Choroby układu krążenia, choroby układu sercowo-naczyniowego – schorzenia narządów i tkanek układu krążenia, w szczególności serca, tętnic i żył. Historycznie ich rozpoznawaniem i leczeniem zajmowała się interna. Obecnie są domeną kardiologii, natomiast leczeniem operacyjnym zajmują się chirurgia naczyniowa, kardiologia inwazyjna oraz kardiochirurgia. Leczeniem niektórych chorób naczyniowych zajmują się również neurologia oraz reumatologia.
Wraz z rozwojem cywilizacji doszło do zwiększenia zachorowalności na choroby układu krążenia, dlatego wiele z nich nazywanych jest chorobami cywilizacyjnymi. Jak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce z przyczyn kardiologicznych umiera rocznie około 175 tysięcy osób, co stanowi 46% wszystkich zgonów.
Niektóre choroby układu krążenia miażdżyca choroba niedokrwienna serca (choroba wieńcowa) ostre zespoły wieńcowe zawał mięśnia sercowego zaburzenia rytmu i przewodzenia nadkomorowe zaburzenia rytmu serca komorowe zaburzenia rytmu serca zaburzenia automatyzmu i przewodzenia wady serca (wrodzone i nabyte) choroby wsierdzia choroby mięśnia sercowego zapalenie mięśnia sercowego kardiomiopatie choroby osierdzia ostre zapalenie osierdzia tamponada serca zaciskające zapalenie osierdzia nowotwór serca niewydolność serca ostra niewydolność serca przewlekła niewydolność serca nadciśnienie tętnicze nadciśnienie płucne choroby aorty i naczyń obwodowych tętniak aorty choroba Takayasu zakrzepowo-zarostowe zapalenie naczyń olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic niedokrwienie kończyn dolnych ostre przewlekłe choroby tętnic szyjnych udar mózgu choroby tętnic trzewnych choroby żył obwodowych zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych przewlekła niewydolność żylna żylna choroba zakrzepowo-zatorowa zakrzepica żył głębokich zatorowość płucna choroby mikrokrążenia choroba Raynauda siność siatkowata akrocyjanoza bolesny rumień kończyn choroby naczyń chłonnych obrzęk limfatyczny.
Klasyfikacja chorób układu krążenia ICD-10 (I00-I99) Ostra choroba reumatyczna (I00- I02) choroba reumatyczna bez wzmianki o zajęciu serca choroba reumatyczna z zajęciem serca pląsawica reumatyczna
Przewlekła choroba reumatyczna serca (I05- I09) thumb|Reumatyczna choroba serca choroby reumatyczne zastawki dwudzielnej choroby reumatyczne zastawek tętnicy głównej choroby reumatyczne zastawki trójdzielnej wady wielu zastawek (skojarzone) inne choroby reumatyczne serca
Choroba nadciśnieniowa (I10- I15) samoistne (pierwotne) nadciśnienie choroba nadciśnieniowa z zajęciem serca choroba nadciśnieniowa z zajęciem nerek choroba nadciśnieniowa z zajęciem serca i nerek nadciśnienie wtórne
Choroba niedokrwienna serca (I20- I25) dusznica bolesna ostry zawał serca ponowny zawał serca („dorzut”) niektóre powikłania występujące w czasie ostrego zawału serca inne ostre postacie choroby niedokrwiennej serca przewlekła choroba niedokrwienna serca
Zespół sercowo-płucny i choroby krążenia płucnego (I26- I28) zatorowość płucna nadciśnienie płucne inne zespoły sercowo-płucne inne choroby naczyń płucnych
Inne choroby serca (I30- I52) ostre zapalenie osierdzia inne choroby osierdzia zapalenie osierdzia w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej ostre i podostre zapalenie wsierdzia thumb|220px|Niedomykalność i zwężenie zastawki mitralnej niereumatyczne zaburzenia czynności zastawki dwudzielnej niereumatyczne zaburzenia funkcji zastawki tętnicy głównej niereumatyczne zaburzenia funkcji zastawki trójdzielnej zaburzenia funkcji zastawki pnia płucnego zapalenie wsierdzia, zastawki, nieokreślone zapalenie wsierdzia i zaburzenia funkcji zastawek serca w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej kardiomiopatie kardiomiopatia w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej blok przedsionkowo-komorowy i lewej odnogi pęczka Hisa inne zaburzenia przewodnictwa nagłe zatrzymanie krążenia częstoskurcz napadowy migotanie i trzepotanie przedsionków inne zaburzenia rytmu serca niewydolność serca choroby serca niedokładnie określone i powikłania chorób serca inne zaburzenia funkcji serca w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej
