Okres Wiosen i Jesieni – okres w historii Chin biorący swoją nazwę od Kroniki Wiosen i Jesieni, obejmującej lata 722–481 p.n.e., którego dokładne granice jednak różnią się u poszczególnych autorów.
Okres Wiosen i Jesieni charakteryzował się upadkiem władzy królów Zhou, co spowodowało iż posiadacze nadań fengjian zaczęli tworzyć faktycznie niezależne państwa, które prowadziły pomiędzy sobą wojny. W sytuacji słabości władzy królewskiej rola mediatora w ramach konfederacji Zhou musiała zostać przejęta przez jednego z władców nowych państw. Chińska tradycja historyczna w tym kontekście wymienia tzw. Pięciu hegemonów, nie jest jednak całkowicie zgodna co do ich imion. Pod koniec VII w. p.n.e. instytucja hegemonii nie odzwierciedlała już rzeczywistego porządku politycznego i de facto została zastąpiona przez system dwóch sojuszy, którym przewodziło odpowiednio państwo Jin na północy i Chu na południu. Trudności wewnętrzne w państwach Jin i Chu sprawiły, iż pod koniec VI w. p.n.e. na pierwszy plan wysunęły się nowe potęgi, tj. państwa Wu i Yue. Okres Wiosen i Jesieni był jedyną epoką w historii Chin, podczas której podejmowano wysiłki zbudowania funkcjonującego systemu wielopaństwowego, które jednak zakończyły się porażką. Wbrew oficjalnej ideologii, która zakazywała aneksji jednego chińskiego państwa przez drugie, potężniejsze organizmy politycznie stopniowo wchłaniały te mniejsze, co stanowiło zapowiedź następnej epoki w dziejach Chin, Okresu Walczących Królestw. Z kulturalnego punktu widzenia Okres Wiosen i Jesieni był „Wiekiem Arystokracji”, która nigdy później nie osiągnęła już takiego znaczenia. Świadectwo jej dominacji możemy odnaleźć zarówno w ówczesnym piśmiennictwie, z najważniejszym dziełem historiograficznym Zuozhuan, jak i naczyniach rytualnych, będących najważniejszą dziedziną sztuki.
Historia thumb|Zeng Zhong You Fu Hu – naczynie typu hu wykonane dla You Fu, syna markiza (侯, hou) Zeng w VIII w. p.n.e. Chińskie Muzeum Narodowe Pomimo tego że Kronika Wiosen i Jesieni rozpoczyna się dopiero w 722 p.n.e. to we współczesnej historiografii Okres Wiosen i Jesieni zazwyczaj zaczyna się omawiać począwszy od wcześniejszych o półwiecze wydarzeń, które dały początek tzw. Wschodniej Dynastii Zhou (770–256 p.n.e.), ze stolicą w Chengzhou (dzis. Luoyang), odróżnianej od Zachodniej Dynastii Zhou (1045–770 p.n.e.), która miała swoją siedzibę w dolinie rzeki Wei. W 771 p.n.e. sprzymierzone siły państwa Zeng, Zachodniego Shen i barbarzyńców Xianyun zdobyły stolicę Zhou Zongzhou i zabiły króla You (781–771 p.n.e.). Na zachodzie lineaż Guo ustanowił władzę młodszego syna króla You, Yuchena (od jego siedziby nazywanego królem Xie), podczas gdy na wschodzie przeciwstawiał mu się prawowity następca króla You, Yi Jiu (król Ping, 770/741–720 p.n.e.), korzystający ze wsparcia takich państw jak Jin i Zheng. W 750 p.n.e. król Xie został zabity przez markiza Wena (780–746 albo 770–736 p.n.e.) z Jin, co jednak poskutkowało tylko dalszym pogłębieniem anarchii. Według rękopisu Xinian „przez dziewięć lat (749–741 p.n.e.) Zhou pozostawało bez króla i wtedy po raz pierwszy władcy państw oraz regionalni panowie przestali pojawiać się na dworze Zhou”Xinian 2, fragment 8 za: }.
