thumb|Struktura karty Talmudu wraz z umiejscowieniem Miszny Miszna ( miszna „nauczać”, „ustnie przekazywać”, „studiować”, „badać”, od szana „powtarzać”, „różnić się”, „być odmiennym”; jid. Miszne) – w judaizmie uporządkowany zbiór tekstów ustnego prawa uzupełniający Torę (Prawo pisane). Według wierzeń judaizmu stanowi ustną, niespisaną część prawa nadanego przez Boga na Synaju, tzw. Torę ustną. Jest świętym tekstem judaizmu i jest traktowana na równi z Tanach (Biblią hebrajską). Zbiór był w Izraelu od wieków przekazywany ustnie z pokolenia na pokolenie, zwiększył swój rozmiar szczególnie w okresie od III w. p.n.e. do II w. n.e. w wyniku systematycznego uzupełniania komentarzy przez tannaitów, żydowskich nauczycieli prawa ustnego. Miszna została spisana dopiero w II–III w. Prace redakcyjne zapoczątkował rabin Akiba ben Josef, a kształt ostatecznej redakcji tekstu nadał Juda ha-Nasi. Miszna składa się z 6 porządków (hebr.: sedarim), które dzielą się na 63 traktaty, te zaś na rozdziały i lekcje. Miszna jest częścią Talmudu i zawiera podstawowe reguły postępowania i normy prawne judaizmu.
Nazewnictwo Nazwa „Miszna” (l.mn. misznajot) wywodzi się od hebrajskiego słowa šānā oznaczającego: „powtarzać”, „różnić się”, „być odmiennym”. Z biegiem czasu, ulegając wpływom odpowiednika z języka aramejskiego tanna, określenie miszna zmieniło znaczenie na „uczyć”, „odpowiadać”, a ostatecznie oznacza „nauczać”, „ustnie przekazywać”, „studiować”, „badać”. W jidysz: Miszne. Czasownik „szana”, rozumiany pierwotnie jako „powtarzać,” zyskał więc w postbiblijnym języku hebrajskim znaczenia „uczyć” i „uczyć się” tego, co zostało przekazane tylko ustnie, a nie na piśmie. W takim znaczeniu określenie „Miszna” dotyczyło „prawa, które zostało przekazane ustnie”, a w konsekwencji było odnoszone także do midraszy halachicznych (hebr. midraszej halacha, Sifrej).
Określenie „miszna” stosowano też w odniesieniu do oznaczenia: pojedynczego wyjaśnienia czy interpretacji danego autorytetu, całej nauki, przekazywanej przez jednego, konkretnego tannaitę, zbioru ustnej tradycji skodyfikowanego przez rabina Judę ha-Nasiego, zbioru nauk różnych nauczycieli.
Tradycja ustna, czyli rozwinięcia i komentarze, przekazywane ustnie i spisane potem w Misznie i w Talmudzie, określana jest jako Prawo Ustne, a także Tora Ustna (, Tora sze-be-al pe; jid.: Tojre-szebalpe).
W obu wersjach Talmudu (Talmud babiloński i Talmud palestyński) Miszna była określana w odmienny sposób. W kompilacji babilońskiej oznaczenie Misznatejnu (hebr. = Nasza Miszna) odnosiło się do Miszny znanej w obecnej postaci, natomiast inne zbiory nazywano misznami (hebr. misznajot). Ustne nauki określano jako matnitim (z aram. = „nauki”; od matnita = nauczanie) lub berajtot. W wersji palestyńskiej zbiór skodyfikowany przez Judę ha-Nasiego określano mianem Matnita, zaś inne formy nauk nazywano misznajot.
Rola Miszny w życiu religijnym judaizmu Pisma rabiniczne – w tym Miszna – stanowią kompilację poglądów różnych rabinów na określony temat. Zgodnie z wierzeniami judaizmu Mojżesz otrzymał od Boga całą Torę, ale w dwóch częściach: jedną część w formie pisanej, a drugą część w formie ustnej. Miszna – jako Tora ustna – była traktowana nie tylko jako uzupełnienie Tory spisanej, ale również jako jej interpretacja i wyjaśnienie w konkretnych sytuacjach życiowych. Tym samym Miszna stanowiąca kodeks Prawa religijnego zaczęła równocześnie służyć za jego ustnie przekazywany podręcznik.
Miszna opisuje życie Żydów z religijnego punktu widzenia. W zbiorze tym nawet sprawy, które zdają się być zwykłymi, codziennymi czynnościami, ujawniają ich religijny wymiar. Miszna ma wyjaśniać i komentować Torę spisaną, która wyznacza powinności życiowe wiernych.
