Dies irae (łac. Dzień gniewu) – hymn Jana Kasprowicza, powstały w epoce modernizmu wydany w 1902 w tomiku Ginącemu światu.

Charakterystyka utworu Hymn ten cechuje ekspresjonizm i symbolizm, dwie tendencje charakterystyczne dla literatury Młodej Polski. W dziele tym występują nawiązania do innych tekstów, przede wszystkim do: średniowiecznego hymnu Dies irae autorstwa Tomasza z Celano, liturgicznego Kyrie eleison, kolęd Franciszka Karpińskiego oraz Biblii (Psalmy, Apokalipsa). Pojawiają się także motywy literackie charakterystyczne dla modernizmu, jak motyw wygnania i wędrówki. Autor zastosował lirykę pośrednią, profetyczne wizje. Wiele fragmentów ma charakter liryki bezpośredniej. Rodzaju monologu, w którym Autor identyfikuje się z Adamem, cierpiącym z powodu wiecznego wygnania:

„A ja, wygnaniec z Raju, tułacz nieszczęśliwy, zesłany, aby konać, na te ziemskie niwy”

Adresatami skarg Adama są: psalmista. Może nim być sam Adam, który w innych fragmentach zwraca się sam do siebie, czasami mówi w trzeciej osobie... Chrystus, określony jako „cierniem opasana Głowa”. Bóg Ojciec – Sędzia. W utworze, na przemian z wyznawaniem „Boga miłosiernego”, przebrzmiewa pretensja do Boga, przedstawionego jako Sędzia sprawiedliwy ale „kamienny, lodowaty”: „Bóg Ojciec Sądź, Sprawiedliwy! Krusz światów posady, rozżegnij wielki pożar w tlejącej iskierce, na popiół spal Adama oszukane serce i płacz! Z nim razem płacz, kamienny, lodowaty Boże!”

Małżonka Adama, ukazana w Biblii jako „matka wszystkich żyjących” (Księga Rodzaju 3,20)Biblia Tysiąclecia: „Mężczyzna dał swej żonie imię Ewa, bo ona stała się matką wszystkich żyjących”., przedstawiona jest przez Autora jako „matka Śmierci, Ewa jasnowłosa, pieszcząca węża Grzechu”. W wizji Autora grzech pierworodny, grzech Ewy, która następnie uwiodła Adama, został ukazany jako grzech seksualny, jako uległość wobec zmysłów i pożądaniu seksualnemu: „Ewa pieszcząca węża Grzechu”, jej „rozpustne ciało, nienasyconym oddycha pragnieniem ... w zbrodniczych pieszczot rozdawaniu szczodra”. Autor odwołuje się tu do popularnej wersji tego biblijnego zdarzenia. W samej Biblii grzech Ewy jest ukazany jako wyraz nieposłuszeństwa wobec Boga i jego przykazaniom raczej niż podjęcie zabronionych zachowań seksualnych. Był to grzech pychy, pragnienie bycia jak Bóg, decydowania o dobru i złuKatechizm Kościoła Katolickiego w numerze 1850 ukazuje grzech pierworodny następująco: „Grzech przeciwstawia się miłości Boga do nas i odwraca od Niego nasze serca. Jest on, podobnie jak grzech pierworodny, nieposłuszeństwem, buntem przeciw Bogu spowodowanym wolą stania się «jak Bóg», w poznawaniu i określaniu dobra i zła (Rdz 3, 5)”..

Adam zbuntowany wobec swojego cierpienia jako konsekwencji grzechu, w lirycznym akcie „rozpaczy szaleńczego śmiechu” obwinia Boga za swój grzech. Nazywa go „Ojcem rozpusty”, „źródłem zdrady”, „Przyczyną grzechu”. Argumentuje, że skoro wszystko dzieje się z woli Bożej, także za sam grzech trzeba winić Boga, nie siebie: „Mą duszę pali wieczna, niezamknięta rana! Któż mi lekarstwo poda? Ojcze rozpusty! Kyrie elejson!

Nic, co się stało pod sklepem niebiosów, bez Twej się woli nie stało! Kyrie elejson! O źródło zdrady! Kyrie elejson! Przyczyno grzechu i zemsty i rozpaczy szaleńczego śmiechu! Kyrie elejson!”

Zestawienie oskarżeń o potępienie człowieka z wciąż ponawianym wezwaniem „Kyrie eleison” (Panie zmiłuj się nad nami), kontrastującymi ze sobą czy wręcz sprzecznymi, wzmaga dramatyzm wypowiedzi podmiotu lirycznego – jakby jego prośba o zmiłowanie nigdy nie miała zostać wysłuchana.

Zobacz też Requiem

Przypisy

Linki zewnętrzne .

Kategoria:Polskie utwory poetyckie Kategoria:Utwory literackie z 1902 Kategoria:Twórczość Jana Kasprowicza