mały|Logo ZSP używane w niektórych numerach miesięcznika „Czyn” Związek Syndykalistów Polskich (ZSP) – polska cywilno-wojskowa organizacja syndykalistyczna o charakterze konspiracyjnym, działająca od października 1939 do 1945.
Swoją działalność ZSP prowadził przede wszystkim na terenach Generalnego Gubernatorstwa. Obszarami o największej aktywności organizacji były – poza samą stolicą – miejscowości podwarszawskie (zwłaszcza Legionowo), rejon Gór Świętokrzyskich (z największym ośrodkiem w Ostrowcu Świętokrzyskim), Lubelszczyzna, a także wschodnia część przedwojennego województwa krakowskiego (przede wszystkim Dębica i Mielec).
Historia „Wolność i Lud” 9 października 1939 w profesorskim mieszkaniu Kazimierza Zakrzewskiego przy ul. Brzozowej 12 w Warszawie, zebrała się grupa działaczy związkowych, wśród których znaleźli się m.in. Jerzy Szurig, Stefan Szwedowski i Stefan Kapuściński. Postanowiono wówczas o powołaniu tajnej organizacji syndykalistycznej. 21 października odbyło się kolejne spotkanie, na którym został założony Związek „Wolność i Lud”, który bazował na członkach przedwojennych organizacji o charakterze lewicowo-patriotycznym i syndykalistycznym, do których należały: Związek Patriotyczny, Związek Związków Zawodowych, Polski Związek Zachodni, Światowy Związek Polaków z Zagranicy, Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej, Robotniczy Instytut Oświaty i Kultury imienia S. Żeromskiego. Wśród założycieli, poza wyżej wymienionymi, znaleźli się również m.in. Stanisław Bukowiecki, Leon Bigosiński czy Stanisław Kapuściński. Sporządzono wówczas Tymczasowy szkic deklaracji ideowej ZSP, z którego wynikało, że organizacja postrzega wydarzenia wojenne w kategoriach procesu, którego zwieńczeniem winno być nie tylko odzyskanie niepodległości przez Polskę, ale także głęboka przebudowa społeczna. Brano pod uwagę współpracę rządem londyńskim i agendami Polskiego Państwa Podziemnego, wskazując jednocześnie, że w sprawie przyszłego kształtu ustrojowego Polski, czy szerzej pożądanego scenariusza wydarzeń po wyzwoleniu ZSP zajmuje odrębne stanowisko. W lipcu 1940 wydano broszurę programową zatytułowaną Kujmy broń!Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939–1944, wybór i opracowanie Kazimierz Przybysz, Warszawa 1992, s. 427.
Związek „Wolność i Lud” składał się z pionu cywilnego na czele Komitetem Centralnym, oraz wojskowego. Na czele organizacji stał Komendant Główny, którym byli kolejno: Stefan Kapuściński, Roman Galicz i por. Jerzy Złotowski pseud. „Poręba”. Czołowi działacze ZSP byli również zaangażowani w działalność aparatu Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej (KG ZWZ), a następnie Armii Krajowej. Jednym z nich był Kazimierz Zakrzewski, który aż do momentu swojego aresztowania, kierował referatem wewnątrzpolitycznym Wydziału Informacji Biura Informacji i Propagandy KG ZWZ.
W grudniu 1939 utworzono Oddziały Syndykalistyczne „Wolność i Lud”, które następnie przyjęły nazwę Oddziały Bojowe Z.S.P., a ich pierwszym komendantem został Stefan Kapuściński. Podlegały one bezpośrednio Komendantowi Głównemu. Ich zadaniem było prowadzenie bieżącej walki w formie głównie działań sabotażowo-dywersyjnych. Pion wojskowy ZSP współpracował blisko ze Związkiem Walki Zbrojnej, przede wszystkim ze Związkiem Odwetu. W nomenklaturze ZWZ oddziały bojowe ZSP były określane jako scalone drugiego stopnia, czyli podporządkowane na szczeblu dowodzenia.
Decyzją Komendy Głównej Oddziałów bojowych w styczniu 1940 utworzono oddziały sabotażowo-dywersyjne („Oddziały Spec”), których zadaniem było przeprowadzanie działań dywersyjnych oraz sabotażowych na terenach zakładów pracujących dla okupantów niemieckich, a także wywiad gospodarczy i akcje małego sabotażu. Wśród zrealizowanych zadań bojowych było m.in. niszczenie parowozów i wagonów w warsztatach naprawczych Praga II, maszyn produkcyjnych w Zakładach Ostrowieckich oraz fabryce karabinów na Woli, transportów broni idących na wschód, a także gazowanie kin na terenie Warszawy. Oddziały zakończyły swoją działalność w październiku 1942.