Język Miszny Na przestrzeni wieków język hebrajski przechodził znaczne zmiany na różnych płaszczyznach systemu językowego. Umowne ramy czasowe funkcjonowania języka hebrajskiego biblijnego obejmują okres od 1200 do 200 r. p.n.e. W przeciwieństwie do spisanej Tory, która powstała w języku hebrajskim starożytnym (biblijnym), żywy, mówiony język Tory Ustnej podlegał aktualnym przemianom. Następcą języka biblijnego był język misznaicki. Nie był on jednak bezpośrednim następcą języka starożytnego, bowiem – prawdopodobnie od V wieku p.n.e. – w codziennym użyciu były mówione, dialektowe odmiany języka hebrajskiego, współistniejące z hebrajskim starożytnym (biblijnym). Po powrocie z niewoli babilońskiej pozycja dialektów słabła na rzecz języka aramejskiego i prawdopodobnie już od V w. p.n.e. stopniowo ewoluowały w kierunku języka hebrajskiego misznaickiego, który jako język literacki pojawił się dopiero pod koniec I wieku n.e.
Język hebrajski misznaicki cechuje rozbudowana składnia, ułatwiająca precyzyjne wyrażanie myśli. Ewolucji uległy zasady posługiwania się czasami, a słownictwo wzbogaciło się o słowa zapożyczone z języka aramejskiego, greckiego, perskiego i z łaciny. Różnice między językiem hebrajskim starożytnym a misznaickim są wyraźne. Obejmują one zarówno słownictwo, gramatykę, jak i ogólny styl wypowiedzi.
Język Miszny jest językiem specyficznym. Jest specjalistycznym językiem religijnej dysputy tannaitów, a w konsekwencji stał się z czasem językiem świętych tekstów judaizmu. Był odmianą naturalnej w owych czasach hebrajszczyzny, ale służącą wyłącznie do przekazu najważniejszych treści religijnych. Współtworzący ją uczeni tannaiccy wykazywali troskę o czystość języka, unikali brzydkich wyrazów, stosowali ekwiwalentne eufemizmy, ale równocześnie nie unikali tematów tabu, co widać w omówieniach spraw natury intymnej.
Fakt nieustannego aktualizowania, rozbudowywania i kompilowania wyrażanych w niej – często odmiennych czy przeciwstawnych – poglądów różnych rabinów na określony temat odzwierciedla różnorodność rozstrzygnięć przedstawianych przez różne autorytety. Opinie wyrażane przez rabinów mają niższy autorytet niż prawa biblijne. Z tego powodu najczęściej stosowaną w pismach rabinackich formułą jest: „rabbi [tu pada jego imię] mówi:...” lub – w opiniach, w których trudno było ustalić autora – „Mędrcy mówią” lub „Szkoła Hillela mówi” albo „Szkoła Szammaja mówi”. Natomiast stosowana formuła „jest napisane:...” odnosi się do zapisów Biblii.
Tradycja ustna Geneza Źródłosłów nazwy Miszna – od hebrajskiego czasownika szana „powtarzać” – oddaje jej istotę. Najstarszą formą komentowania i wyjaśniania prawa halachicznego był midrasze halachiczne. Ich elementy można odnaleźć w Misznie. Rabiniczny zbiór nauczania był powtarzany, wręcz recytowany i pochodził z ustnej tradycji sięgającej (według wierzeń rabinów) czasów Mojżeszowych. Zgodnie z wierzeniami judaizmu obie formy objawienia Tory (Tora Ustna i Tora Spisana) zostały objawione przez Boga Mojżeszowi na Synaju. Miszna stanowi więc zbiór spisanego nauczania rabinicznych tradycji przekazywanych ustnie i odwołuje się do tradycji synaickich, których szczegóły nie są znane.
Początki Prawa Ustnego bywają lokowane w V w. p.n.e., w czasach Ezdrasza, sofera wywodzącego się z rodu kapłańskiego. Pisarz ów przepisywał Torę, ale także zbierał i redagował prawa przekazywane przez przodków. W związku z tym, że nie wszystkie reguły życia religijnego były zrozumiałe dla wiernych, wymagały objaśnienia, a także i tłumaczenia na funkcjonujący już wówczas powszechnie język aramejski. Ustne komentarze draszot tłumaczyły istotę praw zawartych w Torze, dodawały do niej pouczenia, wskazówki i instrukcje, nieznacznie ubarwiając opisywane wydarzenia. Z czasem draszot, które w założeniu miały chronić więc Torę przed błędną interpretacją, po sukcesywnym rozbudowywaniu dodawanymi szczegółami i obrazowaniem, zaczęły zmieniać swój charakter. Zyskały rolę zaktualizowanego i uszczegółowianego kodeksu Prawa religijnego.
Rozwój: III w. p.n.e.–II w. n.e. W okresie III w. p.n.e.–II w. n.e. komentowaniem i wyjaśnianiem Tory zajmowali się soferowie (soferim), żydowscy uczeni faryzejscy. Ustne prawne normy postępowania oparte na Torze były później sukcesywnie zbierane i redagowane przez pięć (lub sześć) generacji tannaitów działających od ok. 20 do ok. 200 n.e.
