Spółgłoska półotwarta boczna dziąsłowa welaryzowana – rodzaj dźwięku spółgłoskowego, występującego w niektórych językach naturalnych. W Polsce podobna spółgłoska półotwarta boczna zębowa welaryzowana jest potocznie nazywana ł aktorskim, scenicznym, szlacheckim lub kresowym.
Symbolem IPA wariantu dziąsłowego tej spółgłoski jest [] (można też użyć znaku [], czyli [] welaryzowane). Jest też powszechnie używany dla spółgłoski zębowej, ale kiedy niezbędne jest rozróżnienie, używa się [].
Artykulacja W czasie artykulacji głoski []: modulowany jest prąd powietrza wydychanego z płuc, jest to spółgłoska płucna egresywna tylna część podniebienia miękkiego zamyka dostęp do jamy nosowej – jest to spółgłoska ustna jest to spółgłoska boczna – powietrze przepływa po bokach języka pod względem miejsca artykulacji jest to spółgłoska zębowa dodatkowo tylna część języka unosi się ku górze, co nazywamy welaryzacją
Artykulacji tej spółgłoski można nauczyć się w następujący sposób. Ułożyć przednią krawędź języka za przednimi górnymi zębami a resztę języka wnieść jak do wymowy samogłoski [], przy takim ułożeniu starać się wymówić głoskę []. Alternatywnie wymawiając zębowe [] równocześnie starać się wymówić samogłoskę [] bez odrywania języka od zębów i zaokrąglania ust. Jeszcze inny sposób dojścia do właściwej artykulacji – przy wymowie [] przyłóż czubek języka do zębów, a pozostałą część języka trzymaj jak najniżej.
Przykłady Spółgłoska półotwarta boczna zębowa welaryzowana występowała w języku staropolskim. Współcześnie w wyniku wałczenia <ł> wymawia się najczęściej jako . Proces ten zachodzi nierównomiernie. W dialektach kresowych (pod wpływem języków wschodniosłowiańskich), jak również w pewnych innych regionach, takich jak wschodnie Kujawy i Sandomierszczyzna, zachowała się dawna wymowa. Wymowa tradycyjna była także forsowana do połowy XX wieku w środowiskach, w których posługiwanie się językiem było częścią zawodu. Dzisiaj, poza aktorami starszego pokolenia, głoski tej używają Polacy mieszkający na wschodzie Polski (np. w Białymstoku) oraz terenach Litwy i Białorusi. Do dziś w niektórych szkołach aktorskich uczy się tradycyjnej wymowy ł.
W języku angielskim spółgłoska półotwarta boczna dziąsłowa welaryzowana występuje jako jeden z alofonów fonemu w standardowej wymowie brytyjskiej (Received Pronunciation). Przed samogłoską wymawiane jest jasne l (wysokie l). Po samogłosce wymawiane jest ciemne l (niskie l). W wymowie amerykańskiej wymawiane jest w większości przypadków ciemne l.
W języku albańskim: „pacha” W języku katalońskim: „równoległy” W języku portugalskim: „tysiąc” (ale w Brazylii zamiast używa się ) w języku rosyjskim: „mały” w języku tureckim: „czerwony”
Zobacz też rozróżnienie angielskich /r/ i /l/ przez rodzimych użytkowników języka japońskiego
Przypisy
Kategoria:Spółgłoski