thumb|Zamek (lata 90. XX w.) thumb|Plan Zamku z około 1480 roku, A – wieża bramna, B – dwór, C – dziedziniec, D – mur obronny thumb|Ilustracja w „Atlasie Gograficznym Ilustrowanym Królestwa Polskiego” thumb|Rycina z 1880 roku, przedstawiająca ogród oraz zamek thumb|Na ryc. Apoloniusza Kędzierskiego thumb|Okno renesansowe thumb|Dekoracja renesansowa thumb|Zamek od strony wieży bramnej thumb|Zamek w 2019 r. thumb|Skrzydło wschodnie zamku thumb thumb|Dziedziniec thumb|Fragment ekspozycji w muzeum thumb|Zielony Salon Zamek w Szydłowcu (Zamek Szydłowieckich i Radziwiłłów, Pałac Radziwiłłów) – zabytkowy zamek w mieście Szydłowiec.
Dawna gotycko-renesansowa rezydencja rodu Szydłowieckich i Radziwiłłów oraz księżnej Anny Sapieżyny będąca jednym z głównych zabytków miastaIzabela i Tomasz Kaczyńscy – Zamki w Polsce północnej i środkowej – przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa, 1999, s. 127–130, język polski, ..
Wybudowany w przez Stanisława Szydłowieckiego w latach 1470–1480 na miejscu dawnego grodu rycerskiego rodu Odrowążów. W latach 1515–1526 nastąpiła przebudowa i rozbudowa gotyckiego zamku na renesansową rezydencję dokonana przez Mikołaja Szydłowieckiego podskarbiego wielkiego koronnego.
Albrycht Władysław Radziwiłł w latach 1619–1629 dokonał ostatniej przebudowy zamku w stylu późnorenesansowym i barokowym.
W 1802 r. zamek oraz dobra szydłowieckie zakupiła księżna Anna Sapieżyna Zamoyska, która odsprzedała go w 1828 skarbowi Królestwa Polskiego. Wkrótce potem został wydzierżawiony Maurycemu Engermanowi, który urządził tu skład piwa. Nieużytkowany od połowy XIX wieku popadał w ruinę, dopiero w latach 60. XX wieku miał miejsce pełny remont budowli. Zamek oddano miejscowym instytucjom publicznym, obecnie jest siedzibą Szydłowieckiego Centrum Kultury – Zamek oraz Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych.
Położenie Zamek w Szydłowcu położony jest w zachodniej części miasta, w rozlewiskach rzeki Korzeniówki. Otoczony jest on fosą oraz zieleńcem zwanym Parkiem Radziwiłłowskim lub Ogrodem Zamkowym. Zamek szydłowiecki należy do budowli typu nizinnego, jego cechą charakterystyczną było maksymalne wykorzystanie przeszkód naturalnych, jakie występowały na terenie płaskim i nisko położonym. Wśród tych przeszkód należy wymienić mokradła, bagna, rzeki oraz wody wolnostojące. Przy budowie grodu brano pod uwagę te elementy ukształtowania terenu, które mogły jak najbardziej utrudnić bezpośredni do niego dostęp i maksymalnie zwiększyć szanse obrony. Wyspa zamkowa położona jest na wysokości 216 metrów nad poziom morza.
Historia XIII w. W XIII w., na terenie obecnego zamku istniał rycerski gród rezydencjonalny, będący zarazem ośrodkiem miejscowych włości. Być może na przełomie 1259/1260 gródek i leżąca obok wieś służebna zostały zniszczone podczas drugiego najazdu tatarskiego, podobnie jak pobliski Wąchock, Skaryszew, Iłża czy Sulejów. Gród chronił przeprawy przez Korzeniówkę na lokalnym szlaku Końskie – Wierzbica – Iłża. Jego pierwotny wygląd nie jest znany, wiadomo jedynie że zbudowano go na sztucznie usypanej wyspie umocnionej drewniano-ziemnymi konstrukcjami z sosnowych dranic wspartych drewnianymi palami, które otaczały drewnianą zabudowę mieszkalno-gospodarczą. Do następnej, słabo rozpoznanej fazy budowy grodu-zamku, należą XIV–XV-wieczne mury z nieregularnego kamienia ułożone na pionowo wbitych palach, których resztki znaleziono pod dziedzińcem. W dokumencie nadania praw miejskich z 1427 budynek ten wymieniony jest jako curia rodu Szydłowieckich. Fundatorem zbudowania niewielkiego, murowanego dworu mógł być Jakub Szydłowiecki.
