Wyspy Archipelagu Azorskiego wyspa powierzchnia(km²) ludność(2021)São Miguel 744,55 133 390Pico 447,0 13 895Terceira 400,6 53 311São Jorge 243,65 8 381Faial 173,06 14 356Flores 143,0 3 429Santa Maria 96,89 5 414Graciosa 60,65 4 095Corvo 17,11 386 Azory (, wym. ; ), administracyjnie Region Autonomiczny Azorów (port. Região Autónoma dos Açores) – portugalski archipelag położony na północnym Atlantyku, około 1400 km na zachód wybrzeży Portugalii kontynentalnej, na Grzbiecie Śródatlantyckim i jest zaliczany do Makaronezji. Składa się z dziewięciu głównych wysp i kilku mniejszych wysepek, z najwyższym szczytem Portugalii – Pico (2351 m n.p.m.). Zróżnicowana rzeźba terenu ze stromymi, skalistymi wybrzeżami i jeziorami kraterowymi świadczy o wulkanicznym pochodzeniu wysp. Archipelag jest nadal obszarem aktywnym sejsmicznie. W 2021 r. ludność archipelagu wyniosła 236 657 mieszkańców (spis powszechny).
Położenie, powierzchnia i ludność Archipelag leży między 36,5° a 40°N oraz 24,5° a 31,5°W, w trzech grupach wysp (grupa zachodnia: Flores i Corvo, grupa środkowa: Faial, Pico, São Jorge, Graciosa i Terceira, grupa wschodnia: São Miguel i Santa Maria). Powierzchnia lądowa regionu wynosi ok. 2322–2324 km² (wartość podawana w źródłach instytucjonalnych waha się w tym przedziale). Największa wyspa, São Miguel – 759 km².
Wyspy, znane we wczesnym średniowieczu wikingom norweskim, zostały ponownie odkryte w 1427 roku przez Portugalczyków, którzy przeprowadzili szybką kolonizację niezamieszkanego wcześniej archipelagu. Od czasów II wojny światowej działa amerykańska baza lotnicza i morska.
Według wyników spisu 2021 ludność archipelagu liczy 236 440 osób (spadek o ok. 4% względem 2011).
Ośrodkiem administracyjnym jest Ponta Delgada. Od roku 1976 mieszkańcy wyspy cieszą się częściową autonomią, poszerzoną w 1980 r..
Etymologia nazwy Nazwa „Açores” wywodzona jest tradycyjnie od port. açor, oznaczającego jastrzębia, którego przedstawienie widnieje na fladze regionu. Część opracowań wskazuje jednak, że wskazany ptak nie występuje i nigdy nie występował na tych wyspach. Najprawdopodobniej chodzi o endemiczny gatunek myszołowa zamieszkującego wyspy, który pierwsi żeglarze pomylili z jastrzębiem.
Wczesnonowożytne opisy archipelagu przekazał m.in. Gaspar Frutuoso (1522-1591) w dziele Saudades da Terra (1586–1590).lewo|mały|Statua Gonçalo Velho Cabral w Ponta Delgada
Historia Wczesne osadnictwo i początki kolonizacji Badania paleoekologiczne wskazują, że wyspy Azorów mogły być zamieszkane już w okresie wczesnego średniowiecza (około 700–850 r. n.e.), co podważa dotychczasowy pogląd o ich niezamieszkaniu przed przybyciem Portugalczyków. W osadach jeziornych stwierdzono obecność pyłów pochodzenia antropogenicznego i śladów działalności pasterskiej sprzed XV wieku. Azory były prawdopodobnie skolonizowane wówczas przez norsów (wikingów norweskich), ze względu na występujące wówczas ocieplenie półkuli północnej i związane z tym przeważające wiatry północno-wschodnie.
Tradycyjnie za początek portugalskiej kolonizacji uznaje się lata 20.–30. XV wieku. Źródła przypisują pierwsze odkrycie części archipelagu pilotowi Diogowi de Silves (ok. 1427 r.), a rozpoczęcie osadnictwa – Gonçalowi Velho Cabralowi, działającemu z nadania infanta Henryka Żeglarza. W latach 1431–1453 prowadzona była kolonizacja wysp osadnikami z prowincji Alentejo i Algarve. Wyspa Faial, którą król Portugalii Alfons V odstąpił w roku 1466 w dożywotnie władanie księżnej Izabeli Burgundzkiej, została w następnych latach zasiedlona przez Flamandów i Francuzów z północy(r): Azory (Redakcja do Czytelników) [w:] "Poznaj Świat" R. XVIII, nr 1 (206), styczeń 1970, s. 46.
W 1472 r. nadano prawa miejskie miejscowości Vila Franca do Campo na wyspie São Miguel, będącej pierwszą stolicą tej wyspy. W 1478 r. prawa miejskie uzyskała Angra do Heroísmo, której zabytkowe centrum wpisane jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO, podobnie jak krajobrazy winnic na pobliskiej wyspie Pico.
