Dęblin

Dęblin – miasto w województwie lubelskim, w powiecie ryckim.

Dęblin położony jest w historycznej Małopolsce, w południowo-zachodniej części ziemi stężyckiej, przy ujściu rzeki Wieprz do Wisły, w szerokiej dolinie rzecznej, która osiąga szerokość 15 km. Dolina ma budowę terasową. Najstarsza terasa położona jest 20 m nad zwierciadłem Wisły.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2025 r. miasto miało 13 669 mieszkańców.

W 1629 roku właścicielem wsi w powiecie stężyckim województwa sandomierskiego był Piotr Aleksander TarłoWłasność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w:Przegląd Nauk Historycznych, 2012, r. XI, Nr 2, s. 57..

Geneza nazwy W średniowiecznych zapiskach można się spotkać z nazwami Deblin (1505) i Deblyn (1508). W połowie XVI wieku pojawia się obecna nazwa. Nie istnieje żadna potwierdzona dostatecznymi argumentami hipoteza dotycząca jej pochodzenia. W okresie zaborów, po wybudowaniu w 1842 w pobliżu Dęblina twierdzy, miasto nosiło nazwę Iwanogród (), na cześć Iwana Paskiewicza, namiestnika Królestwa Polskiego.

W jednym z przedmieść Chicago, Oak Lawn, w którym prawie co piąty mieszkaniec jest polskiego pochodzenia, znajduje się ulica Deblin Lane.

Legenda głosi, że nazwa wzięła się od tego, że w Dęblinie rosło dużo dębów, a w rzekach pływały ryby liny.

W latach 1961–1981 pod polską banderą pływał po morzach europejskich drobnicowiec „Dęblin”.

Historia

thumb|Brama Lubelska Twierdzy Dęblin mały|Rynek około 1928 1397 – wzmiankowany jako wieś XVIII w. – własność Mniszchów pocz. XIX w. – własność ks. Aleksandra Jabłonowskiego 1838–1878 – u ujścia Wieprza do Wisły rozpoczęta została budowa twierdzy według projektu rosyjskiego generała Iwana Dehna, twórcy twierdz w Modlinie, Warszawie i Brześciu 1840 – car Mikołaj I Romanow podarował dobra dęblińskie Iwanowi Paskiewiczowi, stąd do 1915 obowiązywała nazwa Iwanogród 1854 – powstała osada Irena (obecna starówka Dęblina z Rynkiem) 1877 – uruchomienie linii kolejowej Warszawa-Lublin 1885 – uruchomienie linii kolejowej Łuków-Radom oraz Kolei Iwangorodzko-Dąbrowskiej 1893 – powstał jeden z pierwszych oddziałów aeronautycznych wojsk carskich wyposażonych w balony obserwacyjne 1914 – w sąsiedztwie twierdzy trwały zacięte bitwy pomiędzy wojskami niemieckimi i austriackimi a rosyjskimi sierpień 1920 – wyruszyła kontrofensywa wojsk polskich do Bitwy Warszawskiej 1927 – przeniesienie z Grudziądza Oficerskiej Szkoły Lotniczej zwanej „Szkołą Orląt” 1929 – założono Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa, obecnie siedziba Wyższej Szkoły Oficerskiej Sił Powietrznych sierpień 1941 – hitlerowcy zakładają na terenie dawnej twierdzy (w Cytadeli, Forcie VII i na stokach Reduty Balonna) obóz dla jeńców radzieckich Stalag 307. Ginie ich ok. 80 tys.Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 423. lipiec 1944 – oddział AK Mariana Bernaciaka podczas Akcji Burza w Dęblinie samodzielnie uratował przed zniszczeniem ważne obiekty wojskowe i gospodarcze, uchronił mieszkańców przed wywózką i znęcaniem się przez wycofujących się żołnierzy niemieckich sierpień 1944 – na skarpie wiślanej ginie kpr. Michał Okurzały, radiotelegrafista z 1. Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki, ściągając na siebie ogień artyleryjski (na miejscu jego śmierci ustawiono kopiec pamiątkowy) 1944 – utworzenie obozu specjalnego NKWD. 1953 – połączony z Ireną 1954 – Dęblin otrzymał prawa miejskie. 2011 – 1 kwietnia powstało Muzeum Sił Powietrznych

