Synagoga Staronowa w Pradze (, jid. Altneuschul, niem. Altneusynagoge) – gotycka synagoga w centrum praskiego Josefova. Powstała w drugiej połowie XIII wieku i należy do najstarszych zachowanych synagog w Europie. Nieprzerwanie pozostaje ośrodkiem życia religijnego praskiej gminy żydowskiej; budynkiem zarządza Gmina Wyznaniowa Żydowska w Pradze.
Od 1 stycznia 2024 roku synagoga jest częścią trasy zwiedzania praskiego Miasta Żydowskiego organizowanej przez Muzeum Żydowskie w Pradze, zachowując zarazem swą funkcję sakralną.
Historia Powstanie i nazwa Dwunawowy rdzeń synagogi wzniesiono w drugiej połowie XIII wieku w stylu wczesnego gotyku cysterskiego. Datowanie opiera się na analizie kamieniarskich elementów wnętrza; tradycyjnie jako rok budowy podawany jest 1270. Budowę umożliwiło rozszerzenie praw ludności żydowskiej za panowania Przemysła Ottokara II.
Początkowo budynek określano jako Nową lub Wielką Szkołę, ponieważ przy dzisiejszej ulicy Dušní istniała starsza Stara Szkoła. Po powstaniu kolejnych domów modlitwy utrwaliła się nazwa Staronowa. Międzynarodowo znana forma Altneuschul pochodzi z języka jidysz.
Do pierwotnej sali modlitewnej dobudowano z czasem przedsionek południowy, pomieszczenia dla kobiet od zachodu i północy oraz osobne wejście do części kobiecej. Synagoga stała się głównym ośrodkiem religijnym praskiego Miasta Żydowskiego.
Dzieje od XIV do XIX wieku W 1358 roku cesarz Karol IV nadał praskiej społeczności żydowskiej sztandar, przechowywany następnie w synagodze. Podczas pogromu wielkanocnego w 1389 roku w jej sąsiedztwie i wnętrzu zginęli członkowie gminy, którzy szukali w budynku schronienia. Wydarzenie to upamiętnia elegia autorstwa rabina i poety Awigdora Kary.
W 1618 roku odnowiono wnętrze i wykonano zachowane hebrajskie inskrypcje na ścianach. Kolejną restaurację przeprowadzono w 1716 roku. Budynek przetrwał wielki pożar praskiego getta z 1689 roku, który zniszczył znaczną część dzielnicy.
W 1883 roku synagogę poddano purystycznej restauracji według projektu architekta Josefa Mockera. Wymieniono między innymi więźbę dachową, a część średniowiecznych elementów zastąpiono kopiami. Niektóre z tych zmian skorygowano podczas prac w latach 1922–1924.
XX i XXI wiek Synagoga przetrwała II wojnę światową oraz okupację Pragi. Po wojnie wznowiono w niej życie religijne. W latach 1966–1967 przeprowadzono konserwację zabytku, obejmującą także odnowienie hebrajskich napisów we wnętrzu.
Kolejna rekonstrukcja odbyła się w 1998 roku, a prace uzupełniające przeprowadzono w latach 2006–2007. Synagoga nadal służy jako miejsce nabożeństw i jest jednym z głównych zabytków praskiego Miasta Żydowskiego.
Architektura Synagoga jest prostokątną, dwunawową budowlą halową o trzech przęsłach. Dwa ośmioboczne filary dzielą główną salę na dwie nawy. Każde pole krzyżowo-żebrowego sklepienia ma dodatkowe piąte żebro. Wnętrze oświetla dwanaście wąskich, ostrołukowych okien, a we wschodniej ścianie znajdują się dwie małe rozety.
Do budynku prowadzi obniżony, bogato profilowany gotycki portal. Relief winnej latorośli w jego tympanonie ma dwanaście gałęzi symbolizujących Dwanaście Plemion Izraela. Elewacje wzmacniają przypory, a budynek zamykają ceglane gotyckie szczyty.
W centrum sali znajduje się bima otoczona późnogotycką kutą kratą. Przy ścianie wschodniej umieszczono aron ha-kodesz, którego kamienna dekoracja wykorzystuje motywy roślinne, zwłaszcza winnej latorośli; uzupełniają go renesansowe kolumienki z XVI wieku. Niskie dobudówki od zachodu i północy mieszczą części przeznaczone dla kobiet, połączone z główną salą wąskimi otworami.
Hebrajskie inskrypcje Na ścianach głównej sali zachowały się hebrajskie napisy złożone między innymi ze skrótów cytatów biblijnych i sentencji liturgicznych. Inskrypcje na ścianie północnej i południowej zawierają w postaci gematrii datę 5378 według kalendarza żydowskiego, odpowiadającą latom 1617–1618, kiedy odnowiono wnętrze synagogi.
Życie religijne Od XIII wieku synagoga pozostaje miejscem modlitwy praskiej społeczności żydowskiej. Związani z nią byli między innymi Jehuda Löw ben Becalel, Jom Tow Lipmann Heller, Jeszaja Horowic, Ezechiel Landau, Salomon Juda Rapoport, Gustav Sicher i Karol Sidon. Jej ciągła funkcja religijna odróżnia ją od pozostałych zabytkowych synagog udostępnianych w ramach trasy Muzeum Żydowskiego w Pradze.
Legendy Ze Staronową synagogą wiąże się kilka praskich legend. Najbardziej znana głosi, że rabin Jehuda Löw ukrył na strychu nieożywionego Golema. Inna legenda wyjaśnia nazwę budowli hebrajskim wyrażeniem al tenaj, czyli „pod warunkiem”: kamienie miały zostać przyniesione przez aniołów ze Świątyni Jerozolimskiej pod warunkiem, że po jej odbudowie wrócą do Jerozolimy. Opowieści te należą do tradycji legendowej, a nie do udokumentowanych dziejów budynku.
Galeria
Zobacz też Muzeum Żydowskie w Pradze Synagoga Maisela w Pradze Synagoga Pinkasa w Pradze Synagoga Klausowa w Pradze Synagoga Hiszpańska w Pradze Stary Cmentarz Żydowski w Pradze
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Synagoga Staronowa na stronie Muzeum Żydowskiego w Pradze Oficjalna strona Synagogi Staronowej
Staronowa Kategoria:Architektura gotyku w Czechach Kategoria:Zabytki Pragi