thumb|Naczynie typu Fang Hu z motywem lotosu i żurawia z grobowca w księstwie Zheng, ok. 600 p.n.e. Muzeum Prowincji Henan Dopiero w 741 p.n.e. markiz Wen z Jin ustanowił Yi Jiu królem Zhou i w 738 p.n.e. osadził go w Chengzhou. Królowie Zhou zmierzali do odbudowy swojego autorytetu, jednak szybko okazało się, że po tym jak utracili swoją ekonomiczną bazę w dolinie rzeki Wei nie byli już w stanie odgrywać roli mediatora pomiędzy poszczególnymi posiadaczami nadań fengjian, tak jak to się działo w epoce Zachodniej Dynastii Zhou. Ci ostatni w oparciu o swoje lenna zaczęli stopniowo budować prawdziwe państwa, o określonym terytorium i granicach, przy czym podbój dawnych enklaw pomiędzy terytoriami podlegającymi władzy króla Zhou szybko sprawił, że te chińskie państwa zaczęły się ze sobą stykać i prowadzić wojny. W sytuacji słabości władzy królewskiej rola przywódcy dbającego o ład wewnętrzny musiała zostać przejęta przez jednego z władców nowych państw. Pierwszym tego rodzaju przywódcą był władca państwa Zheng książę Zhuang (743–701 p.n.e.), który odparł ataki barbarzyńców Rong i działając w imieniu królewskiego dworu prowadził sprzymierzone siły przeciwko nieposłusznym wasalom. Jego potęga sprawiła jednak, że królowie Zhou poczuli się zagrożeni, i w 707 p.n.e. doszło do wojny pomiędzy Zhuangiem a królem Huanem (719–697 p.n.e.). Poniesiona wówczas przez Huana klęska sprawiła, iż: „autorytet króla Zhou nie był już dłużej poważnie brany pod uwagę; od tej pory król Zhou służył jedynie jako nominalna głowa państwa w feudalnym systemie Zhou”.
thumb|Naczynie typu ding wykonane dla księcia Wu, syna króla Zhuanga (613–591 p.n.e.) z Chu. Połowa VI w. p.n.e. Chińskie Muzeum Narodowe System specyficznej dwuwładzy spełniającego funkcje rytualne króla Zhou i sprawującego rzeczywistą kontrolę najpotężniejszego z jego wasali został zinstytucjonalizowany za czasów księcia Huana (685–643 p.n.e.) z Qi oraz księcia Wena (636–628 p.n.e.) z Jin. W tym celu wykorzystano tradycyjną przysięgę zawarcia sojuszu, która w 667 p.n.e. została złożona przez chińskie państwa pod przewodnictwem księcia Huana. W ten sposób doszło do powstania instytucji tzw. hegemona (霸, ba), którego władza jednak nie była dziedziczna, co samo w sobie świadczy o tym, że żadne państwo nie było w stanie zdobyć jej na stałe. Zgodnie z chińską tradycją było pięciu hegemonów, jednak w źródłach nie ma zgodności co do następców księcia Huana i księcia Wen w tej roli. Zgodnie z najczęściej akceptowaną wersją, pochodzącą od Mengzi, kolejnymi trzema hegemonami byli książę Mu (659–621 p.n.e.) z Qin, książę Xiang (650–637 p.n.e.) z Song oraz król Zhuang (613–591 p.n.e.) z Chu. W rzeczywistości jednak ani książę Mu ani książę Xiang nie dominowali nad państwami Centralnej Równiny. Xunzi opuszcza tych dwóch władców i zastępuje ich królem Helü (514–496 p.n.e.) z Wu oraz królem Goujianem (496–465 p.n.e.) z Yue, co jest bardziej zgodne z historyczną rzeczywistością.
thumb|Miecz Goujiana. Muzeum Prowincji Hubei Pod koniec VII w. p.n.e. instytucja hegemonii nie odzwierciedlała już rzeczywistego porządku politycznego, ponieważ żadne pojedyncze państwo nie było w stanie odgrywać przewidzianej przez nią roli i de facto została zastąpiona przez system dwóch sojuszy, którym przewodziło odpowiednio państwo Jin na północy i Chu na południu. Przywódcy tych sojuszy starali się utrzymać porządek w ramach swoich koalicji, działając jako arbitrzy w konfliktach pomiędzy państwami i strzegąc wewnętrznego porządku w sprzymierzonych państwach, podczas gdy rola króla Zhou uległa dalszej degradacji. Już w 632 p.n.e. książę Wen z Jin ośmielił się wezwać króla Zhou do udziału w zgromadzeniu państw, otwarcie rzucając wyzwanie rytualnym normom i zadając kolejny cios królewskiemu prestiżowi. W dłuższym okresie czasu nowy system polityczny okazał się tak samo niestabilny jak poprzedni. Przywódcy sojuszy działali często zgodnie ze swoim wąsko pojętym interesem, sprzeniewierzając się własnym obietnicom składanym mniejszym państwom. Jednocześnie ponad stuletnia walka Chu z Jin była ciągłym czynnikiem destabilizującym, ponieważ obie strony, szukając wyjścia z militarnego impasu, szukały możliwości ekspansji swojego sojuszu kosztem mniejszych państw, które były nęcone lub zmuszane do przejścia na drugą stronę. To z kolei powodowało powtarzające się inwazje na państwa niejako ściśnięte pomiędzy Jin a Chu.