Choroby naczyń mózgowych (I60- I69) krwotok podpajęczynówkowy krwotok śródmózgowy inne nieurazowe krwotoki mózgowe zawał mózgu udar nieokreślony jako krwotoczny lub zawałowy niedrożność i zwężenie tętnic przedmózgowych niepowodujące zawału mózgu niedrożność i zwężenie tętnic mózgowych niepowodujące zawału mózgu inne choroby naczyń mózgowych zaburzenia naczyń mózgowych w chorobach występujących gdzie indziej następstwa chorób naczyń mózgowych
Choroby tętnic, tętniczek i naczyń włosowatych (I70- I79) thumb|320px|right|Widoczne zmiany miażdżycowe aorty miażdżyca tętniak i tętniak rozwarstwiający tętnicy głównej tętniak innych tętnic inne choroby naczyń obwodowych zator i zakrzep tętniczy inne zaburzenia czynności tętnic i tętniczek choroby naczyń włosowatych zaburzenia czynności tętnic, tętniczek i naczyń włosowatych w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej
Choroby żył, naczyń limfatycznych i węzłów chłonnych, niesklasyfikowane gdzie indziej (I80- I89) zapalenie żył i zakrzepowe zapalenie żył zakrzep żyły wrotnej inne zatory i zakrzepy żylne żylaki kończyn dolnych guzy krwawnicze odbytu żylaki przełyku żylaki o innym umiejscowieniu inne zaburzenia żył nieokreślone zapalenie węzłów chłonnych inne niezakaźne zaburzenia funkcji naczyń i węzłów chłonnych
Inne i nieokreślone zaburzenia układu krążenia (I95- I99) niedociśnienie tętnicze pozabiegowe zaburzenia układu krążenia, niesklasyfikowane gdzie indziej inne zaburzenia funkcji układu krążenia w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej inne i nieokreślone zaburzenia układu krążenia.
Główne objawy duszność sinica bóle serca kołatanie serca obrzęki przesięki do jam ciała utrata przytomności (omdlenia) ból głowy zawroty głowy
Badania Wpływ badań laboratoryjnych na ocenę ryzyka chorób układu krążenia Przeprowadzone badania epidemiologiczne, kliniczne i doświadczalne rozszerzyły wiedzę na temat parametrów pozwalających ocenić predyspozycje do rozwoju chorób układu krążenia, przede wszystkim powstających na podłożu miażdżycowym.
Wskaźniki te mają ułatwić: identyfikację czynników sprzyjających rozwojowi choroby, wczesne wykrywanie nieprawidłowości (zanim wystąpią pierwsze objawy chorobowe), ocenę rokowania u pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą, ocenę skuteczności podejmowanych działań profilaktycznych.
Z praktycznego punktu widzenia, badania laboratoryjne pomocne w ocenie ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia, możemy podzielić na: badania podstawowe cholesterol (w tym LDL i/lub HDL) triglicerydy glukoza badania dodatkowe Lp(a) homocysteina fibrynogen białko C-reaktywne (metoda wysokiej czułości) badania specjalistyczne molekuły adhezyjne podfrakcje HDL apolipoproteiny profil LDL PAI, t-PA inne markery, w tym badania genetyczne
Badania nieinwazyjne Nieinwazyjne badania układu krążenia obejmują rozpoznawanie, monitorowanie leczenia oraz stratyfikację ryzyka. Do najczęściej zlecanych badań nieinwazyjnych zaliczane są: EKG spoczynkowe EKG wysiłkowe monitorowanie EKG metodą Holtera ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia krwi zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej ultrasonografia dopplerowska echokardiografia serca tomografia emisyjna pojedynczych fotonów tomografia spiralna pozytonowa tomografia emisyjna obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego test pochyleniowy
thumb|320px|Pomostowanie aortalno-wieńcowe
Badania inwazyjne Jeśli wykonane badania nieinwazyjne nie są wystarczające lub stadium choroby jest na tyle zaawansowane, że wymaga leczenia operacyjnego, stosuje się inwazyjne metody badań, takie jak na przykład: angiokardiografia koronarografia cewnikowanie serca by-passy (żylny, tętniczy) koronaroplastyka PTCA ultrasonografia wewnątrzwieńcowa
Profilaktyka Zwalczanie czynników ryzyka Podstawą profilaktyki chorób układu krążenia jest zwalczanie czynników ryzyka poprzez: prawidłowe odżywianie, wyrabianie nawyków aktywnego wypoczynku, unikanie nałogu palenia papierosów, okresowe badania lekarskie, uwzględniające: pomiar masy i wysokości ciała, pomiar ciśnienia krwi, pomiar glikemii, wykonywanie przesiewowych badań cholesterolu, ultrasonograficzną ocenę grubości ścian tętnic szyjnych.