Zabytki thumb|Pałac Mniszchów w Dęblinie thumb|Dębliński ratusz Zabytki w DęblinieKrzysztof Karbowski, Dęblin. Walory krajoznawczo-turystyczne, 2003.: Twierdza Dęblin – fortyfikacje na prawym brzegu Wisły (forty na lewym brzegu znajdują się na terenie woj. mazowieckiego) Cytadela w Dęblinie Pozostałości fortu I „Nadwiślanka” w Nadwiślance, gm. Stężyca Fort II „Mierzwiączka” w Mierzwiączce Pozostałości fortu III „Dęblin” w Dęblinie Pozostałości fortu IV „Borowa” w Borowej, gm. Puławy W parku zespół pałacowy (córka właściciela Dęblina, Jerzego Mniszcha – Maryna Mniszchówna była żoną cara Dymitra Samozwańca I, a po jego śmierci poślubiła Dymitra Samozwańca II) Cmentarz wojenny Balonna – założony przez Rosjan w czasie I wojny światowej. Znajduje się na nim 450 grobów (186 imiennych): żołnierzy carskich i austriackich (w tym polskich legionistów) z czasów Wielkiej Wojny, wojny polsko-bolszewickiej, stacjonującego w Dęblinie 15 pułku piechoty „Wilków” oraz polskich i czechosłowackich lotników Cmentarz komunalny – groby nieznanego żołnierza i symboliczne pomnik ofiar faszyzmu Brama Lubelska i Brama Warszawska Pomnik lotników Muzeum Sił Powietrznych Kościół pw. Chrystusa Miłosiernego (pierwotnie cerkiew w Łosicach z I poł. XVIII w.), przeniesiona do Dęblina w 1928–1929 Zespół Dworca Kolei Nadwiślańskiej Synagoga w Dęblinie – zbudowana w połowie XIX wieku, przy ulicy Okólnej. Podczas II wojny światowej zdewastowana przez hitlerowców. Po wojnie budynek synagogi służył jako łaźnia miejska, następnie przebudowano ją na magazyn. Obecnie nieistniejąca – na jej miejscu stoi sklep AGD-RTV.

Okoliczna przyroda Na lewym brzegu Wisły, kilkanaście kilometrów od Dęblina, znajduje się jeden z większych kompleksów leśnych w Polsce – Puszcza Kozienicka. Większość jej drzewostanu – głównie w części wschodniej – stanowi sosna. Występują w niej też dęby i graby. W części zachodniej rosną lasy mieszane z jodłą, brzozą, grabem, świerkiem, osiką i jesionem. Miejscami zachowały się nieliczne jawory i modrzewie.

Na prawym brzegu Wisły, na północ od Dęblina występują bory sosnowe i sosnowo-dębowe, a w podmokłych dolinach łęgi, najczęściej wierzbowo-topolowe i jesionowo-olszowe. Na tym terenie do większych kompleksów leśnych należą lasy garwolińskie, ciągnące się wzdłuż nadwiślańskiej krawędzi Wysoczyzny Żelechowskiej. Na lewym brzegu Wieprza w północno-zachodniej części Wysoczyzny Lubartowskiej rosną lasy gołębskie.

Struktura powierzchni Dęblin ma obszar 38,51 km² (2002), w tym: użytki rolne: 28% użytki leśne: 15%

Miasto stanowi 6,26% powierzchni powiatu.

Demografia Dane z 31 grudnia 2014: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 17876 100 8456 51 8437 49Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 464 227 236

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Dęblina w 2014 roku

Ludzie związani z Dęblinem

Gospodarka Na początku lat 90., wraz z całym krajem, Dęblin przeszedł okres zasadniczych przemian gospodarczych. Duże państwowe przedsiębiorstwa, związane z obronnością kraju, zwalniały pracowników i zmniejszały produkcję. Obecnie obiekty w niektórych wojskowych zakładach są w pełni wykorzystywane i odnajmowane dęblińskim przedsiębiorcom. W mieście powstało około tysiąca nowych prywatnych podmiotów gospodarczych. Otworzono między innymi przedsiębiorstwa przemysłu dziewiarskiego, konfekcyjnego, materiałów budowlanych, przetwórstwa owocowo-warzywnego. Przedsiębiorstwo komunalne przekształcone w spółkę z o.o. również notuje systematyczny wzrost. Najwięcej osób zatrudnionych jest w przemyśle na rzecz wojska, tj. w Wojskowych Zakładach Lotniczych Nr 3 oraz w Wojskowych Zakładach Inżynieryjnych.

Transport thumb|Dworzec kolejowy w Dęblinie Dęblin posiada wiele połączeń drogowych i kolejowych. Rangę miasta podnosi usytuowane w nim wojskowe lotnisko Dęblin-Irena. Obecnie lotnisko służy przede wszystkim szkoleniu pilotów.

Kolej Dęblin ma liczne połączenia kolejowe, m.in. z Lublinem, Warszawą, Otwockiem, Radomiem, Bydgoszczą, Białą Podlaską, Łukowem, Przemyślem, Szczecinem i Kielcami. Funkcjonuje również komunikacja prywatna. Główne linie to Dęblin PKP – Dęblin Rynek, Dęblin – Stawy – Ryki – Lublin, Dęblin – Ryki – Otwock – Warszawa oraz Dęblin – Puławy.

