thumb|Szopka w kościele farnym (2016 rok) Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Tczewie – kościół farny znajdujący się w Tczewie w województwie pomorskim. Jest siedzibą parafii wchodzącej w skład dekanatu tczewskiego należącego do diecezji pelplińskiej.
Historia Budowa Wzmianka o proboszczu Janie (1258) dowodzić może wiarygodności późniejszego, XVIII-wiecznego zapisu o konsekracji miejscowej Fary już w roku 1226. Być może był to kościół drewniany. Fundamenty pod prezbiterium dzisiejszej budowli położono w połowie XIII wieku. W tym czasie powstała znana dziś masywna wieża. Na jej górnych, sklepionych kondygnacjach znajdować się wówczas mogły dwie kaplice. Ten pierwotny kościół (a może i zespół składający się z kaplic w wieży i przyległego doń drewnianego kościółka) uległ niemal całkowitemu zniszczeniu w listopadzie 1308 roku, po zajęciu miasta przez Krzyżaków. Najstarsze dzieje Fary „pamięta” wykuta w granicie chrzcielnica, obecnie ustawiona w kruchcie południowej.
Świątynia za czasów Krzyżaków 150-letni okres rządów krzyżackich przyczynił się do rozwoju gospodarczego i społecznego Tczewa. Był on na tyle dynamiczny, że w 1328 roku miasto stać było na wykupienie od Zakonu wioski Śliwiny. W 1364 r., przy okazji powtórnej lokalizacji, wielki mistrz Winrich von Kniprode potwierdził m.in. prawa proboszcza do 3 włók ziemi. thumb|left|Gotyckie sklepienia prezbiterium Być może dochody z tych gruntów przyczyniły się do sfinalizowania prac, podjętych nad rozbudową kościoła w I poł. XIV w. Do wypalonej wieży dobudowano bryłę dzisiejszej świątyni. Prace rozpoczęto od prezbiterium i kontynuowano je, posuwając budowę nawy głównej i dwóch bocznych w stronę wieży. Do ściany północnej prezbiterium dostawiono zakrystię i skarbiec. W późniejszym okresie przestrzenie pomiędzy zewnętrznymi przyporami naw zabudowano, tworząc dwa ciągi kaplic. Całość zakończono przed rokiem 1364. Kościół otrzymał wtedy zachowaną do dziś formę czteroprzęsłowej, trzynawowej hali z trójprzęsłowym, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Świadectwem tych prac są m.in. piękne, gotyckie sklepienia gwiaździste. Najstarsze z nich, o siatce żeber w kształcie sześcioramiennych gwiazd, znajduje się w prezbiterium.
W nawie głównej występują gwiazdy ośmioramienne. Obydwa sklepienia łączy wspólne tzw. żebro wiodące, jeden z charakterystycznych motywów architektury sakralnej państwa krzyżackiego. Biegnie ono od prezbiterium aż do wieży. Istotnym elementem konstrukcyjnym są wsporniki sklepienne. Najciekawsze z nich zachowały się w zakrystii. Obok ornamentalnych znajdują się tam dwa z uproszczonym wizerunkiem twarzy.
Zabytkowe wnętrze thumb|left|Wnętrze kościoła – nawa główna Po wzniesieniu okazałej budowli przystąpiono do wyposażania jej wnętrza. Nie znamy jego pierwotnego wyglądu, nie zachowały się bowiem ówczesne ołtarze, brak o nich także informacji źródłowych. Do naszych czasów przetrwały jednak inne cenne obiekty, o unikalnej wartości artystycznej i historycznej. Należy do nich niedawno odkryte malowidło ścienne w kaplicy Świętych Niewiast pochodzące z końca XIV w. Przedstawia ono popiersia ośmiu świętych kobiet umieszczone w potrójnej, ostrołukowej blendzie. Trzymane w dłoniach atrybuty pozwalają na identyfikację postaci: Elżbiety, Heleny, Katarzyny, Jadwigi, Genowefy, Barbary i Doroty oraz prawdopodobnie Ireny. Podczas prac konserwatorskich w kaplicy odsłonięto także oryginalną, gotycką posadzkę. thumb|Gotycka Pieta z II ćw. XV w. Jedynym przykładem zachowanej w Farze średniowiecznej rzeźby jest Pietà z II ćw. XV w. Należy ona do tzw. stylu pięknego, a jej wykonanie przypisuje się jednemu z mistrzów gdańskich.
W średniowiecznym, zapewne lokalnym warsztacie kowalskim powstała żelazna krata sakramentarium, pochodząca z ok. poł. XIV w., zdobiona ażurowym motywem czteroliścia. Do typowych zabytków gotyckich należą także okucia drzwi zakrystii z I poł. XIV w. Zawiasy wykonane prawdopodobnie przez miejscowego artystę, tworzą stylizowaną wić roślinną z uproszczonych liści i kwiatów.
Do dzieł najwartościowszych należą przechowywane w skarbcu XV-wieczne wyroby złotnicze, pochodzące prawdopodobnie z gdańskich warsztatów: krzyż relikwiarzowy – sześcioboczną stopę krzyża zdobią grawerowane sceny pasyjne wzorowane na niemieckich dziełach graficznych oraz dwie figurki klęczących aniołów, trzymających puszkę z relikwiami Krzyża Świętego. Wewnątrz usytuowanej wyżej, bogato zdobionej kapliczki, znajduje się niezwykle starannie wykonana Pieta. Kameryzowane, trójlistnie zakończone ramiona krzyża oplata ażurowa wić roślinna. dwa kielichy – kielich z 1451 r. poza licznymi dekoracjami wyróżniają wyryte na stopie: data i znak złotnika oraz późniejsze napisy pozwalające odtworzyć historię obiektu. Drugi z kielichów, podobnie jak krzyż relikwiarzowy, wyróżnia ażurowa kapliczka będąca zminiaturyzowanym powtórzeniem elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych gotyckiej architektury. Jego trzon zdobi 12 figurek apostołów, a pola stopy wypełniają precyzyjnie grawerowane sceny. Średniowieczna inskrypcja mówi o jego przynależności w 1492 r. do Bractwa Kapłańskiego „zu dyrszaw”. patena – XV-wieczne pateny stanowią dziś dużą rzadkość. Tym większa jest wartość pateny tczewskiej, łączonej przez niektórych badaczy z wyżej wymienionym kielichem. Jej dekorację tworzy przedstawienie Manus Dei (Ręki Boga) oraz ornament roślinno-geometryczny. Doskonałość formy, szlachetność grawerunków i mistrzostwo wykonania najmniejszych detali sprawia, że wymienione dzieła prezentują niezwykle wysoki poziom artystyczny.
Świadectwem bogatego wystroju kościoła w wiekach średnich jest także 6 par mosiężnych świeczników z charakterystycznymi figurkami lwów na nóżkach stopy.
Fara podczas reformacji Rok 1457 i związane z nim przejście Tczewa pod polskie panowanie nie miał tak zasadniczego znaczenia dla historii Fary jak reformacja, której pierwsze echa dotarły do miasta już ok. 1525 r. W kilka lat po wystąpieniu Marcina Lutra większość tczewskich parafian, w przeważającej części Niemców, przeszła na protestantyzm. Jako że od średniowiecza cechy miejskie były właścicielami poszczególnych kaplic i ołtarzy kościelnych, z ich inicjatywy zaczęły odbywać się tam nabożeństwa zreformowane.
We wspólnym władaniu katolików i luteran kościół był do roku 1595. W tym okresie doszło do groźnego incydentu, który poważnie zagroził całej budowli. Jesienią 1577 roku część wojsk Stefana Batorego idąca na Gdańsk rozbiła obóz pod murami Tczewa. 4 października, w wyniku przypadkowego zaprószenia ognia przez żołnierzy spłonęło niemal całe miasto. Fara straciła wszystkie dachy. Sklepienia, poza kilkoma w bocznych kaplicach, na szczęście nie runęły. Powstałe szkody usunięto po ok. sześciu latach. Niepowetowaną stratą było spłonięcie wszystkich akt i przywilejów miejskich przechowywanych w Wieży Kleszej nieopodal kościoła.
Przebudowa kościoła w XVII i XVIII wieku thumb|Barokowy ołtarz główny z obrazem Ukrzyżowanie W 1597 r. Farę przekazano w wyłączne użytkowanie katolikom. Podczas wojen szwedzkich, w latach 1626–1635, ponownie trafiła ona w ręce miejscowych protestantów. Koniec XVII i cały wiek XVIII to okres, w którym wyposażono kościół w większość znanych nam dziś ołtarzy i sprzętów liturgicznych.
W 1686 r. biskup Bonawentura Madaliński zalecił ówczesnemu proboszczowi Franciszkowi Czarlińskiemu, by „bez zwłoki” zbudował nowy ołtarz główny. Cztery lata później był on już gotowy, jednak dopiero przed 1779 rokiem pomalowano go i wyzłocono. Zajmuje całą powierzchnię wschodniej ściany prezbiterium; jego szerokość wynosi 8,60, a wysokość 14 m.
Poziom artystyczny bogatej dekoracji snycerskiej, głównie pochodzących z początku XVIII w. obrazów: „Ukrzyżowanie” i „Opłakiwanie” pozwala uznać go za wybitne dzieło późnobarokowej sztuki pomorskiej. Podobnie pozostałe ołtarze wykonane w I poł. XVIII w.: św. Jana Nepomucena, św. Rocha, św. Jakuba, św. Józefa, św. Anny (obecnie Matki Boskiej Częstochowskiej) oraz św. Jana Chrzciciela (obecnie Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), stanowią interesujący zespół zabytków jednorodnych stylowo, ciekawie zróżnicowanych pod względem formy i treści. thumb|left|Ambona, II ćw. XVIII w. W II ćw. XVIII w. wnętrze Fary wzbogaciło się o jeszcze jeden znaczący obiekt – bogato rzeźbioną, polichromowaną, złoconą i srebrzoną ambonę. Na szczególną uwagę zasługuje zwieńczenie jej baldachimu z pięcioma postaciami skrzydlatych aniołków personifikujących rasy ludzkie. Są wśród nich: Murzyn, Arab, Chińczyk, Europejczyk i Indianin. Dekoracja ta przypominać miała wiernym zasadę powszechności Kościoła Chrystusowego.
W 1783 r. sklepienie prezbiterium i nawy głównej wzbogacono o pięć drewnianych, płasko rzeźbionych zworników z inskrypcjami i przedstawieniami: Ducha Świętego, Baranka Bożego, krzyża z cierniową koroną oraz monogramami IHS i Maria. Otoczone promienistą glorią, mimo barokowego charakteru, dobrze harmonizują one z gotycką siatką żeber.
Przykładem obiektu rokokowego jest ołtarz św. Mikołaja pochodzący z 1792 r. Po wstawieniu w 1928 r. w nisze ołtarza nowej figury, otrzymał on wezwanie Serca Jezusa. Rokoko reprezentują także dwa konfesjonały z nawy północnej. Wyróżnia je rocaillowa snycerka oraz związane z symboliką pokutną obrazy na zaplecku i drzwiach.
W III i IV ćwierci XVIII w. parafianie ufundowali trzy feretrony: z Madonną Karmiącą, zwaną Matką Boską Tczewską, św. Janem Nepomucenem i Matką Boską z Dzieciątkiem. Na szczególną uwagę zasługuje pierwszy z nich ze względu na umieszczony w nim wcześniejszy, manieryczny obraz przedstawiający Maryję karmiącą Dzieciątko, okryty srebrzonymi i złoconymi sukienkami.
Niezwykle rzadkim i cennym zabytkiem są dwa drewniane świeczniki o imponującej, trzymetrowej wysokości. Rzeźbione i złocone urzekają bogactwem formy i rokokowej dekoracji wykorzystującej motywy roślinne.
W XVIII w. także skarbiec kościelny wzbogacił się o nowe paramenty, z których większość zamówiono w Gdańsku, będącym już od XIV w. jednym z wiodących ośrodków sztuki złotniczej. Wśród nich wyróżnia się monstrancja wykonana przez mistrza Jana Gotfryda Schlaubitza. Została ona ufundowana w 1742 r. przez Wincentego Maya, co potwierdza inskrypcja wygrawerowana na bogato zdobionej stopie. Inny znany gdańszczanin, Zygfryd Oernster, był twórcą srebrnej wiecznej lampki zamówionej dla Fary Tczewskiej w 1727 r. Przykładem złotnictwa rokokowego jest kielich sygnowany przez Jana Jakuba Bromma, wykonany ok. 1790 r. Na jego stopie, w kartuszu, wyryte są herby fundatorów: Marianny i Szymona Kickich, właścicieli pobliskiego Stanisławia. Na uwagę zasługują także obiekty, na których nie zachowały się znaki mistrzowskie: cyborium z około 1700 r., i srebrny, częściowo złocony krzyż relikwiarzowy, a także pateny oraz ampułki na wodę i wino mszalne.
Aby w pełni odtworzyć wystrój XVIII-wiecznej fary, pamiętać należy o świecznikach ołtarzowych. Mosiężne (16 sztuk) mają dekoracyjnie opracowane stopy wsparte na lwich łapach, na cynowych natomiast (30 sztuk) znajdujemy daty oraz inicjały bądź nazwiska ofiarodawców. Ołtarze zdobiły też cynowe krzyże. Na jednym z trzech zachowanych widnieje punca autorstwa gdańskiego konwisarza Johanna Waese i data 1716. Stosownej oprawie liturgii służyły ornaty. W szafach kościelnych znaleźć można m.in. cztery XVIII-wieczne, wykonane z francuskiego brokatu, jedwabiu, tafty i adamaszku.
Wiek XIX thumb|Sklepienie i organy nawy głównej