Stara Synagoga w Heilbronn

Stara Synagoga w Heilbronn – synagoga zbudowana w Heilbronn w latach 1873–1877, według planów niemieckiego architekta Adolfa Wolffa, w stylu eklektycznym z wieloma elementami mauretańskimi. Była najbardziej charakterystycznym budynkiem w mieście z dominującą kopułą, znajdującą się bezpośrednio nad główną salą modlitewną.

Synagoga została spalona podczas nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku, a następnie usunięto jej zgliszcza do poziomu fundamentów. W 1993 roku na miejscu synagogi odsłonięto pomnik w postaci zniszczonej kopuły, która dawniej znajdowała się na synagodze.

Opis Widok zewnętrzny Synagoga została wybudowana w latach 1873–1877, według projektu Adolfa Wolffa. Była to trzecia synagoga jego budowy – wcześniej zbudował synagogi w Stuttgarcie (1859–1861) i Ulm (1870–1873).

Budynek został zorientowany z kierunku północno-zachodniego na południowo-wschodni. Z założenia była to bazylika o planie krzyżowym z wysoką nawą główną, transeptem oraz niskimi nawami bocznymi. Transept był przykryty płaskim dachem brogowym i zwieńczony czterema małymi kopułami. Główna kopuła, znajdująca się na miejscu przecięcia nawy głównej i transeptu, posiadała 12 okien łukowych i była z zewnątrz wyłożona spatyniałą, połyskującą na zielonkawo miedzią.

Dwie wieżokształtne nadbudówki, latarnie, które flankowały portal, były także przyozdobione kopułami. Ogólnie zastosowanie kopuł miało przypominać architekturę perską lub indyjską (np. Tadź MahalHahn „Synagogen in Baden-Württemberg” strona 31.). Nad portalem widniał hebrajski napis: ביתי בית תפלה יקרא לכל העמים (Iz 56,7 „bo dom mój będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów”). Na ścianie frontowej budynku znajdowała się rozeta.

Wnętrze Poprzez portal wchodziło się otoczonym kolumnami przedsionkiem do nawy głównej synagogi. Znajdowały się w niej 34 ławki dla męskich przedstawicieli gminy. W transepcie znajdowała się galeria dla kobiet z 33 ławkami. W centralnej kopule, na środku skrzyżowania transeptu i nawy głównej znajdował się mosiężny świecznik na 80 świec. Sama kopuła opierała się na łączonych półkolumnach o stylu neoromańskim. Nad wejściem znajdowały się ogromne organy z 32 rejestrami. Aron ha-kodesz (hebr. ארון הקודש) – kapliczka, w której przechowywane były parasze – zwoje Tory z czytaniami na określone tygodnie, znajdowała się w chórze, pod ścianą skierowaną w kierunku Jerozolimy. Nad aron ha-kodeszem zawieszona była lampka, ner tamid. Święty zwój Tory po wyciągnięciu z kapliczki był umieszczany na Bimie (hebr. בימה), która stała na małym podwyższeniu przed kapliczką. Na prawo od aron ha-kodeszu znajdowała się ambona z dębowego drzewa, a po jego lewej i prawej stronie stały dwie menory.

Lokalizacja i otoczenie thumb|Widok wzdłuż Allee na południe. Po lewej synagoga, za nią Willa Gfrörer (1908) thumb|Widok wzdłuż Allee na północ, około roku 1900. W centrum, na prawo synagogi Willa Gfrörer. thumb|180px|Fragment planu miasta z widokiem na południową część Allee z końca lat 30. XX w. Synagoga została zbudowana w latach 1873–1877, po luźno zabudowanej stronie wschodniej południowej części ulicy Allee i znajdowała się poza początkową granicą miasta. Przylegająca z północy działka przy Titotstraße była jeszcze niezabudowana, a na sąsiadującej z południa, na zamówienie pewnego lekarza, powstała w 1867 tzw. Willa Gfrörer. Budynek ten powstał we włoskim stylu ziemiańskim i nosił nazwę po swoim właścicielu. W czasie, w którym synagoga została zniszczona, w Willi znajdowała się klinika kobieca KahleyssReitmann, S. 28, und Franke (s. Literatur), S. 125.. W tym samym czasie gdy budowano synagogę, przy środkowej Allee powstała stara sala koncertowo-kongresowa Harmonie. Między Harmonią a górującą nad okolicą synagogą znajdował się po jej wschodniej stronie jeszcze jeden budynek, pozostała część terenu była jeszcze niezabudowana. Wschodnia część placu należącego do synagogi, aż po Friedensstraße (dzisiejsza Gimnasiumstraße)Ulica nazywała się początkowo Schafhausweg, od 1867 Schafhausstraße, od 1871 Friedensstraße. W 1948 została przemianowana na Gymnasiumstraße.Z: Gerhard Schwinghammer und Reiner Makowski: Die Heilbronner Straßennamen. Silberburg-Verlag, Tübingen 2005, . strona 88. także była niezabudowanaOskar Mayer w Die Geschichte der Juden in Heilbronn, Heilbronn am Neckar 1927, strona 65 wspomina o zakupie placu pod zabudowę między Allee i Friedensstraße. Stare plany miejskie z 1925 i 1938 przedstawiają tylną część tej działki jako niezabudowaną. Pierwsza zabudowa pojawiła się na niej w 1949 (porównaj z Wyburzenie ruin)..

Pierwszym adresem synagogi był Obere Allee 14. Dopiero w 1899 cztery adresowo podzielone ulice: Obere Allee, Untere Allee, Obere Alleestraße i Untere Alleestraße zostały połączone, a budynki nowo ponumerowane. Synagoga otrzymała wtedy adres Allee 4.

Wschodnia strona Allee była sukcesywnie zabudowywana. Na graniczącej z synagogą z północy działce przy Ecke Allee/Titotstraße (Allee 6), powstał zgodnie z planami Głównego dyrektora poczty z 15 marca 1928Friedrich Dürr, Karl Wulle, Willy Dürr, Helmut Schmolz, Werner Föll: Chronik der Stadt Heilbronn. Band III: 1922–1933. Stadtarchiv Heilbronn, Heilbronn 1986 (Veröffentlichungen des Archivs der Stadt Heilbronn, 29). S. 333., nowy główny budynek poczty w Heilbronn, zastępujący starą centrale nad Neckarem. Pięciopiętrowa, nowoczesna nowobudowa zasłoniłaby widok na synagogę. W rozmowach między Pocztą, gminą żydowską i magistratem uzgodniono, że Poczta przesunie budowę o dwa metry do tyłu, zrezygnuje z przebudówki, a dach będzie możliwe płaski. Dzięki temu przy otwarciu nowego budynku poczty 20 lutego 1931Dürr u.a.: Chronik der Stadt Heilbronn III. S. 518., synagoga nadal miała znaczenieO budowie poczty w Krüger/Hahn (patrz bibliografia), tom 2, strona 192, oraz alemannia-judaica.de (patrz linki zewnętrzne)..

Nowi rządzący przemianowali aleję w roku 1933 na Adolf-Hitler-AlleeMakowski/Schwinghammer: Die Heilbronner Straßennamen. strona 23., przez co adres synagogi aż do jej zburzenia w 1940 brzmiał: Adolf-Hitler-Allee 4. Po upadku reżimu hitlerowskiego, ulica odzyskała w 1945 swoją oryginalną nazwę.

Zgodnie z uchwałą rady miasta Heilbronn z 19 lipca 1928, wydeptana ścieżka łącząca Alle i Friedensstraße, na południe od synagogi, została włączona do terenów należących do miasta i poszerzona. Jako że mieszkańcy miasta od dawna zwali ją Synagogengässchen, została ustawowo nazwana SynagogenwegChronik der Stadt Heilbronn III. strona 352.. Żaden ze stojących w pobliżu budynków nie miał adresu: Synagogenweg, przez co nieznane są nazwy ulicy z czasów hitlerowskichMakowski/Schwinghammer: Die Heilbronner Straßennamen. strona 196.. Ulica była odnotowana w książce adresowej z 1929 oraz z 1934. W ostatniej książce adresowej okresu narodowosocjalistycznego z przełomu 1938/39 już jej nie ma. Podobnie w okresie powojennym, aż do roku 1982, kiedy to została na nowo naniesiona na plany miasta i do książek telefonicznych HeilbronnuO Synagogenweg w książkach adresowych Heilbronnu: Hans Georg Frank: Synagogenweg in Heilbronn – Auch ohne Schild nie vergessen. W: Heilbronner Stimme z 8 grudnia 1982 (Nr. 282), strona 10..

Architektura i urządzenie Dwupiętrowa synagoga zbudowana z heilbronnskiego piaskowca charakteryzowała się z zewnątrz przede wszystkim stylem orientalnym, natomiast we wnętrzu znajdowały się również liczne elementy stylu europejskiegoBudowla jest opisna głównie w: Hannelore Künzl: Islamische Stilelemente im Synagogenbau des 19. und frühen 20. Jahrhunderts (patrz bibliografia), strony 334 do 337. Jako uzupełnienie użyto Franke (patrz bibliografia), strona 73 do 75.. Jej budowa przypada na szczytową fazę stylu neoorientalistycznego w budowie synagogHahn/Krüger, Tom 1, strona 152.. Generalnie była zbudowana jak kościół, a charakter synagogi nadawało jej zastosowanie orientalnej charakteryzacjiKünzl, Islamische…, strona 370.. Jak wiele kościołów średniowiecznych, synagoga posiadała dwie wieże od strony fasady i dużą rozetę. Kopuły były zapożyczone ze stylu indyjskiego lub perskiego, występowały nawet elementy architektury Maurów, natomiast maswerk i okna przypominały bardziej styl gotyckiKünzl, Islamische…, S. 336..