Rola strategiczna w XVI–XVII wieku mały|Mapa archipelagu z 1584 r. Położenie Azorów czyniło z archipelagu istotny punkt na szlakach międzykontynentalnych. W lutym 1493 r. podczas powrotu z pierwszej wyprawy do Ameryki wylądował tam Krzysztof Kolumb. Już od XV stulecia port w Angra do Heroísmo na Terceirze był „obowiązkowym portem zawinięcia” dla flot powracających do Europy z Afryki i Indii aż do epoki parowców.
22 października 1522 r. potężne trzęsienie ziemi i osuwiska zniszczyły niemal całkowicie Vila Franca do Campo. Wydarzenie to, opisane we współczesnych kronikach i potwierdzone badaniami archeologicznymi, pochłonęło według szacunków od 3 do 5 tysięcy ofiar.
W 1582 r. u wybrzeży São Miguel doszło do bitwy pod Ponta Delgada (znanej też jako bitwa pod Vila Franca do Campo), podczas której flota Álvara de Bazána pokonała siły sprzymierzone z Antonim de Crato. Rok później Hiszpanie podporządkowali sobie Terceirę, łamiąc ostatecznie opór portugalski w czasie unii iberyjskiej.
XIX wiek mały|Globalna sieć kablowa Eastern Telegraph Company w okresie swojej największej świetności Na przełomie XIX i XX wieku Azory stały się ważnym punktem komunikacji transatlantyckiej. W 1893 r. na wyspie Faial uruchomiono pierwszy kabel telegraficzny łączący z Carcavelos w Portugalii kontynentalnej. W 1928 r. w Horcie zbiegało się już 15 kabli podmorskich, łączących z Anglią, USA, Kanadą, Irlandią, Francją, Wyspami Zielonego Przylądka, Włochami i Niemcami, przy czym głównymi operatorami były brytyjskie, niemieckie i amerykańskie firmy telegraficzne. Odtąd Azory stały się jednym z głównych atlantyckich węzłów łączności. W lipcu 2026 r. oficjalnie uruchomiono inwestycję Google: kabel Nuvem („chmura”), łączący Stany Zjednoczone (Myrtle Beach) i Portugalię (Sines) z punktem lądowania na wyspie São Miguel. System Nuvem składa się z 16 par światłowodów o łącznej długości ok. 7 tys. km i całkowitej przepustowości 384 Tb/s. 9 lipca 2025 r. Google publicznie zaprezentowało swój najnowszy transatlantycki system kablowy o nazwie Sol („słońce”), który połączy Florydę (Palm Coast), Bermudy, Azory, Hiszpanię (Santander) i Portugalię kontynentalną.
W odpowiedzi na spadek eksportu pomarańczy do Anglii i kryzys, jaki to spowodowało na wyspach, w 1878 roku Towarzystwo Wspierania Rolnictwa São Miguel (port. Sociedade Promotora da Agricultura Micaelense) sprowadziło z portugalskiej kolonii w Makau dwóch chińskich specjalistów uprawy herbaty i założyło na wyspie São Miguel czynną do dzisiaj plantację Goreana. Ze względu na warunki naturalne - umiarkowany klimat i obfite opady deszczu - produkcja rosła, z zaburzeniami spowodowanymi dwiema wojnami światowymi, aż do drugiej połowy XX wieku, kiedy to rynek portugalski zdominowała herbata z Mozambiku. Azorskie plantacje herbaty zostały zamienione w pastwiska. Na przełomie XX i XXI w. reaktywowano drugą plantację, Porto Formoso. Obecnie są to jedyne plantacje herbaty w Europie mające znaczenie komercyjne.
thumb|upright=.5|Azorski znaczek pocztowy z 1892 roku z wizerunkiem króla Portugalii Karola I
Wielorybnictwo przez ponad sto lat stanowiło ważny element gospodarki, kultury i tożsamości społeczności azorskich, szczególnie na wyspach Pico, Faial i São Jorge. Początki sięgają końca XVIII wieku, gdy na wyspy trafili amerykańscy wielorybnicy z Nowej Anglii, a miejscowa ludność zaczęła organizować własne załogi i warsztaty przerobu tłuszczu i spermacetu. W XIX i XX wieku połowy kaszalotów stały się jednym z głównych zajęć sezonowych dla tysięcy mieszkańców, zapewniając eksport cennego oleju i kości do metropolii i Stanów Zjednoczonych. W 1768 roku nawet 200 statków wielorybniczych różnego pochodzenia zawijało co roku na Faial. W latach 80 XX w., wraz z ratyfikacją przez Portugalię moratorium Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej, działalność ta została całkowicie zakończona, a w miejscach dawnych zakładów — takich jak Fábrica da Baleia de Porto Pim w Horcie i Museu da Indústria Baleeira w São Roque do Pico — powstały muzea dokumentujące jej historię. Współcześnie wielorybnictwo zostało zastąpione przez ekoturystykę i obserwacje wielorybów, które są jedną z głównych atrakcji gospodarki turystycznej regionu, a dziedzictwo wielorybnicze pozostaje ważnym symbolem historii i tożsamości Azorów.
