thumb|Grób symboliczny Waleriana Tumanowicza w Warszawie Walerian Józef Tumanowicz, ps. „Jagodziński” (ur. 1 marca 1894 w Banilli Ruskiej, zm. 13 listopada 1947 w Krakowie) – Ormianin, żołnierz Legionów Polskich, major piechoty Wojska Polskiego, oficer ZWZ-AK oraz DSZ, „NIE” i WiN.

Życiorys Urodził się w rodzinie polskich Ormian Issaka i Marii z Piotrowiczów. Kształcił się w gimnazjum w Czerniowcach. Egzamin dojrzałości zdał w Wiedniu.

Podczas I wojny światowej był żołnierzem Legionów Polskich. Służył w 3 pułku piechoty w składzie II Brygady.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został przyjęty do Wojska Polskiego. Uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej i w wojnie polsko-bolszewickiej walcząc w szeregach 3 pułku piechoty Legionów. Został awansowany na stopień porucznika piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923. W latach 20. był oficerem 5 pułku piechoty Legionów w Wilnie. Został awansowany na stopień kapitana piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1925. W 1932 był oficerem piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza. Na stopień majora został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1938 i 9. lokatą w korpusie oficerów piechoty. Został absolwentem studiów na Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie. W 1938 został szefem Wydziału Ogólno-Organizacyjnego Naczelnej Komendy Legii Akademickiej w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego.

Po wybuchu II wojny światowej w czasie kampanii wrześniowej był dowódcą I batalionu 146 pułku piechoty biorąc udział w bitwie nad Bzurą. Po nastaniu okupacji niemieckiej zaangażował się w działalność konspiracyjną. W 1940 został organizatorem i pierwszym inspektorem Inspektoratu Mielec Związku Walki ZbrojnejWskazany także jako Wacław Tumanowicz, ps. „Jagra”. Por. (od 1942 Armii Krajowej) i pełnił tę funkcję do 25 lutego 1944. Od 1945 działał w organizacji „NIE” oraz Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj. Został szefem komórki „Z” Obszaru Południowego DSZ. Został członkiem Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Był kierownikiem akcji „Ż”.

Po zakończeniu wojny osiadł w Jeleniej Górze w 1946 zajmując się handlem. Został aresztowany przez UB 22 października 1946 w Krakowie. Był sądzony w procesie pokazowym siedemnastu członków II Zarządu Głównego WiN oraz działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego w Krakowie razem m.in. z płk Franciszkiem Niepokólczyckim, Stanisławem Mierzwą, ppłk Alojzym Kaczmarczykiem i Józefem Ostafinem71. rocznica wyroków w procesie krakowskim – 10 września. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie z dnia 10 września 1947 (sygn. akt Sr 978/47) w składzie sędziowskim pod przewodnictwem Romualda Klimowieckiego został skazany na łączną karę śmierci, utratę praw publicznych, obywatelskich i honorowych na zawsze oraz na przepadek mienia. Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Wyrok wykonano wieczorem 13 listopada 1947 roku na podwórzu więzienia przy ul. Montelupich strzałem w tył głowy. W tym samym czasie zostali straceni inni skazani: Alojzy Kaczmarczyk i Józef Ostafin, katem był strażnik więzienny Henryk Michalik, którego w protokołach wykonania kary śmierci ujęto jako "dowódcę plutonu egzekucyjnego".

Postanowieniem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z 17 stycznia 1992 wyrok skazujący Waleriana Tumanowicza na śmierć został unieważniony. Grób symboliczny Waleriana Tumanowicza został ustanowiony na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera B18-1-1).

W 1995 w Krakowie została ustanowiona ulica Waleriana Tumanowicza.

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 23 marca 2017) „za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej”. Krzyż Niepodległości (9 stycznia 1932) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi (14 października 1934) „za zasługi w służbie ochrony pogranicza”. Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921Na podstawie fotografii . Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie Kategoria:Członkowie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj Kategoria:Członkowie Legii Akademickiej Kategoria:Członkowie NIE Kategoria:Członkowie Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Ludzie związani z Czerniowcami Kategoria:Ludzie związani z Wilnem Kategoria:Majorowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie Okręgu Kraków AK Kategoria:Oficerowie piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie - grób symboliczny Kategoria:Polacy pochodzenia ormiańskiego Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich stracone w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Uczestnicy bitwy nad Bzurą (1939) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-ukraińskiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1884 Kategoria:Więźniowie więzienia karno-śledczego UB i NKWD na Montelupich w Krakowie Kategoria:Zmarli w 1947 Kategoria:Żołnierze I Brygady Legionów Polskich Kategoria:Żołnierze II Brygady Legionów Polskich