Wilk szary, wilk (Canis lupus) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny psowatych (Canidae), zamieszkującego lasy, równiny, tereny bagienne oraz góry Eurazji i Ameryki Północnej. Gatunek o skłonnościach terytorialnych. Zwykle terytorium zajmowane przez watahę to 100–300 km², ale wielkość ta zależy od dostępności pokarmu i terenu. Może występować współużytkowanie części terenu przez dwie konkurujące watahy. Wilk jest w stanie w dobę pokonać dystans kilkudziesięciu kilometrów. W poszukiwaniu partnerki samiec potrafi w ciągu 2 tygodni przebyć ponad 600 km.
Stada wilków liczą do 20 osobników, zwykle jednak są znacznie mniej liczne, będąc grupą rodzinną składającą się z pary rodzicielskiej, młodych i ewentualnie części wilków z poprzedniego miotu. Watahy mają ściśle określoną hierarchię wewnętrzną. Wilki mają rozwinięty system komunikowania się przy pomocy mowy ciała, odgłosów oraz przy użyciu substancji chemicznych – feromonów i własnych odchodów (znakowanie).
Żywią się głównie średniej i dużej wielkości ssakami kopytnymi (jelenie, dziki, sarny), nie gardząc mniejszymi zwierzętami czy padliną, a jeśli stado jest duże, wspólnie polują także na większe ssaki lub ich stada. W sprzyjających warunkach chętnie zjadają rybyDarimont, C.T., & T.E. Reimchen. 2002. Intra-hair stable isotope analysis implies seasonal shift to salmon in gray wolf diet. Canadian Journal of Zoology 80: 1638-1642.. Przy braku pożywienia, lub w okresie wychowywania młodych, zdarza im się atakować zwierzęta hodowlane.
Dawniej wilki były szeroko rozprzestrzenione, lecz ekspansja człowieka wpłynęła na znaczne ograniczenie ich populacji. Obecnie w większości państw objęto je ochroną gatunkową. Podejmuje się próby reintrodukcji tego gatunku, na najszerszą skalę w USA, ale także w Europie.
Wilk od początku był i jest nadal obecny w ludzkiej kulturze. Na ogół w kontekście negatywnym, jako drapieżca, zabójca lub wcielone zło, wzbudzające powszechny lęk. W średniowieczu doprowadzono do wytępienia wilka w: Danii, Wielkiej Brytanii, Holandii oraz w SkandynawiiProf. dr hab. Janusz Jerzy Kuźniewicz i dr inż. Dominika Gulda: O wilku inaczej – wilk w literaturze., Przyroda Polska, 02.02. 2017, nr 2 (945), s. 22.. Z drugiej strony, podziwiana jest wilcza niezależność, siła i wytrwałość. Ostatnio, na skutek wzrostu świadomości ekologicznej, postrzeganie wilka ulega stopniowej poprawie. Miejsce strachu zaczyna zajmować zrozumienie jego roli w ekosystemie.
Występowanie i środowisko Wilk szary występuje w Europie, Azji oraz na północnych terenach Ameryki Północnej. Zamieszkuje lasy, równiny, pustynie, tereny górskie i bagienne.
Najwięcej wilków żyje w Kanadzie (50 tys.), w Rosji (30 tys.) i na terenie Alaski (5–7 tys.). W Europie najwięcej wilków występuje w Rumunii (ok. 2,3–2,7 tys.) i Hiszpanii (ok. 2 tys.). Spotykane są też one m.in. na Półwyspie Skandynawskim, Ukrainie, Słowacji i we Włoszech.
W Europie kontynentalnej według danych z lat 2010–2012 (z wyłączeniem Rosji, Białorusi i Ukrainy) żyło 12 tys. osobników. Stałą obecność stwierdzono w 28 krajach, areał stałego zasięgu wynosił 798 300 km². Dla okresu 1950–1970 szacuje się areał zasięgu na 375 100 km².
W Polsce najwięcej wilków żyje w województwach: podkarpackim, małopolskim, podlaskim, warmińsko-mazurskim; w niewielkiej, acz rosnącej liczbie występują też na terenie województw: pomorskiego, kujawsko-pomorskiego, zachodniopomorskiego, lubuskiego, dolnośląskiegoTo nie bajka. Na Dolnym Śląsku pojawiły się wilki., świętokrzyskiego, lubelskiego, mazowieckiego. Praktycznie nie spotyka się ich w województwach: łódzkim, opolskim, śląskim oraz na przeważającej części wielkopolskiego. Największą ostoją wilków są Karpaty i Pogórze Karpackie (194–214 osobników), następnie puszcze północno-wschodniej Polski (172–211 wilków) oraz Roztocze (72–93 osobniki). Tereny na zachód od Wisły są zasiedlane przez wilki w dużym rozproszeniu, i poza wilkami z Puszczy Noteckiej, gdzie bytuje ich kilka, nie ma tam stałej populacji tych zwierząt. Ciągle występuje też proces migracji, który powoduje, że wilki pojawiają się na terenie Polski zachodniej, jak i przechodzą z Polski na teren Niemiec. Dawniej do Polski swobodnie przechodziły wilki z obszaru Słowacji, Ukrainy czy Białorusi. Obecnie ich wędrówki są znacznie ograniczone dużymi obszarami, na których wilki wytępiono. W niewielkim stopniu migracje takie prawdopodobnie nadal zachodzą.
W okresie 1950–1970 roczną populację szacowano na 56 osobników. W latach 1998–1999 liczbę polskich wilków szacowano na 1070Według danych Ministerstwa Środowiska z lat 1998–1999. osobników wilka europejskiego (Canis lupus lupus), jednak rozpoczęta w 2000 roku na terenie północno-wschodniej Polski, a od 2001 roku ogólnopolska inwentaryzacja zwierząt wykazała, iż liczba ta jest zawyżona. Z przeprowadzonych przez naukowców i leśników badań wynika, że w 2001 roku w Polsce było 463–564 wilków. Różnice szacunków wynikły z metodyki i skali badań. Wcześniej analizowano znacznie mniejsze jednostki przestrzenne, co w połączeniu z faktem, iż wilki zajmują dość znaczne terytoria, owocowało kilkakrotnym liczeniem tych samych osobników. W tych samych badaniach stwierdzono, że na zachodzie Polski populacja wilków wyraźnie maleje, co przypisuje się kłusownictwu oraz ograniczeniom w swobodnym przebywaniu większych przestrzeni spowodowanym m.in. przez drogi szybkiego ruchu czy obszary zabudowane.
Według danych Zakładu Badania Ssaków PAN, liczebność wilków w Polsce w sezonie 2006/2007 oszacowano na 384–598 osobników, a w sezonie 2008/2009 na 543–687. W 2011 populacja wynosiła 576–723 osobników. Według danych Ministerstwa Środowiska w 2013 obszar Polski zasiedlały 1122 wilki.
W 2018 oficjalne dane statystyczne podawały, że populacja wilka w Polsce liczyła około 1500 osobników (Raport PIOŚ dla Komisji EU z roku 2018 – 1900 osobników), natomiast z szacunków leśników wynikało, że może być ich nawet 2500, a dane GUS za rok 2018 – 2868 sztuk. Według danych z 2023 może to być nawet 5 tys. (dane z GUS – 5046 sztuk), co czyni Polskę, obok Rosji, Białorusi, Włoch, Ukrainy i Rumunii jednym z najbardziej „wilczych” krajów Europy.
Ewolucja i systematyka lewo|mały|Rekonstrukcje wilków szarych z populacji zamieszkującej Alaskę i Jukon w późnym plejstocenie Ewolucja wilka jest długa i skomplikowana. Pierwotnie przyjmowano, że podrodzina Caninae wywodzi się z rodzaju Tomarctus (ok. 15 mln lat temu), czyli z bocznej gałęzi podrodziny Borophaginae, której wygląd przypominał nieco nowoczesne psy właściwe. Obecnie uważa się, że był to jedynie przykład wczesnej konwergencji oddzielnych linii filogenetycznych. Jak na razie nie poznano pierwszego prawdziwego taksonu, który dał początek nowoczesnym gatunkom podrodziny Caninae. Jej najstarszym opisanym rodzajem jest Leptocyon (34 mln–10 mln lat temu), który dał początek rodzajowi Eucyon. Od jednego z gatunków tego rodzaju, prawdopodobnie Eucyon davisi (8,4 mln lat temu), pochodzi rodzaj Canis, który pojawił się prawdopodobnie ok. 8 mln lat temu w Ameryce Północnej.
Najstarszym gatunkiem rodzaju Canis mógł być Canis cipio żyjący ok. 8,2 mln lat temu. Żyjący 1,9–1,6 mln lat temu w Europie Canis etruscus dał początek żyjącemu 1,4–0,4 mln lat temu Canis mosbachensis, który jest uważany za bezpośredniego przodka wilka szarego. Podczas jednego ze zlodowaceń ok. 750 tys. lat temu wilk szary migrował z Eurazji do Ameryki Północnej.
Wilk szary jest przedstawicielem podrodziny Caninae, plemienia Canini, rodzaju Canis. Jego najbliższymi współczesnymi krewnymi są; wilk algonkiński, wilk rudy, kojot preriowy, wilk egipski, kaberu etiopski oraz szakal złocisty.
Etymologia Canis: „pies”, lupus: łac. lupus „wilk”, albus: łac. albus „biały”.
Skamieniałości wilka na terenie Polski Na terenie Polski kopalne szczątki przodków współcześnie występującego wilka znaleziono w okolicach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Sudetów, Tatr i na Rzeszowszczyźnie, gdzie znajdowano je w osadach plejstoceńskich wraz z różnymi śladami życia i bytności tam człowieka. Podobnym znaleziskiem mogą pochwalić się wczesnośredniowieczne stanowiska archeologiczne Gniezna, Gdańska i Opola.