Wczesne wykrywanie chorób układu krążenia u dzieci i młodzieży Przewidywanie wystąpienia chorób układu krążenia powinno rozpocząć się od oceny okresu płodowego. Biorąc pod uwagę fakt, że mała masa urodzeniowa może stanowić o podwyższonym ryzyku wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, otyłości lub cukrzycy w życiu dorosłym, istnieje potrzeba objęcia tej grupy dzieci wczesną profilaktyką. Takie działanie ma na celu zmniejszenie rozwoju tych i innych chorób w późniejszych latach życia. Uznawane za najważniejszy czynnik ryzyka choroby niedokrwiennej serca hiperlipoproteinemie mogą być wykryte już we krwi pępowinowej.
Ćwiczenia fizyczne Korzystny wpływ aktywności ruchowej Przeprowadzone w wielu krajach badania dostarczyły szczegółowych danych na temat znaczenia systematycznej aktywności fizycznej w zapobieganiu chorobom układu krążenia oraz w redukcji ryzyka przedwczesnej śmierci. Wyniki najczęściej cytowanych w piśmiennictwie medycznym długofalowych badań epidemiologicznych – , badań MRFIT (), , czy wskazują na korzystne efekty systematycznego wysiłku fizycznego w profilaktyce poważnych powikłań zdrowotnych wynikających z chorób układu krążenia. Analiza wyników wieloletnich badań dowodzi, że regularny wysiłek fizyczny o odpowiedniej długości oraz intensywności wpływa pozytywnie na metabolizm lipidów i węglowodanów, czynności śródbłonka naczyniowego oraz może poprawiać stan równowagi czynnościowej między układem krzepnięcia i fibrynolizy.
Zalecenia aktywności ruchowej w pierwotnej prewencji chorób układu krążenia i promocji zdrowia Należy pamiętać, że zbyt mała dawka ćwiczeń nie przyniesie istotnych efektów fizjologicznych, a nadmierny, niedostosowany do wieku, stanu zdrowia i możliwości wysiłek może być szkodliwy. W tabeli zostały przedstawione najbardziej znane wytyczne dotyczące zalecanej aktywności ruchowej.
Aktywność ruchowa WHO 1993 Centers for Disease Control and Prevention American Heart Association and Prevention (CDCP) 1995 American College of (AHA) 1996 Europejskie Towarzystwa Sports Medicine (ACSM) 1998 International Task Force for Prevention Naukowe EAS, ESC, ESH 1998 of Coronary Heart Disease IAS 1998 Częstotliwość treningu w tygodniu 3-5 razy codziennie 3-6 razy 3-5 razy 4-5 razy 4-5 razy Intensywność ćwiczeń 60-85% maks. tętna umiarkowana 40-60% maks. tętna 60-90% maks. tętna 60-75% maks. tętna 60-75% maks. tętna Czas trwania jednostki treningowej 20-60 minut min. 30 minut 30-60 minut 20-60 minut 30-40 minut 20-30 minut Rodzaj zalecanego treningu wysiłki wytrzymałościowe wysiłki wytrzymałościowe wysiłki wytrzymałościowe wysiłki wytrzymałościowe wysiłki wytrzymałościowe Ćwiczenia oporowe uzupełnienie uzupełnienie min. 2x w tygodniu 8-10 zestawów ćwiczeń po 10-15 powtórzeń uzupełnienie min. 2x w tygodniu 8-10 zestawów ćwiczeń po 10-12 powtórzeń Wydatek energetyczny w czasie ćwiczeń 200 kcal/dzień, 1400kcal/tydzień minimum 300 kcal/trening
Przeciwwskazania dotyczące wysiłku fizycznego Osoba dorosła przed podjęciem systematycznego wysiłku fizycznego powinna wykonać podstawową diagnostykę kardiologiczną, a także badania czynnościowe pod kątem sportowym – m.in. EKG spoczynkowe, aby ustalić wydolność fizyczną organizmu. Osobom starszym zaleca się dokładną diagnostykę stanu zdrowia i dostosowanie odpowiedniej formy aktywności fizycznej.