mały|230px|Ornament okuciowy – fragment epitafium małżeństwa Czarnych (po 1566), znajdującego się przy południowym wejściu do kościoła Mariackiego w Krakowie mały|230px|Kaplica Boimów, Lwów, 1607-17 mały|230px|Kościół klasztorny St. Luzen w Hechingen, 1586 (ornament okuciowy z rollwerkiem) mały|230px|Wielka Zbrojownia w Gdańsku, 1602-1605
Ornament okuciowy – późnorenesansowy ornament składający się z motywów naśladujących płaskie żelazne okucia, wycięte w kształcie listew i ażurowych plakiet, wśród których występują m.in. kaboszony, małe rauty i motywy imitujące główki gwoździ, nitów, bulli itp., a jako motywy towarzyszące maszkarony, lwie głowy, motywy fantastyczne, groteskowe, roślinne itp.
Ornament okuciowy pojawił się we wzornikach Cornelisa Florisa, a rozpropagowany został przez Hansa Vredemana de Vriesa w latach 60. XVI wieku w Niderlandach, szybko rozpowszechnił się w Europie środkowej i północnej. Miał charakter płaszczyznowy, wykonywany był w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie, stosowany w architekturze i rzeźbie (na szczytach, wykuszach, w portalach, obramieniach otworów, na balustradach i fryzach, w płycinach pilastrów i na trzonach kolumn w nagrobkach), w snycerstwie (ołtarze, stalle, konfesjonały, ambony, meble itp.), w złotnictwie, grafice, rzadziej jako ornament malarski, niekiedy naśladowany także w intarsji. Występuje często w powiązaniu z rollwerkiem oraz (na początku XVII w.) z ornamentem małżowinowo-chrząstkowym.
Przykłady Północna Europa i Niemcy: sklepienie kaplicy zamkowej w Augustusburgu, Gerhardt van der Meer, 1568–1573, kościół klasztorny St. Luzen w Hechingen, 1586 (ornament okuciowy z rollwerkiem), kaplica zamkowa Liebenstein w Neckarwestheimie, 1590, Pellerhaus w Norymberdze, J. Wollf, 1592 (zniszczony w 1945), szczyt ratusza w Lejdzie, koniec XVI wieku, dekoracja spichlerza w Bremie, 1609–1614, szczyt kamienicy zw. Essighaus, Brema, 1618, zachodni szczyt Giełdy, Kopenhaga, Hendrik van Steenwijk, 1619–1625.
Polska: epitafium małżeństwa Czarnych, znajdujące się południowym wejściu do kościoła Mariackiego w Krakowie, po 1566T. Dobrowolski, Sztuka Krakowa, Kraków 1971., drzwi do Izby Pańskiej w ratuszu krakowskim (obecnie w Collegium Maius), 1593, krata prowadząca do kaplicy Gostomskich w kolegiacie Wniebowzięcia NMP w Środzie Wielkopolskiej, 1598–1602, szczyty Wielkiej Zbrojowni w Gdańsku, 1602–1605, szczyt kościoła Bernardynów we Lwowie, pocz. XVII wieku, Kaplica Boimów, Lwów, 1607–17T. Dobrowolski, Sztuka polska, Kraków 1974, s. 394., manierystyczny wirginał oktawowy Gabrieli d'Estrees z początku XVII wieku w zbiorach Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Przypisy
Bibliografia Koch W., Style w architekturze, [Warszawa 1996], . Meyer P., Historia sztuki europejskiej, Warszawa 1973.
Linki zewnętrzne Pellerhaus, wygląd współczesny i zdjęcia archiwalne
Zdjęcie szczytu kościoła Bernardynów we Lwowie Opis kolegiaty w Środzie ze zdjęciem kraty
Kategoria:Ornamenty