Teoria aktora-sieci, ANT (od ang. actor-network theory) – koncepcja teoretyczno-metodologiczna z zakresu nauk społecznych, wywodząca się z założeń konstruktywistycznych i oparta na dorobku studiów nad nauką i techniką i socjologii wiedzy naukowej. Za jej twórców uznawani są Michel Callon, Bruno Latour i John Law. ANT jest dyskutowana i stosowana między innymi w ramach filozofii, socjologii, nauk o zarządzaniu oraz pedagogiki. Za pierwszą propozycję ANT uznawany jest artykuł Michela Callona pt. Wprowadzenie do socjologii translacji. Udomowienie przegrzebków i rybacy znad zatoki Saint-Brieuc z 1986 r. (polski przekład z 2013 r). Późniejsze stadium rozwoju ANT wraz z propozycją metodologii opisano w książce Bruno Latoura Splatając na nowo to, co społeczne z 2005 r. (polski przekład z 2005). Wśród inspiracji dla ANT wymienia się strukturalizm i semiotykę, szkołę historyczną Annales oraz socjologię nauki Ludwika Flecka.
Założenia Podstawowym składnikiem jest aktant, czyli czynnik działający na inne czynniki. Aktant może być zarówno człowiekiem (aktorem społecznym, jak w innych koncepcjach socjologicznych) jak i przedmiotem, bakterią lub koncepcją. W terminologii ANT określa się ich odpowiednio jako czynniki ludzkie i pozaludzkie. Aktanci działają na siebie nawzajem, tworząc układ aktorów-sieci, od których pochodzi nazwa teorii. W zależności od kontekstu badania dany aktant może być rozbijany na bardziej złożony układ aktorów-sieci (np. uniwersytet może być analizowany jako układ relacji między budynkami, personelem, stroną internetową i opisami uniwersytetu głoszonymi przez profesurę).
Jednym z założeń różniących ANT od innych teorii socjologicznych jest założenie o sprawczości czynników pozaludzkich, zgodnie z którym działanie bytów innych niż ludzie musi być analizowane na równi z ludzkim. ANT podkreśla, że ważne są sieci materialno-semiotyczne, a nie same przedmioty. Przykładowo: rozmowa telefoniczna nie jest tylko interakcją dwojga ludzi, ale złożoną siecią, w której agentami są także telefony, łącza, pewne koncepcje, idee czy dorozumiane założenia kulturowe i należy traktować je jako całość. Niektóre rodzaje agentów czasem działają jak przedmioty, czasem jak osobne jednostki, a czasem występują w relacjach sieciowych (np. banki).
Nowi aktanci są włączani do istniejących sieci poprzez tak zwane próby sił. Przykładem mogą być eksperymenty naukowe Louisa Pasteura, które – według ANT – zdefiniowały cechy bakterii mlekowych oraz ich powiązania (np. z przemysłem mleczarskim i mikrobiologią francuską).
ANT należy do teorii relacyjnych, co oznacza, że zakłada konieczność ustawicznego podtrzymywania istniejących aktorów-sieci. W ramach stabilizacji połączeń między aktantami tworzą się tak zwane czarne skrzynki, czyli aktanci opisywani jedynie przez dane wejścia i wyjścia, bez potrzeby rozbijania na mniejsze fragmenty. Koncepcja czarnych skrzynek trafiła do ANT ze studiów nad nauką i techniką, a pośrednio z cybernetyki.
Ewolucja ANT W latach osiemdziesiątych XX wieku konstruktywizm w naukach społecznych rozwijał się pod wpływem mocnego programu socjologii wiedzy oraz prac empirycznych związanych z badaniami etnograficznymi realizowanymi w laboratoriach. Jedną z tych prac empirycznych było Laboratory Life autorstwa Bruno Latoura i Steve'a Woolgara wydane w 1979 roku i wznowione z poprawkami w 1986. W tym samym roku Michel Callon opublikował artykuł Wprowadzenie do socjologii translacji. Udomowienie przegrzebków i rybacy znad zatoki Saint -Brieuc, w którym zaproponował, by założenia Mocnego Programu Edynburskiego rozszerzyć o sprawczość czynników pozaludzkich. Podobne tezy stawiali też Latour z Woolgarem w nowych wydaniach Laboratory Life oraz Latour w pracy Science in Action z 1988 roku. Na tym etapie rozwoju ANT nie była jeszcze teorią ogólnosocjologiczną, bo jej zastosowanie ograniczało się do kręgu problemów związanych z konstruktywistyczną socjologią nauki i techniki.