Dęblin jest ważnym węzłem kolejowym. Przebiegają przezeń: linia kolejowa 7 Warszawa Wschodnia – Dorohusk (przez Lublin) i linia 26 do Radomia (przez Pionki). Dziennie na stacji zatrzymuje się kilkadziesiąt pociągów regionalnych i międzyregionalnych.

Drogi Przez miasto przechodzą drogi krajowe i wojewódzkie: droga krajowa nr 48 Kock – Dęblin – Tomaszów Mazowiecki droga wojewódzka nr 801 Warszawa – Dęblin – Puławy

Komunikacja miejska Poza prywatnymi przedsiębiorstwami komunikacji zbiorowej obsługującej kursy miejskie, od października 2015 r. do maja 2026 r. usługi komunikacji miejskiej realizowane były na podstawie umowy Dęblina z Miejskim Zakładem Komunikacji w Puławach, w ramach której miasto obsługiwała linia 31 Dęblin Dworzec PKP – Dęblin Krasickiego.

We wrześniu 2024 roku miasto poczyniło przygotowania do uruchomienia własnej komunikacji miejskiej. W ramach dofinansowania z programu Polski Ład, miasto zakupiło 2 autobusy elektryczne Solaris Urbino.

W maju 2026 r. nastąpiło uruchomienie komunikacji miejskiej. Miasto obsługiwane będzie przez 5 linii - 4 linie (numery 1-4) realizujące połączenia w dni robocze (o różnej częstotliwości) oraz 1 linię (numer 5) kursującą w soboty.

Zestawienie linii: 1 - Krasickiego Pętla - Dworcowa PKP - linia główna 2 - Jagiellońska ZUK - Niepodległości Rynek 3 - Niepodległości Rynek - Niepodległości Rynek (kierunek Podchorążych Twierdza i kierunek Niepodległości Rynek) 4 - Niepodległości Rynek - Niepodległości Rynek (kierunek Niepodległości Rynek przez Środkowa) 5 - Jagiellońska - Pułkownika Ścibora ("sobotnia").

Oświata thumb|Lotnicza Akademia Wojskowa – rektorat

Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa Nr 2 im. -Władysława Broniewskiego Szkoła Podstawowa Nr 3 im. Marii Curie Skłodowskiej Szkoła Podstawowa Nr 4 im. Bohaterów Lotnictwa Polskiego Szkoła Podstawowa Nr 5 im. gen. Władysława Sikorskiego

Szkoły średnie Liceum Ogólnokształcące im. 15 P.P. „Wilków” Zespół Szkół Zawodowych Nr 1 im. gen. Franciszka Kleeberga Zespół Szkół Zawodowych Nr 2 im. Marii Dąbrowskiej Ogólnokształcące Liceum Lotnicze im. F. Żwirki i S. Wigury

Szkoły wyższe Lotnicza Akademia Wojskowa

Wspólnoty wyznaniowe thumb|Kościół parafialny św. Piusa V w Dęblinie Większość mieszkańców Dęblina stanowią katolicy. W mieście działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe: Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Piusa V parafia Chrystusa Miłosiernego parafia wojskowa Matki Boskiej Loretańskiej Kościół Chrześcijan Baptystów:

zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów Kościół Ewangelicznych Chrześcijan:

zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan Świadkowie Jehowy: zbór Dęblin (Sala Królestwa ul. Ogrodowa 16A)

Sport Największym klubem sportowym w miejscowości jest występujący aktualnie w A klasie MKS „Orlęta 1925” Dęblin. Orlęta 1925 są kontynuatorem tradycji założonego w 1925 roku Wojskowego Klubu Sportowego Orlęta Dęblin. Na dzisiaj we wszystkich sekcjach klubu zrzeszonych jest ponad 200 osób w tym 100 dzieci. Drużyna szachowa Czarni Dęblin z powodzeniem występowala (do 2009 r.) w II Lidze Seniorów. W miejscowości działa również klub piłkarski Gabaryty Dęblin. Drużyna występuje obecnie w B klasie. Działa też klub tenisa stołowego U-MKTS LOB Dęblin, którego dwa zespoły występują obecnie w IV Lidze Lubelskiej.

Miasta partnerskie – Rumia, Polska – Drohobycz, Ukraina – Sedrina, Włochy

Sąsiednie gminy Puławy, Ryki, Stężyca, Sieciechów.

Zobacz też Stawy (Dęblin) gmina Irena Dęblin (gromada w powiecie garwolińskim)

Przypisy Strona miasta, dane teleadresowe szkół podstawowych Strona miasta, dane teleadresowe szkół średnich

Bibliografia Przybyszewski Stanisław M., Historia garnizonu Dęblin w latach 1832–1939, Wydawnictwo Ajaks, Pruszków 2004

Linki zewnętrzne

Towarzystwo Przyjaciół Dęblina Historia Żydów w Dęblinie na portalu Wirtualny Sztetl Mapy i zdjęcia satelitarne

Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta w województwie lubelskim Kategoria:Wsie Tarłów herbu Topór Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku