Publiusz Sulpicjusz Kwiryniusz (łac. Publius Sulpicius Quirinius, grec. Κυρήνιος – Kyrenios; ur. ok. 51 p.n.e., zm. 21 n.e.) – rzymski dowódca wojskowy i senator z czasów początku pryncypatu. Jest wzmiankowany w Ewangelii Łukasza w związku z narodzeniem Jezusa Chrystusa.
Początek kariery Kwiryniusz urodził się w Lanuvio, mieście latyńskim leżącym niedaleko od Rzymu. Był homo novus, czyli pierwszym w rodzinie, który sprawował wysoki urząd. Służył w rzymskiej armii i możliwe, że uczestniczył w kampanii Augusta, której kulminacją była bitwa pod Akcjum w 31 p.n.e. W następnej dekadzie służył zapewne w Hiszpanii. Kwiryniusz około 14 p.n.e. został prokonsulem prowincji Kreta i Cyrenajka, gdzie podbił Marmarydów, mieszkańców Marmaryki, krainy leżącej między Egiptem a Cyrenajką. Skutecznie walczył też z Garamantami, szczepem berberyjskim, zamieszkującym tereny na południe od Trypolisu. Mógł wrócić z przydomkiem Marmarikus, lecz był zbyt skromny w ocenie swego zwycięstwaFlorus, Zarys dziejów rzymskich, ks. II, rozdz. 31. Na podstawie Florusa o Kwiryniuszu wspomniał także Jordanes, Romana, 248.. W 12 p.n.e. sprawował godność konsula wraz z Messalą Appianusem, ale, jako że ten zmarł na początku swojego urzędowaniaRonald Syme, The Augustan Aristocracy, Oxford University Press 1989, s. 153., jego kolegą na urzędzie został Valgius RufusCorpus Inscriptionum Latinarum (CIL) VI 17130; CIL VIII 68; CIL X 3804; L’Année épigraphique (AE) 2004, 413., znany poeta.
Wojna z Homonadensami Następnie Kwiryniusz zarządzał jakąś prowincją, ponieważ w Cylicji prowadził zwycięską wojnę z bandyckim plemieniem Homonadensów (między 11 a 3 p.n.e.)Starożytne źródła mówiące o Homonadensach to Pliniusz Starszy, Historia naturalna, ks. V, rozdz. 23; Strabon, Geographica, ks. XII, rozdz. 6, 5 oraz Tacyt, Roczniki, ks. III, rozdz. 48.. Prawdopodobnie był wtedy namiestnikiem GalacjiNp. Barbara Levick, Roman Colonies in Southern Asia Minor, Oxford Clarendon Press 1967, s. 203–214; Emil Schürer, Geza Vermes, Fergus Millar, The history of the Jewish people in the age of Jesus Christ (175 B.C.-A.D. 135), tom I, Continuum 1973, s. 258–259; Ronald Syme, The Augustan Aristocracy, Oxford University Press 1989, s. 339. Szczegółowy wykaz literatury odnośnie do kwestii jakie stanowisko pełnił Kwiryniusz w czasie wojny przeciwko Homonadensom, można odnaleźć w artykule Robert K. Sherk, „Roman Galatia: The Governors from 25 B.C. to A.D. 114” w: Hildegard Temporini, Wolfgang Haase, Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, tom 7.2, Walter de Gruyter 1980, s. 967, przyp. 48 online. Z nowszych pozycji można wymienić Ronald Syme, Anthony R. Birley, Anatolica: studies in Strabo, Oxford University Press 1995, s. 257–269.. W 6 p.n.e. Cornutus Arruntius Aquila, ówczesny namiestnik tej prowincji, ostatecznie zakończył budowę drogi, którą na cześć cesarza nazwał Via Sebaste, a swoje imię umieścił na kamieniach milowychCIL III 14401; CIL III 6974; AE 1997, 1496.. Wśród historyków nie ma powszechnej zgodności, czy wojna odbyła się przed, czy po zbudowaniu tej drogi. Ze względu na trudne warunki geograficzne oraz wojowniczy charakter plemienia, wojna nie należała do łatwych. Musiała trwać co najmniej dwa lata oraz wymagać dwóch, trzech legionówRobert K. Sherk, „Roman Galatia: The Governors from 25 B.C. to A.D. 114” w: Hildegard Temporini, Wolfgang Haase, Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, tom 7.2, Walter de Gruyter 1980, s. 966–969; Justin K. Hardin, Galatians and the imperial cult, Mohr Siebeck 2008, s. 54–56.. Kampania Kwiryniusza polegała na żmudnym zdobywaniu, jedno po drugim, czterdziestu czterech ufortyfikowanych twierdz, ukrytych pośród trudnych górzystych dolin, włączając stolicę Omanę. Pokonał mieszkańców głodem oraz pojmał żywcem cztery tysiące mężczyzn i przesiedlił do sąsiednich miast. W ten sposób Homonadensowie jako plemię przestali istnieć. Kwiryniusz został za to nagrodzony w Rzymie odznakami triumfalnymi (Ornamenta triumphalia)Robert K. Sherk, „Roman Galatia: The Governors from 25 B.C. to A.D. 114” w: Hildegard Temporini, Wolfgang Haase, Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, tom 7.2, Walter de Gruyter 1980, s. 969; Stephen Mitchell, Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor, tom 1, Oxford University Press 1995, s. 77..
Kierownik Gajusza Cezara Jeżeli inskrypcja na kamieniu tyburtyńskim mówi o Kwiryniuszu, to oznacza, że następnie był prokonsulem prowincji Azji (możliwe, że w 1/2 n.e.K. M. T. Atkinson, „Governors of the Province Asia in the Reign of Augustus” w: Historia: Zeitschrift fur alte Geschichte, tom 7, 1958, s. 314–319.). W czasie gdy Tyberiusz przebywał na dobrowolnym wygnaniu na wyspie Rodos, Kwiryniusz złożył mu pochlebną wizytę. W bliżej nieznanym nam czasie poślubił Appię KlaudięRonald Syme, The Augustan Aristocracy, Oxford University Press 1989, s. 73, 149. Starożytne źródło mówiące o tym to CIL VI 15626., siostrę Messali Appianusa, który był jego konsularnym kolegą. Następnie ok. 2 n.e. ożenił się z Emilią Lepidą, która początkowo miała być przeznaczona na małżonkę Lucjusza Cezara, wnuka Oktawiana Augusta. Wraz z jego przedwczesną śmiercią w 2 n.e. Kwiryniusz poślubił Lepidę, lecz jakiś czas później rozwiódł się. W tym samym roku August wyznaczył Kwiryniusza na kierownika jego drugiego wnuka, Gajusza Cezara, w jego wschodniej ekspedycji. Jako jego główny doradca, miał zastąpić na tym stanowisku Marka Lolliusza, który zmarł w tym czasie w niesławieRonald Syme, The Roman Revolution, Oxford University Press 1939, s. 399, 429.. Jednakże sam Gajusz także umarł niedługo potem, w 4 n.e.
Namiestnik Syrii
W 6 Kwiryniusz został legatem jednej z najważniejszych prowincji imperium, Syrii. Pod koniec panowania Augusta stacjonowały tam cztery legiony (III Gallica, VI Ferrata, X Fretensis, XII Fulminata). Archelaos, syn Heroda Wielkiego, który wtedy rządził Judeą właściwą, Idumeą i Samarią, odziedziczył po swym ojcu przede wszystkim wady. W wyniku wielokrotnych skarg ciemiężonej ludności August postanowił zesłać Archelaosa do Wienny w południowej Galii, a jego ziemie przyłączyć wprost do sąsiedniej prowincji syryjskiej. To zadanie miał wykonać Kwiryniusz. Pierwszym posunięciem, jakie z konieczności nasuwało się w związku z obejmowaniem nowych ziem, było dokonanie spisu ludności i jej majątków, jak również i prywatnego majątku Archelaosa. Było to niezbędne ponieważ własność prywatna Archelaosa ulegała konfiskacie, ludność zaś Judei miała odtąd podlegać (jak ludność wszystkich prowincji) rzymskiemu systemowi podatkowemuAleksander Krawczuk, Herod król Judei, Warszawa 1985, s. 300–301.. Jednocześnie Judea otrzymała regionalnego namiestnika (praefectus) jako zarządcę – pierwszym został Koponiusz. Wiadomość o przygotowaniu spisu wywołała wśród Żydów gwałtowny opór. Arcykapłan Joazar syn Boetosa, próbował uspokoić wzburzoną ludność, jednak niezadowolenie utrzymywało się i doprowadziło do wybuchu powstania zelotów pod wodzą Judy Galilejczyka. Rewolta została szybko stłumiona przez Rzymian. Po zakończeniu spisu ludności Kwiryniusz pozbawił godności kapłańskiej ówczesnego arcykapłana i na jego miejsce powołał Annasza syna Setiego. Opis tego spisu przedstawił żyjący w I wieku n.e. Józef FlawiuszJózef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, ks. XVIII, rozdz. 1, 1 i rozdz. 2, 1 oraz Wojna żydowska, ks. II, rozdz. 17, 8 i ks. VI, rozdz. 8, 1.. Kwiryniusz pozostał namiestnikiem Syrii do 9, kiedy to wrócił do Rzymu jako bliski towarzysz Tyberiusza.
Ewangelia Łukasza podaje, że Jezus Chrystus narodził się za czasów panowania króla Heroda Wielkiego w Judei, podczas trwania pierwszego spisu ludności gdy Syrią zarządzał KwiryniuszEwangelia Łukasza 2, 1-7.. Większość historyków uważa, że Łukasz odnosi się do spisu z 6, błędnie umieszczając je za życia Heroda. Część zaś uważa, że nie pomylił się, lecz wspomniał o wcześniejszym spisie, nie zanotowanym u Józefa Flawiusza. O spisie ludności z 6 wspomniał natomiast w Dziejach ApostolskichDzieje Apostolskie 5, 37..
Powrót do Rzymu W 16 Libon Druzus, krewny Kwiryniusza, został oskarżony o przygotowywanie zamachu stanu. Tyberiusz nakazał sprzedać jego niewolników agentom państwowym aby z zachowaniem uchwały senatu można było przeciw Libonowi niewolników przesłuchać. Obwiniony prosił o zwłokę do następnego dnia, udał się do domu i Kwiryniuszowi ostatnie prośby do cesarza zlecił. Odpowiedź brzmiała, żeby swą prośbę do senatu skierował. Tymczasem dom jego otoczyli żołnierze i Libon, nie widząc ratunku, popełnił samobójstwoRobin Seager, Tiberius, Wiley-Blackwell 2005, s. 75–76. Starożytne źródło mówiące o tym to Tacyt, Roczniki, ks. II, rozdz. 28..
W 20 Kwiryniusz bezpodstawnie oskarżył Lepidę, jakoby miała fałszywie podawać, że jest matką dziecka z nim. Dodał nadto zarzuty chęcią otrucia go lata temu oraz wypytywania astrologów o przyszłość rodziny cesarza. Bronił ją jej brat, Maniusz Lepidus. Ta okoliczność, że Kwiryniusz jeszcze nawet po ogłoszeniu rozwodu wrogo się do niej odnosił, obudziła ku niej litość, aczkolwiek według Tacyta, miała złą sławę i była winna. Podczas dni poświęconych igrzyskom, które między śledztwem wypadły, udała się Lepida w towarzystwie dostojnych niewiast do teatru Pompejusza, a wzywając wśród płaczliwych lamentów przodków swoich i Pompejusza, którego dziełem był ten budynek i którego stojące tam posągi rzucały się w oczy, tak wielkie obudziła współczucie, że ludzie we łzach się rozpływali i okropne przekleństwa miotali głośno na Kwiryniusza, który był już w podeszłym wieku, niezmiernie bogaty, bezdzietny i całkiem nieznany z pochodzenia dla mieszkańców stolicy. Potem pod torturami niewolników, według Tacyta, miały wyjść na jaw jednak jej nikczemności i przyłączono się do wniosku Rubeliusza Blandusa o wygnaniu jej. Teraz dopiero wyjawił Tyberiusz, że wiadomo mu było także przez niewolników Kwiryniusza, iż Lepida usiłowała go otruć. Skazał więc ją na banicję, by zyskać sobie względy jej byłego mężaRobin Seager, Tiberius, Wiley-Blackwell 2005, s. 129–131. Starożytne źródła mówiące o tym to Tacyt, Roczniki, ks. III, rozdz. 22-23 oraz Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, rozdz. 49.. Rok później Kwiryniusz zmarł i Tyberiusz zażądał od senatu, aby urządzono mu publiczny pogrzeb na koszt państwa. Wychwalał także przysługi jakie doświadczył od Kwiryniusza podczas wygnania na Rodos. Według Tacyta, wszyscy inni nie zachowali jednak o nim miłego wspomnienia, gdyż na starość brudnym był skąpcem i nadmierne miał wpływyTacyt, Roczniki, ks. III, rozdz. 48..
Inskrypcje Lapis Venetus Q(uintus) Aemilius Q(uinti) f(ilius)
Pal(atina) Secundus [in]
castris divi Aug(usti) [sub]
P(ublio) Sulpi[c]io Quirinio le[g(ato) Aug(usti)]
[Ca]esaris Syriae honori
bus decoratus pr[a]efect(us)
cohort(is) Aug(usti) I pr[a]efect(us)
cohort(is) II classicae idem
iussu Quirini censum egi
Apamenae civitatis mil
lium homin(um) civium CXVII
idem missu Quirini adversus
Ituraeos in Libano monte
castellum eorum cepi et ante
militiem praefect(us) fabrum
delatus a duobus co(n)s(ulibus) ad ae
rarium et in colonia
quaestor aedil(is) II duumvir II
pontifexs
ibi positi sunt Q(uintus) Aemilius Q(uinti) f(ilius) Pal(atina)
Secundus f(ilius) et Aemilia Chia lib(erta)
h(oc) m(onumentum) amplius h(eredem) n(on) s(equetur)