Organizacja poza działalnością bojową zajmowała się również pomocą więźniom. Już od początku 1940 przesyłano więzionym paczki żywnościowe oraz organizowano pomoc lekarską. Początkowo pomoc objęła warszawskiego Pawiaka, ale później kierowano ją również do obozów: Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Ravensbrück, Groß-Rosen, Dachau, Stutthof i Mauthausen-Gusen. W późniejszym okresie zajęto się również dostarczaniem paczek pozostającym na wolności rodzinom więźniów.
Związek Syndykalistów Polskich W kwietniu 1941 Związek „Wolność i Lud” został przemianowany na Związek Syndykalistów Polskich. Latem 1942 doszło do rozłamu w Oddziałach Sabotażowo-Szturmowych, kiedy paru oficerów silnie związanych z Armią Krajową doprowadziło do przejścia prawie całej „dywersji” ZSP do AK. W rezultacie pion wojskowy trzeba było organizować niemal od początku. 12 października 1942 odbudowane Oddziały Sabotażowo-Szturmowe przekształcono w Oddziały Szturmowe „Zew”, nastawione już wyraźnie na walkę zbrojną i wkrótce podporządkowane KG AK. Chociaż pomiędzy obiema organizacjami dochodziło do chwilowych napięć, to kierownictwo AK ceniło sobie współpracę z oddziałami syndykalistów i uważało ich za lojalnych sojuszników.
Głównymi zadaniami oddziałów miało być: zwalczanie cywilnej administracji okupanta, ogniw NSDAP, komórek RSHA, karanie volksdeutschów i zdrajców. Na czele Komendy Oddziałów Szturmowych stali R. Galicz, a następnie por. J. Złotowski. Składały się one z brygad szturmowych, które z kolei dzieliły się na 3 „trójki”: wywiadowczą, dywersyjną i likwidacyjną. Do lipca 1944 oddziały przeprowadziły łącznie 57 akcji, wśród których należy wymienić wykonanie 7 wyroków śmierci na funkcjonariuszach Gestapo i konfidentach, osiem akcji rozbrojenia i likwidacji żandarmerii, odbijanie więźniów, zdobycie karetki pocztowej z tajnymi dokumentami, napady na kasyna gry, zdobycie 12 tysięcy sztuk amunicji w Skarżysku, rekwizycja pieniędzy z Izb Skarbowych, czy wzięcie do niewoli kilkudziesięcioosobowego oddziału Wermachtu w Lesie Pomiechowskim w lipcu 1944.
W styczniu 1941 aresztowano niektórych członków ZSP, w tym Kazimierza Zakrzewskiego, który zostaje zamordowany przez władze okupacyjne 1 marca 1941. Razem z nim zostaje rozstrzelanych również 17 innych Polaków więzionych na Pawiaku. Obowiązki kierownika Wydziału Prasowego przejął Jerzy Gosiewski, a w listopadzie 1941 Stefan Kapuściński.
W listopadzie 1942 ZSP razem z Polską Organizacją Demokratyczną, Polskim Stronnictwem Demokratycznym i Socjalistami Ludowymi „Wolność” współtworzył Patriotyczny Front Lewicy Polskiej. 1 listopada organizacje podpisały Deklarację Ideową Patriotycznego Frontu Lewicy Polskiej, w której wyróżniono 3 główne hasła porozumienia:
„Polska Republika Ludowa; postępowa, na zasadach cywilizacyjnych oparta przebudowa ustroju, w myśl interesów mas robotniczo-chłopskich oraz inteligencji pracującej; Polska Armia Ludowa i milicje robotniczo-chłopskie, stojące na straży interesów suwerenności narodowej oraz postępowej przebudowy ustroju gospodarczo-socjalnego i politycznego Polski”.
W połowie maja 1943 aresztowany został Stefan Kapuściński, którego kilkanaście dni później rozstrzelano w ruinach warszawskiego getta. W Wydziale Prasowym jego obowiązki przejął Jerzy Szyndler, przed wojną aktor teatralny i awangardowy reżyser.
Powstanie Warszawskie
W 1943 sformowano 104 Kompanię Syndykalistów, która powstała bazie oddziałów bojowych ZSP. Początkowo oddział funkcjonował jako pluton 1028 Rejonu I Obwodu śródmieście AK (pod dowództwem Stanisława Błaszczaka pseud. „Róg”), w którym wyznaczono również pierwsze zadanie dla oddziałów w razie wybuchu powstanie: zdobycie niemieckiego szpitala „Reserve Lasarett IV”. Jako kwaterę główną wybrano budynek fabryki firanek Szlenkera, który mieścił się przy ul. Świętojerskiej 10.