Do najważniejszych przedstawicieli tannaitów pierwszej generacji działających po upadku Drugiej Świątyni Jerozolimskiej (70 n.e.) Gamaliel I Starszy i Jochanan ben Zakaj. Rolą tannaitów pierwszej generacji było ocalenie judaizmu i prowadzenie studiów nad Prawem. Według tradycji w końcowym okresie oblężenia Jerozolimy Jochanan ben Zakaj miał uzyskać od cesarza Wespazjana pozwolenie na założenie uczelni talmudycznej w Jawne. W niedługim czasie stała się ona istotnym ośrodkiem religijnym, kulturalnym i politycznym. Dwa kolejne ośrodki tego typu powstały w Liddzie i w Seforis.
Uczeni skupieni wokół Jochanana ben Zakaj utworzyli Sanhedryn, który nawiązywał do dawnej instytucji Sanhedrynu Wielkiego (hebr. Sanhedrin Ha-Gdola). Nowy sanhedryn zyskał autorytet i dążył do uzyskania jedności judaizmu, a utrzymywanie władzy sądowniczej w rękach Żydów pozwalało mu na ograniczenie wpływu Rzymian na życie lokalnej społeczności. Tannaici prowadzili kodyfikację świętych ksiąg, ustalili kanon Biblii hebrajskiej i rozpoczęli prace nad systematyzacją Prawa ustnego.
Powstanie Bar-Kochby (lata 132–135 n.e.) miało znaczący wpływ na funkcjonowanie tannaitów drugiej i trzeciej generacji. Część z nich była świadkami, ale i zarazem uczestnikami powstania, po którego upadku wielu Żydów zginęło lub trafiło do niewoli. Wśród nich było także wielu uczonych. Rzymianie upatrywali w studiowaniu Tory źródła siły narodu żydowskiego i wprowadzili w tym zakresie bezwzględne zakazy. Za samo przechowywanie zwojów Tory groziła posiadaczowi kara śmierci. Od tej pory tannaici prowadzili swoje prace w tajemnicy i w rozproszeniu.
Około 140–145 n.e., gdy tylko zmniejszyły się represje ze strony Rzymian, w Usza w Dolnej Galilei odbyło się zgromadzenie pozostałych przy życiu uczonych. Zebrali się, by podjąć działania zmierzające do zachowania spuścizny swoich poprzedników. Zgromadzeni rozpuścili posłańców, by zwoływali dawnych uczniów i uczonych, jak się okazało – skutecznie. W ten sposób powołano do życia nowy ośrodek religijny w Usza, a później w Seforis i w Tyberiadzie. Tam też siedzibę miał odnowiony Sanhedryn.
Do grupy tannaitów, którzy odegrali kluczową rolę po wspomnianym odrodzeniu religijnym, należeli uczniowie Rabiego Akiwy – Szymon bar Jochaj, Jose ben Chalafta i Rabbi Meir (który był także uczniem rabiego Iszmaela) oraz Szymon ben Gamaliel II i Juda bar Ilaj, którzy podjęli szeroką działalność w całym kraju, w wielu miejscowościach zakładając elementarne szkoły religijne. Rabini kierujący poszczególnymi szkołami wybierali z szerokiej tradycji najbardziej odpowiadającą im wersję interpretacji Prawa. Do tych tradycji dołączali także swoje osobiste opinie. I w taki sposób powstawało wiele wersji przekazywanej ustnie Miszny.
Ograniczenia religijne w zakresie zapisu prawa Wszelkiego rodzaju interpretacje Prawa, pouczenia, wskazówki i instrukcje nie mogły być jednak spisywane. Zakaz był wywodzony z Księgi Wyjścia (34,27) i z Księgi Powtórzonego Prawa (5,31), które miały wskazywać, iż podczas zawierania Przymierza z Izraelitami na Synaju Bóg przekazał Mojżeszowi Dziesięć przykazań (w judaizmie: Dziesięć Oświadczeń, , Aseret ha-Dibrot), by je zapisał. Natomiast inne słowa mogły być tylko zapamiętane, ale nie zapisywane. Zapamiętane słowa Mojżesz miał przekazać Jozuemu, a dalej mieli je poznać Starsi Izraela, od nich prorocy, a na końcu członkowie Wielkiego Zgromadzenia. Utrzymywanie ich w przekazie ustnym miało się wiązać z wolą zachowania w tajemnicy słów przekazanych do narodu wybranego, bez spisywania, co mogłoby sprowadzić ryzyko, że tajemnicę mógł poznać ktoś nieupoważniony. Zakaz miał także wynikać z epilogu Księgi Koheleta (12,12).