Józef Bonawentura Ignacy Załuski herbu Junosza (ur. 14 lipca 1787 w Ojcowie, zm. 25 kwietnia 1866 w Krakowie) – hrabia, polski generał walczący w czasie powstania listopadowego, pamiętnikarz, publicysta i poeta.

Życiorys Syn Teofila Wojciecha, podskarbiego nadwornego koronnego i kasztelana buskiego z małżeństwa z Honoratą Stempkowską. Dzieciństwo spędził w rodzinnym Ojcowie, u swej babki Marianny Załuskiej.

Pierwsze nauki pobierał w wiedeńskim Theresianum, a następnie przebywał jako paź na dworze Franciszka I.

Posiadał tytuł hrabiego austriackiego (po dziadzie Ignacym, który uzyskał potwierdzenie tytułu w 1776), a tytuł barona francuskiego uzyskał w 1813. Uznanie hrabiostwa uzyskał w Królestwie Kongresowym w 1820Kuryer Litewski, nr 130, 29 października 1820 roku, [b.n.s.].

Posiadał znaczne majątki ziemskie, odziedziczone po rodzicach, w tym dobra łaskie i jasienickie po ojcu, litewskie Puszołaty i Przystawiany oraz wołyńskie Krupiąc i Ptycz po matce.

Służba wojskowa Karierę wojskową rozpoczął w roku 1807, przekradając się do Księstwa Warszawskiego i wstępując 19 kwietnia (jako szeregowiec) do 1 Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej. Po kilku tygodniach (5 czerwca) awansował na porucznika II kl. w 6 kompanii, a cztery miesiące później był już porucznikiem I kl. w 3 kompanii. Uczestniczył w kampaniach napoleońskich: (1808–1811) oraz (1812–1814). W bitwie pod Wagram dowodził 1 kompanią.

Pod Brienne-le-Château dostał się do niewoli i został przekazany Rosjanom przez Wirtemberczyków. Kończąc służbę w wojsku napoleońskim, posiadał stopień szefa szwadronu, odpowiadający randze podpułkownika bądź majora gwardii.

Kronikarz 1 Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej. Od roku 1815 był adiutantem cara Aleksandra I Romanowa, a później Mikołaja I w armii Królestwa Polskiego. Brał udział w wojnie z Turcją, walcząc m.in. pod Hassaniar. Po zakończeniu działań wojennych podał się 18 lipca 1829 do dymisji, która została przyjęta. Służbę wojskową zakończył w stopniu generała brygady.

Był członkiem loży wolnomularskiej Kazimierz Wielki w trzecim stopniuMarek Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, 1980, s. 63. w 1819/1820 rokuStanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 340..

Przyłączył się do powstania listopadowego, wstępując 6 lutego 1831 do wojska powstańczego. Trzy dni później został szefem sztabu 2. Dywizji Piechoty. Od 5 maja 1831 stał na czele polskiego wywiadu wojskowego. Podał się do dymisji 9 września 1831.

Działalność publiczna W latach (1826–1830) był kuratorem szkół Wolnego Miasta Krakowa. Podczas Wiosny Ludów w 1848 roku komendant Gwardii Narodowej we Lwowie. W 1835 roku został skazany przez władze rosyjskie na konfiskatę dóbr za udział w powstaniu listopadowymTygodnik Petersburski, 1835, nr 79, s. 455.. Po Wiośnie Ludów był więziony przez władze rosyjskie. Pod koniec życia osiadł w Galicji. W połowie XIX wieku był właścicielem posiadłości tabularnych w Jabłonicy Polskiej z Budzyniem, Jasienicy, Jasienickiej Woli, Malinówki z Koźleńcem, Orzechówka, Orzechowska Wola.

Generał Załuski został pochowany 30 kwietnia 1866 w kościele parafialnym w Gręboszowie.

thumb|Sarkofag Józefa Załuskiego w kościele w Gręboszowie

Małżeństwo i potomstwo Żoną Józefa Załuskiego była poślubiona 28 sierpnia 1816 w Krakowie Zofia Antonina Marianna Przerembska h. Nowina (ur. 15 czerwca 1794 w Siedliszowicach, zm. 6 czerwca 1881 w Krakowie). Miał z nią syna, Zygmunta Bogumiła Adama Załuskiego (ur. 12 sierpnia 1817 w Krakowie, zm. 23 listopada 1872 tamże).

Odznaczenia Podczas kampanii hiszpańskiej został odznaczony francuską Legią Honorową (5 kwietnia 1809), rok później otrzymał polski Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari. Był również kawalerem napoleońskiego Orderu Zjednoczenia (de la Reunion) i rosyjskiego Orderu św. Anny (1815), nagrodzony kongresówkowym Znakiem Honorowym za 20 lat służby (1830)Przepisy o znaku honorowym niemniej Lista imienna generałów, oficerów wyższych i niższych oraz urzędnikow wojskowych, tak w służbie będących, jako też dymisjonowanych, znakiem honorowym ozdobionych w roku 1830, [b.n.s] i francuskim pamiątkowym Medalem św. Heleny.

Twórczość Autor pamiętników, wspomnień, utworów dramatycznych, wierszy oraz przekładu rozprawy Napoleona. Publikował pod pseudonimami Dawny oficer gwardii polskiej Napoleona; Dawny towarzysz broni; Józef z Ojcowa; Un Ancien Officier, Josef Z..

Ważniejsze utwory Trojden, książę litewski. Trajedia w 5 aktach, powst. 1804, rękopis: Biblioteka Narodowa Głos J. W. Kuratora Jeneralnego instytutów naukowych Wolnego Miasta Krakowa i jego okręgu przy instalowaniu J. W. Sebastiana Girtlera filozofii i medycyny doktora na urząd rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 18 października 1826 r. w amfiteatrze Kolegium Większego Nowodworskiego miany..., Kraków 1826 Przypomnienia i dumania z pamięci więźnia w cytadeli warszawskiej w r. 1849 na rozstrzelanie osądzonego, w Tarnowie spisane zaraz po uzyskanym na żądanie Najjaśn. Cesarza Austrii zwolnieniu tegoż roku, Paryż 1855 La Pologne et les Polonais défendus contre les erreus et les injustices des écrivains français MM. Thiers, Ségur, Lamartine, par un ancien officier, Josef Z., Paryż 1855; wyd. następne Paryż 1856; autograf: Biblioteka Jagiellońska sygn. 6814 II Wspomnienie o pułku lekkokonnym polskim Gwardii Napoleona I i niektóre sprostowania tyczące się tego pułku, Dodatek Miesięczny do "Czasu" 1856 t. 4, s. 597-639. Dalsze wspomnienia ukazywały się tamże: 1858 t. 1, s. 283-315; t. 3, s. 23-67; 1859 t. 2, s. 3-63; t. 4, s. 331-397; 1860 t. 1, s. 238-311; t. 3, s. 391-463. Wyd. następne całości wspomnień: Wspomnienia o pułku lekkokonnym polskim Gwardii Napoleona I przez cały czas od zawiązania pułku w r. 1807 do końca 1814, Kraków 1862 (tu także na s. 97 przedrukowano poz. 6) Pamiątka Niegolewskiemu. Wiersz do Piotra Michałowskiego przez dawnego towarzysza broni, "Nadwiślanin" 1857 nr 92; wyd. następne: osobne Lwów 1858; zobacz poz. 5 (wyd. Kraków 1862) Wspomnienia w skróceniu z roku 1831 jenerała brygady w Sztabie Głównym Wojska Polskiego, Dodatek Miesięczny do "Czasu" 1860 t. 4, s. 438-530 i odb. Kraków 1861. Wspomnienia, wstęp i oprac. Anna Anna Polarczykowa, Kraków 1976.

Ponadto pisma Załuskiego (wierszem i prozą) ogłaszano w czasopismach: "Czas" i Dodatek Miesięczny do "Czasu" (tu m.in.: Kilka słów o dawnej broni w Polsce, 1857 t. 3); "Kurier Polski" (1831 nr 406, tu m.in. odpowiedź na zarzuty polityczne); "Nadwiślanin" (Chełmno); "Przyjaciel Ludu" (Chełmno 1860); "Rozmaitości Naukowe" (redakcja: 1828–1829 i 1831); "Wieniec" (Kraków 1862 nr 3, tu m.in.: Psalm 136. Super flumina Babylonis).

Inne jego wiersze i utwory ogłaszano także w publikacjach: Wspomnienia o rodzinie Załuskich w XIX stuleciu, druk. jako rękopis, Kraków 1907 (tu m.in. wiersz: Dziennik w więzieniu w cytadeli warszawskiej od d. 25 czerwca 1849); J. Staszewski: Generał J. Załuski, Poznań 1934 "Życiorysy Zasłużonych Polaków XVIII i XIX W." (tu m.in.: Wybór utworów poetyckich oraz Legenda o zamku ojcowskim).

Przekłady Rozprawa Napoleona Bonaparte, oficera artylerii, napisana w r. 1791 na zadanie: jakie prawdy i uczucia wpajać ludziom dla ich szczęścia, jako przedmiot nagrody wyznaczonej przez Akademię w Lyonie 1791. Wydane w Paryżu w r. 1826 przez jenerała Gourgaud, z francuskiego przełożył dawny oficer gwardii polskiej Napoleona, Paryż 1856.