Podgatunki W obrębie gatunku wyróżnia się ponad 30 podgatunków: NazwaZasięgStatus IUCNSzacowana liczebnośćWyglądwilk syberyjski(C. l. albus) Finlandia, Rosja centruj|109x109px|bezramkiwilk alaskański(C. l. alces) Półwysep Kenai EX 0 (†1925 lub 1955)wilk arabski(C. l. arabs) Izrael, Oman, Jemen, Jordania, Arabia Saudyjska EN centruj|bezramki|115x115pxwilk polarny(C.l. arctos) Kanada centruj|bezramki|121x121pxwilk meksykański(C. l. baileyi) Stany Zjednoczone, Meksyk centruj|bezramki|126x126pxwilk nowofunladzki(C. l. beothucus) Nowa Fundlandia EX 0 (†1911)109x109px|centruj|bezramkiwilk pręgogrzbiety(C. l. bernardi) Wyspa Banksa, Wyspa Wiktorii EX 0 (†1952)wilk stepowy(C. l. campestris) Europa, Azja centruj|104x104pxwilk tybetański(C. l. chanco) VU center|100pxC. l. columbianus Kanada center|100pxwilk pacyficzny(C. l. crassodon) Kanada LC center|100pxpies domowy(C. l. familiaris) forma udomowiona center|100pxwilk florydzki(C. l. floridanus) Stany Zjednoczone center|100pxwilk cynamonowy(C. l. fuscus) Stany Zjednoczone wilk płowy(C. l. gregoryi) CR wilk manitobański(C. l. griseoalbus) Kanada 0center|110x110pxwilk samurajski(C. l. hattai) wyspa Hokkaido EX 0 (†1889) center|100pxwilk japoński(C. l. hodophilax) Japonia EX 0 (†1905) center|100pxwilk zatokowy(C. l. hudsonicus) Kanada center|100pxwilk jasny(C. l. irremotus) Kanada centruj|104x104pxwilk apeniński(C. l. italicus) Włochy, Szwajcaria VU centruj|113x113pxwilk labradorski(C. l. labradorius) Kanada center|110x110pxwilk wyspowy(C. l. ligoni) Alaska wilk egipski(C. l. lupaster) Egipt, Etiopia center|100pxwilk europejski(C. l. lupus) Europa (w tym Finlandia, Szwecja, Norwegia), Azja LC centruj|110x110pxwilk algonkiński(C. l. lycaon) Stany Zjednoczone, Kanada center|100pxwilk inuicki(C. l. mackenzii) Kanada center|110x110pxwilk mały(C. l. manningi) Ziemia Baffina wilk arizoński(C. l. mogollonensis) Stany Zjednoczone 0centruj|bezramki|134x134pxwilk teksaski(C. l. monstrabilis) Stany Zjednoczone, Meksyk EX 0centruj|bezramki|127x127pxwilk leśny(C. l. nubilus) Stany Zjednoczone, Kanada center|120x120pxwilk kanadyjski(C. l. occidentalis) Kanada, Alaska centruj|120x120pxwilk grenlandzki(C. l. orion) Grenlandia centruj|bezramki|122x122pxwilk perski(C. l. pallipes) Izrael, Półwysep Arabski, Pakistan VU centruj|120x120pxwilk jukoński(C. l. pambasileus) Alaska centruj|bezramki|135x135pxwilk iberyjski(C. l. signatus) Półwysep Iberyjski VU center|100pxwilk tundrowy(C. l. tundrarum) Alaska center|100pxwilk duży(C. l. youngi) Stany Zjednoczone EX0 (†1935)† wilk jaskiniowy(C. l. spelaeus) Europa 0 podgatunki o niepewnej pozycji taksonomicznejwilk tybetański(C. l. laniger) Tybet, Indie, Bhutan, Nepal, Chiny, Mandżuria i Mongolia, Rosja center|100pxwilk rosyjski(C. l. communis) Rosja wilk kaspijski(C. l. cubanensis) Rosja, Azerbejdżan center|100pxwilk trzcinowy (C. l. minor) Austria i Węgry 0 (†1950)
Formy domestykacji wilka:
pies domowy (C. (l.) familiaris) – udomowiona forma pochodząca od kilku podgatunków wilka. dingo australijski (C. l. dingo) – zdziczała, australijska forma psa domowego. Traktowany jako odrębny gatunek. Dingo przybył na kontynent australijski 3,5 tys. lat temu za pośrednictwem osadników z Azji Południowo-Wschodniej. Obecnie jest głównym ssakiem drapieżnym Australii. Podobnie jak inne pariasy pochodzi od wilka indyjskiego. śpiewający pies z Nowej Gwinei (C. l. hallstromi) – jedna z pierwotnych ras psów, które zostały przywiezione na Nową Gwineę około 6 tys. lat temu. Poprzez izolację stały się nie tylko najbardziej odrębną i pierwotną rasą psa (z punktu widzenia genetyki nie jest nawet psem domowym), ale i jednym z bardziej unikatowych, a zarazem oryginalnych podgatunków wilka.
Charakterystyka mały|Głowa wilka z podgatunku nominatywnego