Copán – stanowisko archeologiczne obejmujące miasto Majów położone w zachodniej części Hondurasu nad rzeką . Od V do X wieku Copán był stolicą królestwa, które zajmowało dominującą pozycję na południowo-wschodnim krańcu cywilizacji Majów. Podczas szczytowego okresu rozwoju, na przełomie VII i VIII wieku, w królestwie mieszkało ok. 20 tys. ludzi i zajmowało ono obszar ok. 500 km². Do upadku władzy królewskiej doszło w IX wieku, po czym miasto zostało opuszczone.
Od XIX wieku w Copánie prowadzono badania archeologiczne. W 1980 roku stanowisko zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do najsłynniejszych zabytków miasta należą m.in. Schody Hieroglifów, świątynia Rosalila oraz Ołtarz Q.
Nazwa thumb|left|200px|Glif oznaczający nazwę miasta
Uważa się, że starożytne miasto było znane jako Oxwitik (wym. ), co oznacza trzy witiki. Znaczenie słowa witik pozostaje jednak niepewne, choć Sharer i Traxler sugerują, że oznaczało korzenie. Natomiast według Pétera Bíró nazwa miasta brzmiała Oxwintik, co oznacza trzy strzały. Pochodzenie współczesnej nazwy, poświadczonej przez Hiszpanów w XVI wieku, również nie jest pewne. Według hipotez, nazwa Copán pochodzi od słowa copantl oznaczającego ponton lub most w języku nahuatl lub od pochodzącego z języka Majów słowa oznaczającego zwinięty, zrolowany.
Historia miasta Okres predynastyczny Tereny doliny rzeki Copán były zamieszkiwane od ok. 1000 p.n.e. i oferowały żyzne gleby oraz dostęp do wodny pitnej. Miasto stało się istotnym lokalnie ośrodkiem w pierwszych wiekach naszej ery. Brak jest jednak źródeł pisanych z tego okresu, choć późniejsze teksty odnosiły się do wydarzeń mających miejsce na tym etapie rozwoju miasta, w tym w 159. Odkrycia archeologiczne ujawniły budynki ziemno-kamienne z tego okresu.
K’inich Yax K’uk’ Mo’ i nowa dynastia we wczesnej epoce klasycznej (426–578) thumb|left|Figurka ceramiczna, prawdopodobnie przedstawiająca króla K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a, pochodząca z grobowca K’ahk’a Uti’ego Witz’a K’awiila
W 426 miasto zostało zdobyte przez wojownika o imieniu K’uk’ Mo’ Ajaw. Jako nowy władca przyjął on imię K’inich Yax K’uk’ Mo’. K’inich Yax K’uk’ Mo’ prawdopodobnie pochodził z Tikálu lub z Caracolu i jego kampania była wspierana przez władcę tego pierwszego miasta. Copán ustanowił też władzę zwierzchnią nad miastem Quiriguá, a obydwa ośrodki znalazły się w strefie wpływów Tikálu. Ekspansja Tikálu w kierunku południowo-wschodnim była uzasadniona chęcią zdobycia kontroli nad rzeką Motagua, istotnym szlakiem handlowym, oraz nad złożami jadeitu i obsydianu.
K’inich Yax K’uk’ Mo’ przyjął tytuł ochk’in kaloomte (władca zachodu), używany przez dowódcę wojskowego z Teotihuacánu, który kilka dziesięcioleci wcześniej podbił Tikál. O związkach nowego władcy z Tikálem i Teotihuacánem świadczą też podjęte przez niego prace budowlane, w których pojawiały się elementy stylistyczne charakterystyczne dla tych dwóch miast. Dynastia założona przez K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a rządziła miastem przez cztery stulecia i wydała szesnastu władców.
K’inich Yax K’uk’ Mo’ zmarł w okolicy 437. Władzę przejął jego syn K’inich Popol Hol. Nowy władca podjął szeroko zakrojone prace budowlane, które objęły m.in. pierwsze w mieście boisko do gry w ullamaliztli.
Niewiele wiadomo o kolejnych czterech władcach Copánu. Czwarty nosił imię , a szósty mógł nazywać się lub Uh Chan Ahk. Imiona pozostałych dwóch nie są znane.
thumb|Świątynia Rosalila – rekonstrukcja
Siódmym władcą był , który objął władzę w 524 i rządził przez osiem lat. Zbudował on Stelę 15, na której znalazł się zapis, że był on siódmym władcą dynastii i był to pierwszy znany przypadek, kiedy władca Copánu wymienił swoją kolejność w szeregu monarchów. Jest to też pierwszy władca tego miasta, który pojawił się w zapisach poza południowo-wschodnim regionem państwa Majów. Jego imię zapisano na Steli 16 z 534 w Caracolu, w Belize, ponad 200 km na północ od Copánu. Ósmym władcą był Wi’ Yohl K’inich, w 551 zastąpiony przez dziewiątego władcę o imieniu , który rządził krócej niż dwa lata. Dziesiąty władca, , objął władzę w 553. Był on ostatnim władcą wczesnego okresu klasycznego cywilizacji Majów. Podczas jego panowania, w 571 zbudowano wersję Świątyni 16 znaną jako Rosalila, wyróżniającą się bogatymi zdobieniami i żywymi kolorami.
