Agatha Christie

Agatha Mary Clarissa Miller Christie, lady Mallowan, DBE (ur. 15 września 1890 w Torquay, zm. 12 stycznia 1976 w Wallingford) – angielska autorka powieści kryminalnych i obyczajowych.

Najbardziej znana na świecie pisarka kryminałów oraz najlepiej sprzedająca się autorka wszech czasów. Wydano ponad miliard egzemplarzy jej książek w języku angielskim oraz drugi miliard przetłumaczonych na 45 języków obcych. Pod pseudonimem Mary Westmacott wydała kilka powieści obyczajowych, które również cieszyły się popularnością.

Wydała ponad 90 powieści i sztuk teatralnych. Ich akcja toczy się głównie w zamkniętych pomieszczeniach, a mordercą może być tylko jeden z mieszkańców. Wniosła wiele nowych rozwiązań do tradycyjnej sztuki pisania kryminałów. Niektóre z jej powieści mają zaskakujące i wcześniej niespotykane w kryminałach rozwiązania, np. Zabójstwo Rogera Ackroyda czy Morderstwo w Orient Expressie. Jej sztuka Pułapka na myszy, wystawiona po raz pierwszy w 1952 roku w Londynie, osiągnęła liczbę ponad dwudziestu tysięcy przedstawień.

Wiele z jej powieści i opowiadań zostało zekranizowanych, niektóre wielokrotnie (Morderstwo w Orient Expressie, Śmierć na Nilu czy 4.50 z Paddington). Na podstawie dzieł autorki powstały także seriale telewizyjne i słuchowiska radiowe.

Wszystkie utwory objęte były w 1951 roku w Polsce zapisem cenzury, podlegając natychmiastowemu wycofaniu z bibliotekCenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 8..

Życiorys alt=Czarno-białe zdjęcie portretowe przedstawiające Agathe Christie w okresie dzieciństwa. Okrągła buzia, jasne długie kręcone włosy.|mały|Christie w okresie dzieciństwa Urodziła się 15 września 1890 w nadmorskim Torquay w południowo-zachodniej Anglii w hrabstwie Devon, gdzie mieściła się Ashfield, posiadłość jej matki. Była trzecim dzieckiem Clary i Fryderyka Millerów, miała siostrę Margaret i brata Louisa. Decyzją matki uczyła się w domu. W 1901 zmarł jej ojciec.

12 października 1912 podczas balu w rodzinnym Torquay poznała starszego od siebie o rok pułkownika Archibalda Christie. W wigilię 1914 wzięła z nim ślub. Mieli córkę, Rosalind Hicks (ur. 5 sierpnia 1919, zm. 28 października 2004). Podczas I wojny światowej pracowała jako pielęgniarka w szpitalu, asystentka w aptece oraz jako technik farmaceutyczny, dzięki czemu poznała właściwości trucizn, co wykorzystywała później w swoich powieściach.

W 1926 zmarła jej matka, brat uzależnił się od narkotyków, wydawcy nie spodobała się powieść Zabójstwo Rogera Ackroyda, a jej mąż zakochał się w innej kobiecie (Nancy Neele) i zażądał rozwodu. W grudniu 1926 zaginęła na 11 dni, co wywołało poruszenie w prasie (m.in. „The New York Times”, „Daily Herald”). Przebywała wówczas w Hydropathic Hotel w uzdrowiskowym Harrogate w Yorkshire, gdzie zameldowała się jako Teresa Neele. W tym czasie popadła w amnezję. W 1928 rozwiodła się z mężem. Wskutek problemów w życiu osobistym skupiła się na pisaniu kolejnych książek i podróżowaniu po świecie.

W 1930 wyszła za młodszego od niej o 13 lat archeologa Maxa Mallowana, którego poznała podczas jednego z wyjazdów w rejon Zatoki Perskiej. Wyjeżdżała z nim na wykopaliska na Bliskim Wschodzie, który później stał się tłem kilku jej powieści (m.in. Śmierć na Nilu i Morderstwo w Mezopotamii). Akcja innych dzieł autorki rozgrywa się w Torquay, miejscu jej narodzin.

W 1971 otrzymała Order Imperium Brytyjskiego.

Klub Detektywów W 1930 przyłączyła się do Klubu Detektywów zrzeszającego autorów powieści kryminalnych, do którego z twórców angielskich należeli także m.in.: Dorothy L. Sayers i G.K. Chesterton. W 1931 wspólnie z innymi członkami stowarzyszenia napisała powieść The Floating Admiral. Pisarka na krótko została usunięta z klubu, ponieważ sprzeciwiła się zasadom sformułowanym przez członka klubu – Ronalda Knoksa. Jedną z owych zasad była reguła „ratio”, wykluczająca ingerencję sił nadprzyrodzonych w akcję powieściową. Niedozwolone było również utożsamianie mordercy z detektywem lub narratorem.