Synagoga miała 35 metrów długości i 21,5 szerokości, a włącznie z główną kopułą około 38 metrów wysokościWymiary (włącznie ze schodami zewnętrznymi) na podstawie rzutów i Architektonische Studien. Stuttgart, Wittwer. H. 57, Bl. 2, und H. 60, Bl. 1 (około 1877).. Była ułożona względem osi północny zachód – południowy wschód, front leżący przy Allee był skierowany na północny zachód. Z zarysu jest budowlą pomiędzy kościołem halowym a budowlą centralnąKünzl, Islamische…, strona 283.. Z tego powodu budowla była opisywana zarówno jako budowla centralna z chórami bocznymiFranke, S. 73., jak i trzynawowa hala z nawą środkową i bocznymiHahn/Krüger, tom 2, s. 192. która należała do typu synagog halowych z kopułą i fasadą dwuwieżowąHannelore Künzl: Jüdische Kunst. Von der biblischen Zeit bis in die Gegenwart. Beck, München 1992, . strona 146..

Podstawą budowli jest budowla centralna na planie krzyża greckiego, wstawionego w prawie kwadratowy czworokąt. Obszar między ścianami zewnętrznymi a ramą krzyża były otwarte na nawy boczne. Cztery duże filary, ustawione w kwadrat na środku budynku, podtrzymywały dużą kopułę. Dodatkowe kolumny rozdzielały nawę główną od bocznych. Dzięki nim synagoga z wewnątrz sprawiała wrażenie budowli trójnawowej, mimo że nie była właściwie podzielona na nawyKünzl, Islamische…, s. 335..

Do centralnego czworokąta przyłączone były od wschodu i zachodu, na całej szerokości budynku, dobudówki. We wschodniej, otwartej do „nawy głównej”, znajdowała się ambona. Od wschodu przyłączony był do niej chór w formie poligonalnej apsydy, w którym znajdowała się kaplica z Torą. Z boku ambony, przyłączony do „nawy bocznej” znajdował się pokój dla Chazanów i rabinów. Zachodnia przybudowa była podzielona na trzy części. Środkowa była niską, wspieraną przez liczne kolumny halą wejściową dla mężczyzn, z której do wnętrza synagogi prowadziły trzy drzwi. Po bokach znajdywały się klatki schodowe, prowadzące do przeznaczonych do kobiet empor nad nawami bocznymi. Środkowa część zachodniej przybudówki, ze skierowaną do alei przednią fasadą była wysunięta przed resztę budynku. Sama fasada była węższa niż cała budowla. Zachodnie zakończenia „naw bocznych”, przykryte kolumnami i z oknami stylizowanymi na gotyckie, były wplanowane we wrażenie, jakie robiła fasada.

Fasada, wyglądała podobnie jak innej synagodze na planach wykonanych przez Wolffa (Synagoga w Norymberdze): główną częścią była rozeta z mauretańską ornamentyką gwiazdową, znajdująca się pod pięcioczęściowym fryzem arkadowym. Rozetę otaczał łuk oparty na smukłych kolumnach. Ów łuk był wkomponowany w bogato zdobione pole ścianyKünzl, Islamische…, s. 332.. Do przedsionka wchodziło się przez trzyczęściowy portal o łukach w stylu mauretańskim. Nad portalem znajdował się pozłacany napis ביתי בית תפלה יקרא לכל העמים (Iz 56,7 „bo dom mój będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów“). Smukłe wieżyczki, zakończone kopułami przypominającymi tempietta zamykały fasadę z obu stron.

Synagogę przykrywały płaskie dachy brogoweFranke, s. 74.. Na dachu czworokąta, w jego rogach, znajdywały się małe kolumnyLudwig Klasen (Hrsg.): Grundriss-Vorbilder von Gebäuden für kirchliche Zwecke. Baumgärtner, Lipsk, 1889 (Grundriss-Vorbilder von Gebäuden aller Art, XI). s. 1481., będące miniaturami kopuły głównej z tą różnicą, że nie posiadały tambourów (baz). W podstawie kopuły centralnej znajdywało się 12 okien w łukach półkulistych. Sama kopuła była z zewnątrz wyłożona spatynowaną, połyskującą na zielonkawo miedzią.