W okolicach 550 miasto zostało zaatakowane i złupione, o czym świadczą uszkodzenia stworzonych przed tą datą pomników oraz budynków. Nie jest pewne kto był napastnikiem, mógł to być Tikál, chcący wyrwać Copán spod wpływów Teotihuacánu, lub Calakmul, wieloletni przeciwnik Teotihuacánu i Tikálu. Konflikt ten dotknął też Quiriguę, wasalne miasto Copánu, które na pewien czas wyludniło się. Wydarzenie to jest zapewne przyczyną, dla której informacje o królach sprzed tej daty są nikłe.
Późna epoka klasyczna i szczytowy okres potęgi (578–738) Okres na przełomie wczesnej i późnej epoki klasycznej odznaczał się znacznym wzrostem populacji państwa, wskutek czego cała dostępna ziemia w dolinie rzeki Copán została zagospodarowana. Pierwszym władcą późnej epoki klasycznej był K’ahk’ Chan Yopaat, który objął tron w 578 i rządził przez 49 lat do swojej śmierci 5 lutego 628. Prawdopodobnie doprowadził on do rozszerzenia swojego władztwa, gdyż na pobudowanej przez niego Steli P znajduje się symbol miasta Los Higos. Sugeruje to, że Copán miał nam nim władzę.
Jego następcą był K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil, który prawdopodobnie był najdłużej rządzącym władcą Copánu, gdyż rządził państwem od 628 do 695. Podczas jego panowania miasto przeżywało szczyt swojej potęgi i dobrobytu. W tym czasie populacja miasta wynosiła ok. 6–9 tys., najbliższych okolic ok. 9–12 tys., a łączna populacja w całej dolinie rzeki Copán jest szacowana na 18–25 tys. na powierzchni ok. 500 km². Archeolodzy nie odkryli wielu śladów aktywności władcy przez pierwsze 24 lat jego panowania, ale od 652 doszło do wyraźnego nasilenia jego działalności budowlanej – z tego okresu pochodzą dwie stele na Wielkim Placu i kolejne cztery w różnych miejscach doliny. Zbudował też stelę w miejscowości Santa Rita, w odległości ok. 12 km od miasta i jest wspomniany na Ołtarzu L w Quirigui. Możliwe, że w początkowym okresie panowania jego władza była w pewien sposób ograniczona i nagły wzrost aktywności miał na celu podkreślenie jego późniejszej niezależności. W kolejnych latach władca stawiał kolejne monumenty i budynki, w tym Strukturę 2 po północnej stronie Wielkiego Placu, nową wersję Świątyni 26 (Chorcha). Zmarł 15 czerwca 695 w wieku 91 lat. Był to wiek na tyle wówczas wyjątkowy, że został użyty dla opisania go na Ołtarzu Q.
thumb|Waxaklajuun Ub’aah K’awiil na Steli H
Trzynastym władcą Copánu był Waxaklajuun Ub’aah K’awiil, znany również jako 18 Królik. Podczas jego panowania doszło do spektakularnego upadku miasta, jednak jego początek odznaczał się dalszymi podbojami, dobrobytem oraz rozbudową miasta. W 718 Copán zaatakował i pobił Xkuy, miejsce o nieznanej lokalizacji. W 724 zainstalował władcę o imieniu K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat jako swojego wasala na tronie Quiringuy. Waxaklajuun Ub’aah K’awiil nabrał na tyle dużej pewności siebie, że na Steli A wymienił Copán w gronie czterech najpotężniejszych miast Majów obok Tikálu, Calakmulu i Palenque. Jego działalność budowlana skoncentrowana była w centrum miasta, a najstarszym zabytkiem z jego epoki jest Stela J z 702 umieszczona przy wschodnim wejściu do miasta. Później wybudował siedem kolejnych stel, które uważane są za szczytowe osiągnięcie klasycznej sztuki Majów. Stele przedstawiają władcę w rytualnym odzieniu i z atrybutami wielu bóstw. W 710 ukończył budowę Schodów Hieroglifów, które potem zostały rozbudowane przez kolejnych władców. Przebudował także Świątynię 26 (Esmeralda) i Świątynie 20 oraz 21, które uległy zniszczeniu w czasach nowożytnych ze względu na erozję brzegu rzeki. Prawdopodobnie to on nakazał zabudowanie Świątyni Rosalila, którą ukryto pod nową większą strukturą nazwaną Purpura, choć możliwe, że dokonał tego jego poprzednik. Przebudował boisko do ullamaliztli, a potem nakazał je zburzyć i zbudować nową wersję. Tekst na jednym z kamieni otaczających pole do gry wskazuje, że budowę ukończono 6 stycznia 738.