W 1993 roku Latour opublikował książkę Nigdy nie byliśmy nowocześni (polskie tłum. z 2011), w której krytykował dychotomię między Naturą a Społeczeństwem, wskazując na konieczność włączenia obu aspektów w analizie katastrof ekologicznych, problemów postępów nauki i innych zjawisk związanych z rozwojem społeczeństw. Książka była dyskutowana wśród badaczy i badaczek spoza kręgu studiów nad nauką i techniką. Nadzieja Pandory Latoura z 1999 roku (polskie tłum. z 2013) stanowi zbiór esejów powstały w reakcji na wojny o naukę, w którym usystematyzowano również etapy stabilizacji czarnych skrzynek, różnice w połączeniach między aktantami (mediacja kontra translacja) oraz przedstawiono przykład zastosowania ANT w badaniu ekologów i gleboznawców. Splatając na nowo to, co społeczne to ostatnia propozycja Latoura (oryg. 2005, tłum. z 2010) szczegółowo związana z ANT i uznawana jednocześnie za najpełniejszy wykład założeń i metodologii.
Od momentu wydania Splatając..., ANT jest jedną z najczęściej przywoływanych koncepcji wywodzących się ze studiów nad nauką i techniką, omawianą również w podręcznikach socjologii ogólnej jako przykład teorii post-konstruktywistycznych. Z uwagi na istotną rolę czynników biologicznych i materialnych, ANT często jest stosowana do analiz przebiegu katastrof ekologicznych i zmian związanych z nowymi technologiami. Zastosowania, krytyki i nawiązania do ANT zebrane przez Johna Lawa do 2004 roku obejmują kilkadziesiąt pozycji.
Recepcja w Polsce Istotne znaczenie dla recepcji ANT w Polsce miały przekłady dokonane przez autorów związanych z toruńską szkołą konstruktywistyczną (przekłady Splatając..., Nadziei Pandory, Wprowadzenia do socjologii translacji, monografia nt. koncepcji Latoura, przekłady pojedynczych artykułów i komentarze). Autorzy związani z tym kręgiem (m.in. Aleksandra Derra, Ewa Bińczyk, Krzysztof Abriszewski, Tomasz Markiewka, Łukasz Afeltowicz) skupili się na filozoficznych aspektach ANT, rozszerzając je o kwestie kulturoznawcze i związane z ryzykiem ekologicznym.
Inne przekłady zostały dokonane przez autorów związanych z „Krytyką Polityczną” (Maciej Gdula, Agata Czarnacka), którzy przetłumaczyli Nigdy nie byliśmy nowocześni oraz Politykę natury. Maciej Gdula dyskutował też rolę ANT wśród współczesnych teorii socjologicznych i politycznych.
Wśród prac empirycznych stosujących ANT wymienić można badania ADHD jako kontrowersji medycznej zrealizowane przez Michała Wróblewskiego (2011) oraz studium kontrowersji ekologicznej wokół gazu łupkowego autorstwa Agaty Stasik (2015).
Przypisy
Bibliografia Krzysztof Abriszewski (2008). Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora-sieci Bruno Latoura, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, seria Horyzonty Nowoczesności, s. 398, Krzysztof Abriszewski (2010). Inny sposób myślenia, "Kultura popularna" nr 3-4, s. 126-138. Michel Callon (1986). "Some Elements of a Sociology of Translation: Domestication of the Scallops and the Fishermen of St Brieuc Bay." w; John Law (red.), Power, Action and Belief: A New Sociology of Knowledge (London: Routledge & Kegan Paul). Bruno Latour (1987). Science in Action: How to Follow Scientists and Engineers Through Society (Milton Keynes: Open University Press). Bruno Latour (2010). Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, tłum. K. Abriszewski, A. Derra, Kraków 2010, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, seria Horyzonty Nowoczesności. John Law i John Hassard (red) (1999). Actor Network Theory and After (Oxford and Keele: Blackwell and the Sociological Review). John Law (1992). (publikacja internetowa "Notes on the Theory of the Actor Network: Ordering, Strategy, and Heterogeneity", 2012-02-05 niedostępna) John Law (1987). "Technology and Heterogeneous Engineering: The Case of Portuguese Expansion." w; W.E. Bijker, T.P. Hughes, and T.J. Pinch (red.), The Social Construction of Technological Systems: New Directions in the Sociology and History of Technology (Cambridge, MA: MIT Press).
Linki zewnętrzne John Law – różne artykuły (en) Artykuł Krzysztofa Abriszewskiego przedstawiający najważniejsze elementy ANT Przykładowy grant badawczy z zakresu ANT realizowany w Polsce.
Kategoria:Metody badań społecznych Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Podmiot w socjologii Kategoria:Socjologia wiedzy