Być może najciekawszym wydarzeniem tego okresu były dwie „konferencje rozbrojeniowe” w 546 i 541 p.n.e., podczas których proponowano utworzenie ogólnochińskiego sojuszu, któremu przewodzić miało odpowiednio Jin i Chu. Słynny jest traktat z 562 p.n.e., zgodnie z którym:
My wszyscy, którzy razem zaprzysięgamy tę umowę, nie będziemy zbierać plonów, nie będziemy zagarniać korzyści, nie będziemy chronić winnych, nie damy schronienia sprawcom nieładu; będziemy wspomagać tych, którzy są ofiarami klęsk żywiołowych i nieszczęść; będziemy współczuli tym, którzy znajdą się w nieszczęściu lub biedzie. Będziemy mieli tych samych przyjaciół i tych samych wrogów. Będziemy wspomagać dom królewski. Jeżeli zaś ktoś wystąpi przeciw temu aktowi, niechaj go zniszczą Obrońcy Prawdy i Obrońcy Traktatów, Góry czcigodne i Rzeki szacowne, wszyscy Bogowie (gór i pagórków), wszyscy Bogowie domów (i miast), zmarli królowie i nieżyjący panowie, przodkowie Siedmiu Rodów i Dwunastu Państw Lennych oraz światłe bóstwa! Niechaj lud go opuści! Niechaj utraci on mandat! Niech zginie jego ród! Niechaj pokonane będzie państwo jego!Za: .
Te próby stabilizacji systemu i ochrony mniejszych państw zakończyły się jednak porażką.
thumb|upright=1.2|Nizina Chińska na początku V w. p.n.e., pod koniec Okresu Wiosen i Jesieni, z zaznaczonymi granicami poszczególnych państw konfederacji Zhou i ich stolicami Państwo Chu zajmowało ogromne terytorium w dolinie Jangcy, gdzie w ciągu kilku stuleci nie należące do konfederacji Zhou ludy stopniowo tworzyły nowe organizmy polityczne. W 704 p.n.e. władca Chu ogłosił się królem, w ten sposób podkreślając swoją niezależność od królów Zhou. Po krótkim okresie faktycznej hegemonii króla Linga (540–529 p.n.e.) z Chu wewnętrzne kryzysy w Chu i Jin stworzyły miejsce dla pojawienia się nowych potęg. Będąc zbyt słabym by samodzielnie pokonać Chu Jin zaczęło wspierać zajmujące region dolnej Jangcy państwo Wu, zmuszając swojego przeciwnika do walki na dwa fronty. W 506 p.n.e. Wu dokonało inwazji Chu i doprowadziło je niemal na skraj zagłady. Samo Wu było jednak z kolei zagrożone przez swojego sąsiada, Yue, które zostało utworzone przez zamieszkujące wybrzeże ludy o tej samej nazwie. W 493 p.n.e. król Wu Fuchai (495–474 p.n.e.) pokonał Yue, by następnie w 482 p.n.e. zmusić władców północy do uznania swojej pozycji hegemona. Król Yue Goujian (496–465 p.n.e.) wykorzystał jednak zaangażowanie Wu na północy i w 470 p.n.e. ostatecznie zniszczył swojego rywala. To zwycięstwo zapewniło status hegemona Yue, ale Goujian miał być ostatnim władcą, który sprawował tę funkcję. Zarówno Chu, Wu, jak i Yue były państwami o wyraźnie nie-chińskim pochodzeniu etnicznym i kulturalnym, co jednak nie przeszkodziło im z biegiem czasu stać się członkami konfederacji Zhou. Także takie chińskie państwa jak Qi i Jin zaabsorbowały liczne niechińskie grupy (Yi, Rong, Di), stając się bytami mieszanymi pod względem etnicznym i kulturowym.
W Okresie Wiosen i Jesieni przez długi czas dominowało przekonanie, odziedziczone po poprzedniej epoce, „że wojna między krajami chińskimi jest niemożliwa, może mieć ona co najwyżej charakter turnieju. Zajęcie cudzej ziemi było czynem niegodnym, wymagającym szczególnego przebłagania bóstw. Później, gdy i to przekonanie odeszło w niepamięć, długo jeszcze istniały opory wobec aneksji innych ziem chińskich. Jeszcze w 513 przed Chr., kiedy księstwo Chu podbiło niewielkie księstwo Cai, w dzisiejszym Henanie, dla przebłagania lokalnych bóstw niezadowolonych z tego podboju złożono im w ofierze następcę tronu”. Pomimo to liczba państw tworzących konfederację Zhou ciągle się zmniejszała. Według różnych szacunków w źródłach z Okresu Wiosen i Jesieni możemy odnaleźć nazwy od 140 do 209 z nich, ale pod koniec tego okresu mogło być ich już mniej niż dwadzieścia. Stopniowo chińscy władcy walczyli pomiędzy sobą nie o status hegemona, ale z zamiarem wzajemnego zniszczenia, co stanowiło zapowiedź następnej epoki w dziejach Chin, Okresu Walczących Królestw. W sumie „Okres Wiosen i Jesieni był jedyną epoką w długiej historii Chin podczas której podejmowano wysiłki zbudowania funkcjonującego systemu wielopaństwowego” i dopiero fiasko tych prób sprawiło, że zaczęto poszukiwać alternatywnego rozwiązania w politycznym zjednoczeniu „Wszystkiego pod Niebem”.
Społeczeństwo, kultura i sztuka Wiek arystokracji