Kryzys i upadek (738–900) W kwietniu 738 doszło w Copánie do politycznego trzęsienia ziemi – władca Quiriguy, K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, schwytał i ściął władcę Copánu. K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat prawdopodobnie już w 734 zrzucił władzę zwierzchnią Copánu, gdyż wtedy zaczął używać tytulatury k’ul ajaw (święty władca) zamiast dotychczasowej ajaw (władca). Quiriguá prawdopodobnie sprzymierzyła się z Calakmulem, rywalem Tikálu, z którym z kolei sprzymierzony był Copán. Wskazuje na to zapis ze Steli I w Quirigui, która wspomina wizytę władcy Calakmulu. W Copánie brak jest śladów walk albo zniszczeń, co każe sądzić, że Waxaklajuun Ub’aah K’awiil został schwytany poza miastem w zasadzce. Z kolei brak takich śladów w Quirigui sugeruje brak odwetu ze strony Copánu, zapewne ze względu na groźbę interwencji Calakmulu.
thumb|K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil na Steli N, rysunek Catherwooda
Śmierć władcy miała dla Copánu dalekosiężne skutki: przez kolejne 17 lat w mieście nie podjęto istotnych prac budowlanych. Z kolei dynamiczny wzrost aktywności budowlanej w Quirigui sugeruje, że Copán poniósł duże straty finansowe na korzyść byłego wasala – utracił kontrolę nad szlakiem handlowym oraz część swojego terytorium. Zmniejszyła ona także prestiż rodziny panującej i wzmocniła pozycję lokalnej klasy wyższej. 7 czerwca 738, 39 dni po śmierci poprzedniego władcy, koronowany został K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil. Ze względu na brak prac budowlanych, niewiele wiadomo o jego panowaniu. Władca ten zmarł w styczniu 749.
thumb|Ołtarz Q, ozdobiony wizerunkami kolejnych 16 władców miasta
Kolejnym władcą był syn poprzedniego króla, K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil. Podczas jego panowania sytuacja miasta zaczęła się poprawiać. Copán zdobył kontrolę nad nowymi drogami handlowych w kierunku południowym i wschodnim. Władca wznowił prace budowlane – zbudował nową wersję Świątyni 26 oraz rozbudował Schody Hieroglifów, którym nadał finalną formę. Zmarł na początku lat 60. VIII wieku.
Możliwe, że ponowny wzrost prestiżu miasta dokonał się dzięki sojuszowi z Palenque, na co wskazuje małżeństwo jednego z copáńskich arystokratów z arystokratką z tego miasta. Dzieckiem z tego małżeństwa był kolejny władca dynastii, Yax Pasaj Chan Yopaat, który objął tron w 763. Prawdopodobnie nie był on potomkiem poprzedniego władcy. Nie budował on monumentalnych stel, ale raczej umieszczał teksty na istniejących już obiektach. W 769–773 rozbudował Świątynię 11, a ok. 776 ukończył kolejną wersję Świątyni 16. U jej podnóża umieścił słynny Ołtarz Q, na którym wyryto wizerunki kolejnych szesnastu władców miasta. Podczas poświęcenia ołtarza w ofierze złożono 15 jaguarów, które prawdopodobnie symbolizowały poprzednich władców.
Charakterystyczny dla panowania Yaxa Pasaja Chana Yopaata był jednak wyraźny wzrost znaczenia lokalnej elity, co miało wyraz w rozmiarach i bogactwie zdobień budowanych przez nich pałaców. Copán zaczął tracić także władzę nad wasalami, o czym świadczy postawienie własnej steli przez władcę Los Higos w 781. W ostatnich latach panowania władcy działalność budowlana wyraźnie spadła, a miasto mierzyło się z nadmiernym zaludnieniem i szybkim spadkiem standardu życia. Yax Pasaj Chan Yopaat był ostatnim władcą dynastii, o czym świadczy zapis na Steli 11. Żył jeszcze w 810 i możliwe, że dożył roku 820.