Konstantinosem Maniadakisem) i obchodzono się bardzo brutalnie, często zbrodniczo, z komunistami, działaczami związków zawodowych, przedstawicielami mniejszości narodowych i więźniami politycznymi. Prócz obowiązkowych, systematycznych mobilizacji całości młodzieży, także część dorosłego społeczeństwa zmuszano do udziału w masowych imprezach, opartych na musztrze, właściwej oddziałom wojskowym lub więźniom. Rozpoczęto tworzenie pierwszego w Grecji, masowego, ale jeszcze nie powszechnego, systemu ubezpieczeń społecznych.

W okresie bezpośrednio po upadku państwa Metaksasa, czyli w kolaboracyjnym, nazistowskim Państwie Greckim, około 30 tysięcy Greków zostało członkami ochotniczych, zbrojnych formacji hitlerowskich - wojska i lokalnych żandarmerii, jak Bataliony Bezpieczeństwa czy Grecka Armia Ochotnicza i ogólnokrajowej, ale powołanej przez Niemców formacji o nazwie Ochotniczy Korpus Żandarmerii.

Przypisy

Bibliografia Emeis oi Ellines – praca zbiorowa: Εμείς οι Έλληνες, Πολεμική Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας. ; t.2: Από την Μικρασιατική Καταστροφή στον Β'Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή ; Wyd. Skai Biblio, Ateny 2008,

Kategoria:Faszyzm Kategoria:Grecja w XX wieku Kategoria:Nacjonalizm grecki Kategoria:Skrajna prawica w Grecji