thumb|Plan Rotundy i cmentarza wojennego thumb|Rotunda Zamojska, miejsce martyrologii ludności Zamojszczyzny 1940-1944 Rotunda Zamojska – powstała w latach 1825–1831 jako działobitnia, po włączeniu Zamościa po Kongresie wiedeńskim w 1815„Ku przestrodze i pamięci. Rotunda Zamojska 1939-1944”, interia.pl, 2008-03-07. [dostęp 2018-03-05]. w granice Królestwa Kongresowego, czyli pod panowanie Rosji. W czasie II wojny światowej, w latach 1940–1944 był tu niemiecki obóz podległy gestapo „Gefangenen Durchgangslager Sicherheitspol” („Jeniecki Obóz Przejściowy Policji Bezpieczeństwa”), miejsce martyrologii ludności Zamojszczyzny.
Stanowi część miasta o nazwie Rotunda w obrębie dzielnicy Stare Miasto.
Historia thumb|Tablica w miejscu spalania ciał ofiar niemieckiego obozu Rotunda w Zamościu thumb|Miejsce egzekucji i rozstrzeliwań więźniów Budową rotundy kierował francuski gen. Jan Chrzciciel Mallet-Malletski podczas modernizacji zamojskiej twierdzy. Znajduje się ok. 500 m na południe od Starego Miasta, pełniła wówczas ważną funkcję jako stanowisko obronne. Z twierdzą połączona była drogą biegnącą na południe od dawnego bastionu II, osłoniętą wałami i fosą na zewnątrz. Rotunda ma formę grubego (ok. 7 m) pierścienia przykrytego warstwą ziemi, otwartego od strony Starego Miasta, z wysokimi (ok. 9,5 m), ceglano-kamiennymi ścianami, z oknami o funkcji strzelnicy od zewnątrz oraz wejściami do poszczególnych cel od dziedzińca. Zbudowana jest na planie koła o średnicy zewnętrznej 54 m. Wewnętrzny dziedziniec ma 38,5 m średnicy. Znajduje się tam 19 niewielkich, połączonych cel – wcześniej było ich 20, jedna została zniszczona podczas bombardowania niemieckiego na początku II wojny światowej. Do dziś Rotunda otoczona jest fosą od zachodu, południa i wschodu.
W okresie II Rzeczypospolitej stacjonujące w Zamościu pułki Wojska Polskiego 9 Pułk Piechoty Legionów i 3 Pułk Artylerii Lekkiej przejęły obiekty Rotundy.
II wojna światowa thumb|Kwatery Żołnierzy Armii Polskiej z Września 1939 na cmentarzu Rotunda thumb|Bł. Stanisław Kostka Starowieyski, więzień Rotundy
Podczas II wojny światowej Niemcy stworzyli tu 19 czerwca 1940 przejściowy obóz dla ludności aresztowanej w ramach niemieckiej Akcji AB, Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (Außerordentliche Befriedungsaktion), m.in. grupy inteligencji, ludzi związanych z ruchem oporu. Później, w roku 1942, obiekt ten stanowił także miejsce licznych, masowych egzekucji, jakie obejmowały ludność Zamojszczyzny, w tym również dzieci. Podobnie jak w wielu innych miejscach, Niemcy również tu zacierali ślady dokonanych zbrodni; prochy spalonych ofiar zrzucano do fosy-rzeczki biegnącej wokół Rotundy. Szacuje się, że pozbawiono tu życia ok. 8 tysięcy ludzi. Za zbrodnie nikt z oprawców nie został osądzonyMaria Rzeźniak, Rotunda Zamojska. The Zamojska Rotunda, roztocze.com.. Ostatnie egzekucje miały miejsce 20 i 21 lipca 1944, gdy rozstrzelano 150 ludzi, krótko przed wyzwoleniem obozu.