Listy i materiały Do Józefa Sygierta z lat 1800–1804, rękopis: Ossolineum sygn. 858/II Do S. Wodzickiego 23 listy z lat 1817–1830, rękopis: Ossolineum sygn. 11657/II Do S. Wodzickiego 3 listy z lat 1825–1828, ogł. M. Krzywosąd Kępieński, "Biblioteka Warszawska" 1883 t. 4, s. 405-406; 1884 t. 1, s. 240-242 Korespondencja z K. w. Metternichem z lat 1826–1829, ogł. z rękopisów Archiwum Państwowego w Wiedniu, W. Bobkowska w: Korespondencja Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego 1820-1829, Kraków 1935 "PAU. Archiwum Komisji do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce" nr 3 Do A. Radziwiłła z roku 1826 i następnych, rękopis: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Poznaniu (Kancelaria Namiestnikowska VIII 1 f. 345 i następne) Do Andrzeja Alojzego Ankwicza z roku 1827, rękopis: Ossolineum sygn. 6288/III Do Romana Hubickiego z roku 1827, rękopis: Ossolineum sygn. 12294/II Do J. Lelewela z 9 maja 1827, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 4435 VI, fragmenty ogł. H. Barycz: Wśród gawędziarzy, pamiętnikarzy i uczonych galicyjskich t. 1, Kraków 1963, s. 18 Korespondencja z L. Chodźką, Hilarym Meciszewskim, J. Lelewelem (1827), J. Zajączkiem i in., rękopisy w Zbiorach Rapperswilskich; fragm. listów do L. Chodźki z lat: 1854–1855, 1860–1862 ogł. z odpisów W. Ręgorowicza, J. Staszewski w: Generał J. Załuski, Poznań 1934 "Życiorysy Zasłużonych Polaków XVIII i XIX W." Do Jana Śniadeckiego z roku 1830, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 3131 Korespondencja Załuskiego (m.in. listy z roku 1831: do żony, od Józefa Chłopickiego, od A. Radziwiłła, od Franciszka Żymirskiego) i inne papiery, rękopis: Biblioteka Czartoryskich sygn. 3235 t. 1-2 Do Amelii z Bronikowskich Załuskiej 2 listy z roku 1831, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7024 III Do generała Jana Krukowieckiego (raport) z Modlina 1 września 1831, rękopis w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego sygn. 27 f. 12 Do Krystyna Ostrowskiego w zbiorze z lat 1835–1873, rękopis: Biblioteka Narodowa (Zbiory Rapperswilskie sygn. 751, t. 19) Do Kajetana Jabłońskiego z roku 1844, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7837 IV Do Tadeusza Wasilewskiego z roku 1845, rękopis: Ossolineum sygn. 3230/II Do Aleksandra Fredry z lat: 1846, 1859–1860 i in.; rękopisy: Biblioteka Narodowa (Archiwum Szembeków z Siemianowic) Do Gwalberta Pawlikowskiego z roku 1851; od Kazimierza Małachowskiego z 25 sierpnia 1831; listy i rozkazy z roku 1831; ogł. M. Hulewicz: Z papierów po jenerale J. hr. Załuskim. Z manuskryptów Muz. Nar. w Rapperswylu (dz. V nr 64 litera d), "Ruch Literacki" 1877 t. 2, s. 341-343 Do F. Wężyka 9 listów z lat 1852–1859 (z odpisami wierszy A. Fredry), rękopis: Ossolineum sygn. 12321/III Do Walerego Wielogłowskiego 2 listy z lat: 1852, 1857; rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 1833 Do K. Szajnochy z roku 1853, rękopis: Ossolineum sygn. 5880/II Do Jana Skrzyneckiego z lat 1857–1858; rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 2408, t. 2 Do Juliana Horoszkiewicza z roku 1858, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7877 IV Do nieznanego adresata 3 listy z lat 1859–1863; do Augusta Bielowskiego z roku 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 2432/II Do "Przeglądu Powszecgnego" z roku 1859; do "Dziennika Literackiego" z roku 1859; do Włodzimierza Dzieduszyckiego z roku 1863; rękopis: Ossolineum sygn. 6520/III Do Władysława Zawadzkiego z roku 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 3456/II Do księgarza krakowskiego z 16 lipca 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 9871/II (nr 30) Do Iwona i Michała Załuskich z roku 1860 i następnych, rękopisy w archiwum rodzinnym Załuskich w Iwoniczu (inform. J. Staszewski) Do Henryka Wodzickiego 4 listy z lat 1861–1866; rękopis: Ossolineum sygn. 11765/II Do Piotra Szembeka z roku 1862, ogł. M. z Fredrów Szembekowa, "Przegląd Polski" rocznik 36, t. 143 (1901/1902), s. 46-47 Do nieznanego adresata z roku 1864, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 5991 Do Józefa Majera z roku 1865, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 2020 Do W. Pola z roku 1865, rękopis: Ossolineum sygn. 12045/III Korespondencja z Agnieszką Baranowską, rękopisy w zbiorach Anieli Chłapowskiej w Czerwonejwsi k. Kościana (inform. J. Staszewski) Do Andrzeja Niegolewskiego, rękopisy w archiwum rodzinnym Niegolewskich w Niegolewie (inform. J. Staszewski) Od: E. G. v. Broecker z roku 1827, W. Mitkowskiego z roku 1862; rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7912 III Od T. Molskiego z roku 1829, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 5991