Gotyk W latach 1470–1480 Stanisław Szydłowiecki, kasztelan żarnowski i radomski, wzniósł murowany zamek złożony z budynku mieszkalnego, zwanego dworem i oskarpowanej wieży bramnej, połączonych murami obronnymi (początkowo mógł być to wał z częstokołem). Dojazd do strażnicy prowadził przez most stały i zwodzony. Dom mieszkalny zbudowany z kamienia, na planie prostokąta, miał na wszystkich czterech kondygnacjach po trzy pomieszczenia w jednym trakcie. W podziemiu pomieszczenia były sklepione, a na wyższych piętrach kryte drewnianymi stropami. W 1964 r. odsłonięto wschodnią elewację budynku. Widać w niej parę półkolistych wnęk opartych na kamiennym kroksztynie i dwa okienka w kamiennych obramieniach o ściętych krawędziach, które doświetlały klatkę schodową. Na piętro wchodziło się od dziedzińca po drewnianych schodach zewnętrznych, podobnie na wieżę, poprzez ganek na murze obronnym. Od strony fosy znajdowały się małe wykusze, używane jako miejsca ustępowe. Budynek był tynkowany, a naroża miał malowane w szaroniebieskie bonie, malowana była też kamieniarka. We wnętrzach zachowały się odsadzki, ślady po gniazdach belek stropowych i kamienne portale wyznaczające pierwotne poziomy kondygnacji, a w przyziemiu od strony dziedzińca – okna obramowane kamiennymi ciosami o ściętych narożach. Dwór spełniał funkcje mieszkalno-reprezentacyjne. Wieża bramna zbudowana z miejscowego kamienia, trzykondygnacyjna, wsparta czterema narożnymi skarpami, w przyziemiu ma przejazd z ostrołukowymi otworami bramnymi, sklepiona krzyżowo.
Renesans Po śmierci Stanisława Szydłowieckiego w 1493, połowę miasta odziedziczył jego młodociany syn Mikołaj. Do około 1505 Szydłowcem zarządzał Jakub, starszy brat Mikołaja, który przez kilka lat przebywał na dworze królewicza Zygmunta. Pomiędzy 1514 a 1517 r. Mikołaj odkupił od swych krewnych odziedziczoną przez nich połowę Szydłowca i miejscowy zamek. Zaraz potem przedsięwziął wielką rozbudowę rodzinnego gniazda. Wzniesiono wówczas dwupiętrowe wschodnie skrzydło (główna część gmachu), wydłużono i dostosowano do niego gotycki dwór oraz wymurowano co najmniej dwie kondygnacje skrzydła zachodniego, które dostawiono do gotyckiej wieży bramnej. Czworoboczny dziedziniec został zamknięty od południa murem parawanowym oraz podniesiono go o około 1 metr i wyłożono brukiem. W reprezentacyjnej wschodniej części zamku umieszczono loggię widokową, która była jedną z pierwszych w Polsce realizacji tego rodzaju. Elewację budynku wschodniego i wieży obiegał kamienny gzyms malowany w kolorach czerwono-niebieskim oraz fryz w formie plecionki z rozetami wykonany w technice sgraffito. Dekoracja sgraffitowa wypełniała też trójkątne szczyty tego skrzydła. Naroża budynków miały malowane bonie. Okna otrzymały kamienne obramienia o bogatych profilach i krzyżykowych podziałach.
Wokół stawu zamkowego, zgodnie z upodobaniami epoki, założono zwierzyniec. W ciągu około dziesięciu lat powstała wspaniała rezydencja utrzymana w nowym wówczas stylu renesansowym, godna podskarbiego wielkiego koronnego, którym w 1515 został Mikołaj, uprzednio kasztelan sandomierski i radomski. Na zewnątrz fosy na północny zachód od zamku znajdowały się gospodarcze zabudowania podzamcza. Przebudowa zamku pozbawiła go funkcji obronnych.
