Tadeusz Tertil

thumb|240px|Grobowiec Tadeusza Tertila Tadeusz Marian Tertil (ur. 7 września 1864 w Sanoku, zm. 31 marca 1925 w Tarnowie) – polski prawnik, polityk demokratyczny, burmistrz Tarnowa, poseł do Rady Państwa w Wiedniu i Sejmu Krajowego Galicji.

Życiorys Tadeusz Marian Tertil urodził się 7 września 1864 w Sanoku. Po zdaniu egzaminu dojrzałościWbrew podanym przez Antoniego Sypka informacjom Tadeusz Tertil nie jest wymieniony jako uczeń oraz jako absolwent C. K. Gimnazjum w Sanoku. Historycznie pierwsza matura w tej szkole miała miejsce w 1888. przez rok kształcił się w Seminarium Duchownym w Przemyślu. Ukończył studia prawnicze na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Przeniósł się z rodziną do Tarnowa, gdzie rozpoczął praktykę adwokacką. Pracował w istniejącym od 1895 biurze, świadczącym bezpłatną pomoc prawną dla niezamożnych mieszkańców. W 1893 został członkiem tarnowskiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i w 1903 został wybrany na jego prezesa. Funkcję tę pełnił do czasu swojej rezygnacji w 1907.

Był członkiem Ligi Narodowej w latach 1906–1912Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 586.. Początkowo związany ze Stronnictwem Demokratyczno-Narodowym od 1907 był działaczem i politykiem Polskiego Stronnictwa Demokratycznego. Od 1905 był radnym tarnowskiej Rady Miejskiej. Po rezygnacji w grudniu tegoż roku dotychczasowego burmistrza, Witolda Rogoyskiego, został na sesji w dniu 14 stycznia 1907 wybrany na nowego burmistrza. Urząd ten pełnił (z przerwą spowodowaną przez okupację Tarnowa przez wojska rosyjskie w latach 1914–1915) do 1923. Czas jego urzędowania zaznaczył się w mieście między innymi budową nowego dworca kolejowego, elektrowni i wodociągów miejskich (wszystkie trzy inwestycje oddano do użytku 24 listopada 1910Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk, Barbara Sawczyk, Tarnowskie kalendarium, s. 29.), linii tramwajowej łączącej ulicę Lwowską z dworcem kolejowym (1911)Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk, Barbara Sawczyk, Tarnowskie kalendarium, s. 30. i warsztatów kolejowych (1917)Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk, Barbara Sawczyk, Tarnowskie kalendarium, s. 31.. Według stanu z 1914 był członkiem zarządu Krajowego Związku Zdrojowisk i Uzdrowisk we Lwowie oraz rady nadzorczej Własnego Galicyjskiego Zakładu Kredytowego.

W latach 1908 i 1913 był wybierany posłem Sejmu Krajowego Galicji we Lwowie. Był także posłem do austriackiej Rady Państwa XII kadencji (17 lipca 1911 – 28 października 1918), wybranym z listy PSD w okręgu wyborczym nr 16 (Tarnów)Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848-1918, Warszawa 1996, s. 343, 434.. Obydwie funkcje łączył ze sprawowaniem urzędu burmistrza Tarnowa. Po wybuchu I wojny światowej Tarnów został 10 listopada 1914 zajęty przez wojska rosyjskie. Rosjanie ustanowili w mieście komendanturę wojskową, likwidując władzę burmistrza. Pomimo możliwości wyjazdu, pozostał w Tarnowie, organizując pomoc dla mieszkańcówKazimierz Bańburski, Janusz Kozioł, Wielka Wojna. Tarnów Gorlice 1915, s. 5-6.. Po ponownym opanowaniu miasta przez wojska austriackie objął znów urząd burmistrza, chociaż po oskarżeniu o kolaborację z Rosjanami złożył w 1915 dymisję, która nie została przyjęta. W czerwcu 1918 został wybrany prezesem Koła Polskiego w Radzie Państwa. Do 1918 był wiceprezydentem związku dużych miast Galicji i członkiem głównej komisji gospodarki wojennej przy C. K. Ministerstwie Handlu.

Po utworzeniu 28 października 1918 w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej Galicji i Śląska Cieszyńskiego wszedł z ramienia Polskiego Stronnictwa Demokratycznego w skład jej prezydium i objął funkcję zastępcy przewodniczącegoMarek Przeniosło, Polska Komisja Likwidacyjna 1918-1919, Kielce 2010, s. 23 . Dwa dni później, na posiedzeniu Rady Miejskiej w Tarnowie, przedstawił projekt uchwały, w której radni oddali się pod władzę rządu w WarszawieKazimierz Bańburski, Droga Tarnowa do niepodległości.. Następnego dnia w Tarnowie rozbrojono żołnierzy austriackich, a władze miasta zaprzysiężono na wierność rządowi polskiemuMaria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk, Barbara Sawczyk, Tarnowskie kalendarium, s. 32.. Był założycielem Unii Narodowo-Państwowej w 1922Deklaracja programowa. [Inc.:] Polska jako naród ani na chwilę nie przestawała istnieć [...] : 28 czerwca 1922 r. / [Unia Narodowo-Państwowa]. Pozostał na stanowisku burmistrza miasta do swojej dymisji 13 września 1923, pełniąc jeszcze obowiązki do 25 października. Następnie powrócił do zawodu adwokackiego.