Dnia 1 stycznia 1868 r. wydano pierwsze znaczki pocztowe przeznaczone specjalnie dla Azorów. Z osobnych znaczków dla archipelagu wycofano się w okresie międzywojennym. Po okresie używania wyłącznie znaczków ogólnokrajowych, w 1980 r. wznowiono osobne emisje regionalne dla Azorów (współistniejące z emisjami „Portugal” i ważne w całym kraju).
XX wiek mały|180x180px|Bombowiec B-2 Spirit ląduje w bazie Lajes w 2021 r. Wyspy Azorów odegrały istotną rolę w rozwoju lotnictwa międzykontynentalnego: już w 1919 r. US Navy wykorzystywała archipelag jako punkt etapowy, a po wojnie Santa Maria była stałym przystankiem wielu przewoźników.
W czasie II wojny światowej baza Lajes na wyspie Terceira była ważnym punktem logistycznym alianckim, wykorzystywanym od 1943 r. na mocy umowy między Portugalią a Wielką Brytanią. Lotnisko stało się kluczową bazą aliancką na Atlantyku, odgrywając rolę w mostach powietrznych i patrolach morskich. Od 1951 r. baza została udostępniona siłom zbrojnym USA. mały|Centrum informacyjne poświęcone erupcji wulkanu Capelinhos (1957) Lotnisko na wyspie Santa Maria zbudowano w latach 1944–1945 z finansowaniem strony amerykańskiej; po wojnie (od 28 listopada 1946 r.) pełniło funkcję ważnego przystanku na trasach transatlantyckich linii lotniczych. W latach 70. Concorde Air France wykonywał międzylądowania na tankowanie w Santa Maria na trasie Paryż–Caracas.
W latach 1957–1958 na wyspie Faial, w rejonie Capelinhos, miała miejsce erupcja typu surtsejskiego; początkowo podmorska, wytworzyła nowy stożek i połączyła się z lądem wyspy, która powiększyła powierzchnię o ok. 2,4 km². Zjawisko spowodowało znaczne zniszczenia i migracje mieszkańców. W reakcji na katastrofę Kongres USA przyjął 2 września 1958 r. tzw. Azorean Refugee Act (Public Law 85-892), umożliwiający wydanie specjalnych wiz imigracyjnych dla poszkodowanych mieszkańców wysp.
Autonomia i współczesność Po rewolucji goździków i uchwaleniu Konstytucji Portugalii w 1976 r. Azory uzyskały status regionu autonomicznego w ramach Republiki Portugalskiej. Autonomia została rozszerzona następnie w 1980 r. o uprawnienia organów regionalnych w zakresie zarządzania gospodarką i finansami.
9 stycznia 1976 r. utworzono Uniwersytet Azorów (port. Universidade dos Açores) (początkowo jako Instituto Universitário dos Açores), z trzema ośrodkami: Ponta Delgada, Angra do Heroísmo i Horta.
1 stycznia 1980 r. silne trzęsienie ziemi (M 6,9) nawiedziło wyspy Terceira, São Jorge i Graciosa, powodując znaczne zniszczenia i ok. 70 ofiar śmiertelnych. Kolejne trzęsienie, 9 lipca 1998 r. o magnitudzie 6,2 w rejonie Faial, spowodowało śmierć 8 osób i zniszczenie ponad 1500 domów.
W 1980 r. uruchomiono pilotażową elektrownię geotermalną (ok. 3 MW brutto) w rejonie Pico Vermelho na wyspie São Miguel; doświadczenia te zapoczątkowały wieloletni program rozwoju energetyki geotermalnej w regionie (Ribeira Grande na São Miguel, Pico Alto na Terceirze od 2017 r.).
W 1983 r. UNESCO wpisało historyczne centrum Angra do Heroísmo na Listę Światowego Dziedzictwa, a w 2004 r. – krajobraz kulturowy winnic na wyspie Pico.
9 lipca 1998 r. trzęsienie w rejonie Faial (M ~6,1–6,2) spowodowało śmierć 8–9 osób oraz poważne zniszczenia w zabudowie (ponad 1500 domów uszkodzonych/znacznie uszkodzonych). mały|Malowidło przedstawiające żaglowiec i flagi w marinie na wyspie Horta. W 2003 roku w bazie Lajes na wyspie Terceira odbył się szczyt prezydenta USA, George W. Busha, premiera Wielkiej Brytanii, Tony’ego Blaira, szefa hiszpańskiego rządu, José Maríi Aznara, oraz premiera Portugalii, José Manuel Barroso, poprzedzające bezpośrednio drugą wojnę w Iraku.