Podczas Powstania Warszawskiego poza walczącą na Starym Mieście 104 Kompanią Syndykalistów pod dowództwem ppor. Kazimierza Puczyńskiego pseud. „Wroński”, w Śródmieściu działała od 2 września tzw. Brygada Syndykalistyczna pod dowództwem Edwarda Wołoncieja-Czemiera formalnie związana z Syndykalistycznym Porozumieniem Powstańczym, a nie ZSP.
W czasie powstania dowództwo kompanii postanowiło o przeniesieniu dotychczasowej drukarni do nowej siedziby przy ul. Świętojerskiej. Tam powstała redakcja gazety „Iskra”, która miała stanowić biuletyn informacyjny dla powstańców. Wychodziła dwa – a niekiedy nawet trzy – razy dziennie. Poranne wydanie zawierało przeważnie informacje z nocnych nasłuchów radiowych oraz krótką analizę sytuacji na Starym Mieście z poprzedniego dnia. Popołudniowe wydanie zwierało informacje poranne, ciekawostki ze świata, a także dział poszukiwań rodzin. Wieczorne wydanie natomiast zawierało sprawozdanie z walk na Starym Mieście z dnia bieżącego, najnowsze informacje z nasłuchów radiowych, a także artykułami problemowymi.
Redaktorem naczelnym „Iskry” został Jerzy Szyndler, a w skład redakcji weszli m.in.: Stefan Kozakiewicz, Stanisław Korab-Kamiński, Jerzy Złotowski, Eugeniusz Poślada czy Janina Rosnowska.
Schyłek wojny W lutym koalicja wraz z Naczelnym Komitetem Ludowym (Robotnicza Partia Polskich Socjalistów, Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa, Stronnictwo Polskiej Demokracji) oraz Organizacją Syndykalistyczną „Wolność” utworzyły Centralizację Stronnictw Demokratycznych, Syndykalistycznych i Socjalistycznych. W ramach porozumienia ZSP pozostał ugrupowaniem najbardziej niechętnym współpracy z komunistami, sprzeciwiając się m.in. porozumieniu CSDSS z Krajowa Radą Narodową i opowiadając się za utrzymaniem samodzielności politycznej. Z inicjatywy ZSP zaczęły powstawać wówczas (głównie w Warszawie i na Kielecczyźnie) liczne komitety fabryczne, będące konspiracyjną namiastką związków zawodowych. We wrześniu 1944 ZSP uznał Krajową Radę Narodową i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. W zamian komuniści podpisali wspólną deklarację (nie zrealizowaną), która miała oddawać po zakończeniu wojny zarządzanie przemysłem w ręce związków zawodowych, a z Krajowej Rady Związków Zawodowych uczynić najwyższy organ polityki gospodarczej w państwie. ZSP oficjalnie nigdy nie została rozwiązana, jednak po 1945 nie podjęła dalszej działalności. Niektóre osoby z dawnego ZSP po wyzwoleniu włączyły się w odbudowę ruchu spółdzielczego.
Prasa ZSP prowadził także szeroką działalność wydawniczo-propagandową. W listopadzie 1939 powstał Wydział Prasowy ZSP, a na jego czele stanął Kazimierz Zakrzewski. Początkowo wydawano codzienny biuletyn informacyjny kolportowanym wśród członków organizacji, którego treść opracowywano na podstawie nasłuchu radiowego. We wczesnej fazie przepisywany na maszynie, później odbijany na powielaczu. Niewiele wiadomo o genezie tego pisma, wydawanego początkowo bez tytułu, a następnie sygnowanego jako „Ak”. Kluczową rolę jako osoba koordynująca przygotowywanie biuletynu ZSP w ostatnich tygodniach 1939 była najprawdopodobniej Halina Seyda. Natomiast pierwszym znanym miejscem powieralni ZSP był budynek Banku Spółek Zarobkowych przy ulicy Zgoda w Warszawie.
„Akcja” W listopadzie 1939 ukazał się pierwszy, prawdopodobnie dwustronicowy numer programowego pisma ZSP „Akcja”. Redaktorem naczelnym gazety został również Kazimierz Zakrzewski. Do jego najbliższych współpracowników na przełomie 1939 i 1940 należeli Stefan Szwedowski i najprawdopodobniej Jerzy Szurig. Ważnym współpracownikiem pisma został w pewnym momencie Jerzy Piotrowski, przedwojenny działacz poznańskiego okręgu Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej.
W marcu 1940 ZSP uruchomiło własną drukarnię, którą od połowy 1943 określana jako Zakłady Wydawnicze ZSP „Iskra”. Pierwszy lokal drukarni mieścił się na Żoliborzu w willi należącej do Władysława Niedenthala, przy ulicy Towiańskiego 9. Zespołem drukarzy kierował Czesława Kuklę, a nakład gazety „Akcja” wynosił ok. 2500 egzemplarzy.