Po zakończeniu działań wojennych i wyzwoleniu miasta spod okupacji niemieckiej w 1944 r., utworzono tu cmentarz z grobami ofiar Rotundy wokół jej murów na zewnątrz oraz groby innych ofiar po obu stronach drogi prowadzącej od północy do jej dziedzińca (uporządkowanych w połowie lat 50.): żołnierzy Armii Polskiej z Września 1939, żołnierzy Armii Krajowej, partyzantów radzieckich i żołnierzy Armii Czerwonej, a także ludności cywilnej, Żydów i ofiar ludobójstwa stalinowskiego. Jest tu wiele grobów bezimiennych, symbolicznych, można też zauważyć groby zbiorowe, ale upamiętniające tragiczne wydarzenia i walkę w obronie Polski. Znajdują się tutaj prochy ponad 45 tysięcy ofiar, żołnierzy oraz partyzantów poległych w czasie okupacji niemieckiej na Ziemi ZamojskiejRotunda – Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny, przewodnikzamosc.pl..
W roku 1947 utworzono tu Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny – Rotunda.
Przy wejściu na dziedziniec znajduje się brama z niemieckimi napisami „Gefangenen Durchgangslager Sicherheitspol” („Jeniecki Obóz Przejściowy Policji Bezpieczeństwa”), poniżej mniejszymi literami: Beschlagnahmt im Einvernehmen mit der Ortskommandtr Zamosc (Obiekt zajęty w porozumieniu z komendanturą w Zamościu).
Po lewej stronie, w miejscu zniszczonej celi, znajduje się płyta upamiętniająca rozstrzeliwania i egzekucje więźniów.
Wewnątrz, poszczególne cele zostały poświęcone różnym ofiarom II wojny światowej, nie tylko z Zamojszczyzny, są tam: Ruiny celi zbombardowanej we wrześniu 1939 Cela Gospodarcza Cela WołyniakówKrypta ta poświęcona jest pamięci pomordowanych Polaków podczas rzezi wołyńskiej na Wołyniu. W krypcie znajduje się m.in. ołtarzyk z obrazem Matki Boskiej Swojczowskiej (Pani Wołynia), a wokół niego tablice z nazwiskami kilku tysięcy pomordowanych osób, urna z ziemią zebraną z różnych wołyńskich miejscowości w których Polacy ponieśli męczeńską śmierć, gablota ze zdjęciami z ekshumacji ofiar mordu w Ostrówkach, mapa województwa wołyńskiego z nieistniejącymi już miejscowościami, czy też przedwojenne herby powiatów wołyńskich. Cela Więźniów Politycznych (dawniej Powstańców Warszawy) Cela Prawników i Sędziów Cela Sybiraków (dawniej Nieznanego Więźnia Politycznego) Cela Stowarzyszenia Kupców Polskich Cela HarcerzyTablica z nazwiskami 36 harcerek i harcerzy zamojskich zawiera napis: „Na wieczną pamięć, pomordowanym przez zbrodniarzy gestapo, dzieciom polskim, harcerzom i harcerkom. Cześć Ich Pamięci” oraz inny: „Przechodniu – powiedz innym, że zginęliśmy za Polskę”. Cela Więźniów Majdanka Kaplica. Cela Księży i Duchowieństwa Cela Więźniów Oświęcimia – Auschwitz-Birkenau Cela Pocztowców Cela Nauczycieli Cela Partyzantów Cela Spółdzielców Cela. Zamość w 1939 Cela. Zamość i Zamojszczyzna w latach 1940–1942 Cela. Wysiedlenia. Pacyfikacje. Dzieci Zamojszczyzny. 1942–1944 Cela. Rotunda w systemie więziennictwa niemieckiego Cela. Rotunda w lipcu 1944 roku
Na dziedzińcu znajduje się duża płyta pamiątkowa – w tym miejscu palono ciała zamordowanych. Ostatnich więźniów zamordowano tuż przed ucieczką, ich ciała spaliły się tylko częściowo i są pochowane wokół.