Zmarł nagle w Tarnowie 31 marca 1925 wskutek nierozpoznanego zapalenia wyrostka robaczkowego. Został pochowany w grobowcu rodzinnym na Starym Cmentarzu w Tarnowie.

Życie prywatne Tadeusz Tertil był synem Roberta Tertila (1833–1893, rodem z Węgier, od około 1863 do około 1866 praktykant konceptowy w urzędzie cyrkułu sanockiego, do około 1888 komisarz urzędu starostwa powiatu lwowskiego) i pochodzącej z Tarnowa Wilhelminy z domu Płońskiej (córka Karola Płońskiego, do około 1863 oficjalisy urzędu pomocniczego C. K. Sądu Krajowego w Krakowie; zmarła 12 lutego 1866 w wieku 27 lat na tyfus w Sanoku)Antoni Sypek podał lata życia Wilhelmimy Tertil 1839-1908, jednak zgodnie z księgą parafialną zmarła ona w 1866 w Sanoku i została pochowana na cmentarzu przy ulicy Jana Matejki. . Miał brata Ludwika Waleriana (ur. 1863), siostrę Helenę Marię (ur. 1865). Ojcem chrzestnym Tadeusza Tertila był Erazm Łobaczewski.

Jego żoną od 1896 była Amalia z domu Zollner (1873–1963, córka Karola, sędziego z Tarnopola). Ich dziećmi byli: Tadeusz (ur. 1897, zmarły 1939–1945), Wilhelmina (1890–1937, żona ppłk. i lekarza Stanisława Goździewskiego), Stanisław (1901–1957, inżynier), Władysław (1907–1990).

Upamiętnienie thumb|Pomnik Tadeusza Tertila w TarnowieImieniem Tadeusza Tertila została nazwana w 1925 dotychczasowa ulica Lipowa w Tarnowie (po 1944 ul. 1 Maja, obecnie al. Solidarności). Współcześnie jego imię nosi pasaż, łączący tarnowski Rynek z placem Kazimierza Wielkiego, na terenie dwóch kamienic należących niegdyś do niego. W 2007 wmurowano w ścianę Ratusza tablicę pamiątkową poświęconą burmistrzowi a Rada Miasta i Rada Powiatu ustanowiły doroczną Nagrodę im. Tadeusza Tertila dla najlepszej pracy magisterskiej bądź licencjackiej poświęconej miastu i regionowi. 30 października 2018 na tarnowskim Rynku odsłonięto pomnik upamiętniający Tadeusza Tertila.

Odznaczenia i wyróżnienia Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2008, pośmiertnie)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 października 2008 r. o nadaniu orderów i odznaczeń (). Tytuł „Honorowego Obywatela Tarnowa” (2025, pośmiertnie)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kazimierz Bańburski, Droga Tarnowa do niepodległości, w: Odpowiedź. Miesięcznik Klubu Inteligencji Katolickiej im. ks. Arcybiskupa Jerzego Ablewicza w Tarnowie, nr 183 (listopad 2008).

Piotr Filip, Poczet burmistrzów Tarnowa, Tarnów 2010, . Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk, Barbara Sawczyk, Tarnowskie kalendarium, Tarnów 2004,

.

Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie Kategoria:Adwokaci II Rzeczypospolitej Kategoria:Burmistrzowie Tarnowa (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Ligi Narodowej Kategoria:Członkowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej Kategoria:Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (zabór austriacki) Kategoria:Galicyjscy adwokaci Kategoria:Ludzie urodzeni w Sanoku Kategoria:Ludzie związani z Tarnowem (zabór austriacki) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na Starym Cmentarzu w Tarnowie Kategoria:Polacy pochodzenia węgierskiego Kategoria:Politycy Unii Narodowo-Państwowej Kategoria:Posłowie do Rady Państwa w Wiedniu XII kadencji Kategoria:Polscy posłowie do Rady Państwa w Wiedniu Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji IX kadencji Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji X kadencji Kategoria:Radni Tarnowa (zabór austriacki) Kategoria:Urodzeni w 1864 Kategoria:Zmarli w 1925 Kategoria:Honorowi obywatele Tarnowa