Zewnętrznej okazałości wczesnorenesansowej rezydencji odpowiadały wnętrza wyposażone w bogato profilowane portale, belkowo-kasetonowe głęboko profilowane stropy i wczesnorenesansowe, polichromowane stropy z kasetonami podwieszonymi między belkami, malowane fryzy, piece z wielobarwnych kafli pokrytych dekoracją geometryczno-roślinną i ceramiczne posadzki złożone z kwadratowych, dwubarwnych płytek polewanych. Zachowana kamieniarka świadczy, iż prace na zamku prowadzono w kilku fazach i wykonywały je różne warsztaty budowlano-kamieniarskie. Do najwcześniejszych należą okna w elewacji południowej skrzydła wschodniego i w wieży z późnogotyckimi motywami kryształów i laski oplecionej taśmą. Dekoracja okien i portali w formie skręconego sznura, kimationu, ząbków i dzbanuszków ma charakter wczesnorenesansowy. Należą do nich również bezgzymsowe portale z herbem Odrowąż na czerwono malowanej tarczy. Na jednym z obramień okna w trzeciej kondygnacji starego budynku zachowała się wykuta łacińska inskrypcja, stanowiąca parafrazę pierwszego wersu Psalmu 71 z Księgi Psalmów Starego Testamentu (W Tobie Panie mam nadzieję, niech nie będę pohańbiony na wieki).
Autorstwo polichromii przypisuje się malarzom zatrudnianym przez Szydłowieckich: Stanisławowi Samostrzelnikowi oraz drugiemu, znanemu pod imieniem Piotr. Pierwszy w latach 1511–1530 związany był z Krzysztofem Szydłowieckim, z którym odbywał podróż do Wiednia w 1515. Malował on zapewne fryzy w skrzydle północnym. Fryzy w pomieszczeniach na trzeciej kondygnacji starego budynku wypełniają herby na tarczach w kolistych obramieniach (Jastrzębiec, Sulima oraz Odrowąż i Łabędź), a także pary delfinów podtrzymujących koronę, rozety kwiatowe i ornamenty roślinne. Są to herby rodzinne Mikołaja Szydłowieckiego. Inny fryz z uskrzydlonych główek aniołków w koronie oraz liści i motywów roślinno architektonicznych obiegał wielką sale na najwyższej kondygnacji. Natomiast malarz Piotr, sprowadzony z Królewca do Małopolski w 1526 r., namalował prawdopodobnie fryz w skrzydle wschodnim (zachował się we fragmentach), z arkadami na kolumienkach i perspektywami renesansowych ogrodów. Malarz ten, pracujący dla księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna, przybył na prośbę braci Szydłowieckich, aby ozdobić ich zamki w Szydłowcu i Ćmielowie.
Barok thumb|Loggia thumb|Rzygacz zamkowy thumb|Lew na wieży thumb|Mur kurtynowy
W 1548 r. dobra szydłowieckie, wraz z zamkiem, przeszły w posiadanie Radziwiłłów, poprzez małżeństwo córki Krzysztofa, Elżbiety, z Mikołajem „Czarnym” Radziwiłła z linii nieświesko-ołyckiej. Pierwsi Radziwiłłowie rzadko i krótko bywali w Szydłowcu, w zamku rezydował jedynie pański namiestnik. Nowi właściciele miasta „hrabiowie na Szydłowcu” również dokonali przebudowy i rozbudowy zamku. Szczególna rola w modernizacji rezydencji przypadła urodzonemu w Ćmielowie Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi, który dziedzicząc hrabstwo szydłowieckie okazywał dla Szydłowca szczególne zainteresowanie, o czym świadczą jego częste pobyty w mieście.
Śladem pierwszych prac była płyta żeliwna do kominka z datą 1585, ostatnia wzmianka o niej pochodzi z 1936 oraz portale w sieni na I piętrze skrzydła wschodniego. Jednak główne prace rozpoczęły się w 1600 r., kiedy Radziwiłł skierował do Szydłowca Kaspra Fodygę i jego współpracownika Hanusza, zatrudnionych wcześniej przy budowie zamku w Nieświeżu. W pracach warsztatu budowlano-rzeźbiarskiego wzięli udział Jan Poniatowski i Sebastian Młoski; ich sygnatury i data 1602, odkryte w latach 1969–1972 na filarach w pomieszczeniach parteru i I piętra, poświadczają budowę sklepień. Usunięto wówczas renesansowe stropy oraz malowane fryzy (ich resztki zachowały się w pachach sklepiennych sieni na piętrze).