Wśród więźniów obozu Rotunda byli m.in.: błogosławiony Stanisław Kostka Starowieyski, 16-letnia uczennica Grażyna KierszniewskaAndrzej Kędziora, Kierszniewska Grażyna (1924-1940) męczenniczka zamojskiej Rotundy, harcerka, zamosciopedia.pl, 2013-02-06. [dostęp 2018-03-05]., 17-letnia uczennica gimnazjum Danuta Sztarejko, jej matka Celina Sztarejko – żona oficera Stanisława SztarejkoAndrzej Kędziora, Sztarejko Celina (1899-1940) i Danuta (1923-1940) matka z córką uczennicą gimnazjum, zamosciopedia.pl, 2013-02-07. [dostęp 2018-03-05]., hr. Aleksander Szeptycki, Michał Nowacki wiceburmistrz Zamościa, Wacław Bajkowski prezydent Lublina, płk Zdzisław Maćkowski żołnierz AK, jego dwaj synowie Zdzisław i Jan, jego żona Pelagia MaćkowskaAndrzej Kędziora, Maćkowska Pelagia (1898-1988) królik doświadczalny z Ravensbrück, zamosciopedia.pl, 2013-02-06. [dostęp 2018-03-05]., Michał Wazowski burmistrz Zamościa, ks. Antoni Gomółka kapelan harcerstwa, Władysław Szala rolnik, jego 19-letni syn Jan Szala, Henryk Rosiński notariusz, dr Zygmunt Klukowski, roztocze.net, 2017-03-13. [dostęp 2018-03-05].. Szacuje się, że przez Rotundę przeszło około 50 tys. ludzi.
Na rotundzie obchodzone są uroczystości rocznicowe oraz związane ze świętami państwowymi oraz kościelnymi.
O Rotundzie Zamojskiej opowiada film dokumentalny „Rotunda zamojska – cela śmierci”. Informacje przedstawione w dokumencie skupiają się na tematyce powiązanej z działalnością Obwodu Zamość AK oraz z okresem Powstania Zamojskiego.
Galeria
Zobacz też Akcja AB Aktion Zamość Armia Krajowa Bataliony Chłopskie Dzieci Zamojszczyzny Niemiecki obóz przesiedleńczy w Zwierzyńcu Obozy niemieckie (1933–1945) Obóz przesiedleńczy w Zamościu Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945) Sochy (województwo lubelskie) Pacyfikacje wsi polskich podczas okupacji niemieckiej Powstanie zamojskie Rabunek polskich dzieci Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej Zamek w Lublinie Zbrodnie niemieckie w Polsce (1939–1945)
Przypisy
Bibliografia J. Kowalczyk, Zamość. Przewodnik, Zamość, Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, 1995. Zygmunt Klukowski, Zamojszczyzna I. 1918-1943, II. 1944-1953, Wydawnictwo KARTA, Warszawa 2007.
Linki zewnętrzne 75 Rocznica Wysiedleń na Zamojszczyźnie – historia, zyciezamoscia.pl Aktion Zamość – gehenna polskich dzieci, dorzeczy.pl Ku przestrodze i pamięci. Rotunda Zamojska 1939-1944, interia.pl Rotunda, turystyka.zamosc.pl Rotunda zamojska – cela śmierci, tvp.pl ROTUNDA. ZAMOJSKA CELA ŚMIERCI, filmpolski.pl „Rotunda – zamojska cela śmierci” – premiera filmu dokumentalnego. Wstrząsający dokument o tragedii tysięcy mieszkańców Zamojszczyzny, tygodnikzamojski.pl Rotunda – zamojska cela śmierci, radiozamosc.pl Rotunda – zamojska cela śmierci. Ujęcia z drona Wojenna historia Zamościa: Rotunda to był wyrok śmierci, kurierlubelski.pl
Z Kategoria:Muzea w Zamościu Kategoria:Niemieckie nazistowskie obozy przejściowe w okupowanej Polsce 1939–1945 Kategoria:Więzienia hitlerowskie w okupowanej Polsce Kategoria:Zabytki nieruchome w Zamościu Kategoria:Zamojszczyzna 1942–1943 Kategoria:Obiekty inżynierii wojskowej w Zamościu