W 1958 pisarka Dorothy L. Sayers złożyła dymisję, a Christie przejęła jej obowiązki prezesa Klubu Detektywów.

Publikacje thumb|Winterbrook House – dom Agathy Christie w Wallingford, na którym pisarka mogła wzorować dom panny Marple w St. Mary Mead Główni bohaterowie: Herkules Poirot i panna Marple Agatha Christie stworzyła słynne postaci literackie dwojga detektywów: Belga Herkulesa Poirota oraz starszej pani, detektywki amatorki, panny Marple. Będąc jeszcze u szczytu kariery, Christie napisała dwie powieści z tymi bohaterami – z zastrzeżeniem, że mają się ukazać dopiero po jej śmierci. Miały to być ostatnie zagadki do rozwiązania dla Poirota i Marple. W ostatniej sprawie kryminalnej rozwiązywanej przez belgijskiego detektywa zostaje on uśmiercony, bo – jak wyjaśniła w swym pamiętniku autorka – zawsze uważała go za nieznośnego. Natomiast panna Marple (której cechy wzorowane były na babce twórczyni) po rozwiązaniu tajemnicy Uśpionego morderstwa spokojnie powraca do swojej wioski.

Wypowiedzi Herculesa Poirot zebrane zostały w książce Małe szare komórki. Poirot w cytatach.

Dla obojga głównych bohaterów powieści Agaty Christie opracowane zostały biografie:

Spadkobiercy pisarki postanowili kontynuować cykl z Herkulesem Poirot. Na autorkę wybrana została Sophie Hannah. W Polsce ukazały się:

Powieści kryminalne Rokwydania Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi 1920 Tajemnicza historia w Styles The Mysterious Affair at Styles Herkules Poirot pierwsza książka detektywistyczna Agathy Christie 1922 Tajemniczy przeciwnik The Secret Adversary Tommy i Tuppence 1923 Morderstwo na polu golfowymThe Murder on the Links Herkules Poirot 1924 Mężczyzna w brązowym garniturze The Man in the Brown Suit lub Mystery of the Mill HouseAnna Beddingfeld pułkownik Race 1925 Tajemnica rezydencji ChimneysThe Secret of ChimneysAnthony Cade inspektor Battlepierwsza powieść z miejscem akcji w Chimneys 1926 Zabójstwo Rogera Ackroyda The Murder of Roger Ackroyd Herkules Poirot 1927 Wielka czwórka The Big Four Herkules Poirot 1928 Zagadka Błękitnego Ekspresu (Expressu) / Tajemnica Błękitnego Expressu The Mystery of the Blue Train Herkules Poirot 1929 Tajemnica Siedmiu Zegarów The Seven Dials MysteryLady Eileen Brent (Bundle) nadinspektor Battledruga powieść z miejscem akcji w Chimneys 1930 Morderstwo na plebanii The Murder at the Vicarage panna Marple pierwsza zagadka panny Jane Marple 1931 Tajemnica Sittaford / Tajemnica wirującego stolika The Sittaford Mystery lub The Murder at HazelmoorEmilia Trefusis inspektor Narracott 1932 Samotny Dom Peril at End House Herkules Poirot 1933 Śmierć lorda Edgware’a Lord Edgware dies lub Thirteen At Dinner Herkules Poirot 1934 Morderstwo w Orient Expressie Murder on the Orient Express lub The Murder on the Calais Coach Herkules Poirot 1934 Tragedia w trzech aktach Three Act Tragedy Herkules Poirot 1935 Śmierć w chmurach Death in the Clouds lub Death in the Air Herkules Poirot 1935 Dlaczego nie Evans? Why Didn't They Ask Evans lub The Boomerang ClueBobby Jones i Frankie Derwent 1936 A.B.C. The ABC Murders Herkules Poirot 1936 Morderstwo w Mezopotamii Murder in Mesopotamia Herkules Poirot 1936 Karty na stół Cards on the Table Herkules Poirot nadinspektor Battle pułkownik Race 1937 Śmierć na Nilu Death on the Nile Herkules Poirot pułkownik Race 1937 Niemy świadek Dumb Witness lub Poirot Loses a Client Herkules Poirot 1938 Rendez-vous ze śmiercią Appointment with Death Herkules Poirot 1939 I nie było już nikogo / Dziesięciu Murzynków Ten Little Niggers znana też jako And Then There Were None, Ten Little Indians na prośbę wnuka autorki tytuł zmieniony na Dziesięciu małych żołnierzyków 1939 Morderstwo to nic trudnego Murder is Easy lub Easy to KillLuke Fitzwilliam nadinspektor Battle 1939 Boże Narodzenie Herkulesa Poirot lub Morderstwo w Boże Narodzenie Hercule Poirot's Christmas lub A Holiday for Murder Herkules Poirot 1940 Zerwane zaręczyny Sad Cypress Herkules Poirot 1941 Zło czai się wszędzie / Zło, które żyje pod słońcem Evil under the Sun Herkules Poirot 1941 N czy M? N or M Tommy i Tuppence z wątkiem polskim i postacią Wandy Polońskiej 1941 Pierwsze, drugie… zapnij mi obuwie One, Two, Buckle my Shoe Herkules Poirot 1942 Noc w bibliotece The Body in the Library panna Marple 1942 Pięć małych świnek Five Little Pigs lub Murder in Retrospect Herkules Poirot 1942 Zatrute pióro The Moving Finger panna Marple 1944 Godzina zero Towards Zeronadinspektor Battle 1944 (1945) Zakończeniem jest śmierć Death Comes as the End z fabułą umiejscowioną w starożytnym Egipcie 1944 (1945) Rosemary znaczy pamięć Sparkling Cyanide lub Remembered Deathpułkownik Race 1946 Niedziela na wsi The Hollow Herkules Poirot 1948 Pora przypływu There is a Tide (znana też jako Taken at the Flood) Herkules Poirot 1949 Dom zbrodni / Dom przestępców Crooked House 1950 Morderstwo odbędzie się… A Murder is Announced panna Marple 1951 Spotkanie w Bagdadzie They Came to BaghdadVictoria Jones 1952 Pani McGinty nie żyje Mrs McGinty’s dead Herkules Poirot 1952 Strzały w Stonygates They Do It with Mirrors lub Murder with Mirrors panna Marple 1953 Kieszeń pełna żyta A Pocketful of Rye panna Marple 1953 Po pogrzebie After the Funeral lub Funerals Are Fatal Herkules Poirot 1955 Entliczek pentliczek Hickory Dickory Dock Herkules Poirot 1955 Podróż w nieznane Destination Unknown lub So Many Steps to Death z polskim wątkiem i postacią jednego z bohaterów 1956 Zbrodnia na festynie Dead Man’s Folly Herkules Poirot 1957 4.50 z Paddington 4.50 from Paddington lub What Mrs. McGillicuty Saw panna Marple 1957 Próba niewinności Ordeal by Innocence 1959 Kot wśród gołębi Cat among the Pigeons Herkules Poirot 1961 Tajemnica Bladego Konia The Pale HorseMark Easterbrook inspektor Lejeune 1962 Zwierciadło pęka w odłamków stos The Mirror Crack'd from Side to Side panna Marple 1963 Przyjdź i zgiń The Clocks Herkules Poirot 1964 Karaibska tajemnica A Caribbean Mystery panna Marple 1965 Hotel Bertram At Bertram's Hotel panna Marple 1966 Trzecia lokatorka Third Girl Herkules Poirot 1967 Noc i ciemność Endless Night 1968 Dom nad kanałem By the Pricking of my Thumbs Tommy i Tuppence 1969 Wigilia Wszystkich Świętych Hallowe'en Party Herkules Poirot 1970 Pasażer do Frankfurtu Passenger to Frankfurtsir Stafford Nye 1971 Nemezis / Przeznaczenie Nemesis panna Marple 1972 Słonie mają dobrą pamięć Elephants Can Remember Herkules Poirot 1973 Tajemnica Wawrzynów Postern of Fate Tommy i Tuppence 1975 Kurtyna Curtain Herkules Poirot 1976 Uśpione morderstwo Sleeping Murder panna Marple

Zbiory opowiadań Zbiory opowiadań kryminalnych autorki dzieli się powszechnie na dwie główne grupy: wydane w Wielkiej Brytanii (łącznie 14) oraz Stanach Zjednoczonych (15). Spośród 21 najpopularniejszych tytułów tylko 7 (biorąc pod uwagę dobór i liczbę utworów) ukazało się w obu krajach w niezmienionej formie. mały|Zachowany muzealnie pokój pisarki w stambulskim hotelu Pera Palace, w którym powstała powieść Morderstwo w Orient Expressie Polskie wydania książek Agathy Christie zasadniczo oparte są na wydaniach brytyjskich. Wyjątek stanowi amerykański zbiór Trzy ślepe myszki, który zawiera niewydane dotąd w Wielkiej Brytanii w formie książkowej opowiadanie o tym samym tytule. Z kolei Bożonarodzeniowa przygoda (pierwotna, krótsza wersja Tajemnicy gwiazdkowego puddingu) znajdująca się zbiorze Dopóki starczy światła jest jedynym, które nigdy nie znalazło się w zbiorze amerykańskim.