Rekonstrukcja (architektura)

mały|Dzwonnica św. Marka w Wenecji po rekonstrukcji z 1912 roku mały|Sukiennice w Ypres w 1921 roku mały|Sukiennice w Ypres po rekonstrukcji w latach 1933–1967 Rekonstrukcja – odtworzenie zniszczonego, zabytkowego budynku lub jego nieistniejących już detali do stanu sprzed zniszczenia, które dokonywane jest na podstawie zachowanych planów, projektów, fotografii lub szkiców. Może towarzyszyć konserwacji zabytków, gdy wymaga tego potrzeba zachowania większej części oryginalnych elementów (np. rekonstrukcja części pieca w obozie Auschwitz-Birkenau). Rekonstrukcji poddawane są obiekty (oprócz budynków mogą to być również np. pomniki) o dużej wartości historycznej, kulturowej, krajobrazowej, estetycznej lub duchowej i symbolicznej dla społeczeństwa. Po częściowych rekonstrukcjach dokonywanych w XIX wieku, jak np. niektóre zabudowania zamku w Malborku, czy elementy średniowiecznych fortyfikacji miasta Carcassonne za pierwszą kompletną rekonstrukcję można uznać odbudowanie dzwonnicy na Placu Św. Marka w Wenecji, która zawaliła się w 1902 roku. Kolejne rekonstrukcje prowadzono po zniszczeniach I wojny światowej (np. Sukiennice w Ypres).

Szczególne znaczenie zagadnienie rekonstrukcji zniszczonych zabytków zaczęło mieć po zakończeniu II wojny światowej. Jan Zachwatowicz 1 września 1945 roku na Ogólnopolskiej Konferencji Historyków Sztuki powiedział:

Przykładem rekonstrukcji związanych z przywracaniem struktury architektonicznej zniszczonej w wyniku działań wojennych było odbudowanie Starego Miasta w Warszawie w latach 1948–1953, a także w późniejszych latach Długiego Targu w Gdańsku, Starego Miasta w Poznaniu, Starego Miasta we Wrocławiu, zamku w Szczecinie i zamku w Malborku. W latach 1971–1974 odbudowano Zamek Królewski w Warszawie, co spotkało się z uznaniem UNESCO, które odbudowany zespół warszawskiego Starego Miasta i zamku wpisało w 1980 roku na Listę Światowego Dziedzictwa. Rekonstrukcje dokonywane na terenie Warszawy odwoływały się również do kształtu wcześniejszego niż stan sprzed zniszczenia (np. Pałac Biskupów Krakowskich w Warszawie). Pomimo kładących nacisk na ochronę autentyzmu substancji zabytkowej zapisów Karty Weneckiej (w szczególności jej interpretowanego jako zakaz rekonstrukcji artykułu 9., postulującego zastępowanie rekonstrukcji stosowaniem formy, materiałów i technologii charakterystycznych dla danego czasu powstania), a także krytyki realizowania rekonstrukcji przez zwolenników budowy obiektów wyłącznie w stylach współczesnych zarzucających „fałszowanie historii”, rekonstrukcje są prowadzone nieprzerwanie w wielu europejskich krajach szczególnie od zakończenia II wojny światowej, podczas której zniszczono budynki o ogromnym znaczeniu duchowym, krajobrazowym i kulturowym dla społeczeństw europejskich. Po 1990 roku szczególnie dużo rekonstrukcji zniszczonych budynków prowadzonych jest w Niemczech, pomimo tego, że od ich zburzenia minęło ponad pół wieku (np. zamek w Berlinie, kamienice przy Neumarkt w Dreźnie, kamienice staromiejskie we Frankfurcie nad Menem). Prowadzone są także rekonstrukcje budynków zniszczonych kilkaset lat temu, mających znaczenie emocjonalne dla społeczności, jak np. będący w ruinie od XVII wieku zamek w Trokach czy zniszczony w XVIII wieku Zamek Dolny w Wilnie. Ze względu na elementy emocjonalne oraz tożsamościowe, rekonstrukcja jest uważana za najbardziej polityczny spośród wszystkich modeli zagospodarowania przestrzeni historycznej. Decyzja o rekonstrukcji jest w zasadzie synonimem decyzji politycznej, podyktowanej oczekiwaniami społeczności lokalnych lub narodowych - często sprzecznymi ze współczesnymi doktrynami artystycznymi środowisk specjalistycznychG. Kęsik, Polityka wobec miejskich przestrzeni historycznych. Uwarunkowania, podmioty, modele decyzyjne, Saarbrücken 2014, s. 176-181.. Rekonstrukcje prowadzone są także na skutek zniszczenia zabytku w wyniku katastrofy budowlanej (np. wspomniana wcześniej Dzwonnica św. Marka w Wenecji) lub wobec zabytków zniszczonych wskutek klęsk żywiołowych (np. historyczna zabudowa miasta Venzone). Dokonuje się ich również w celach edukacyjnych i dydaktycznych, aby przedstawić wygląd obiektów zniszczonych wiele wieków temu, np. wille rzymskie (np. Villa Getty), gród w Biskupinie, fragmenty rzymskiego Limes (np. Saalburg pod Bad Homburg vor der Höhe, Walzheim, Biriciana) i inne.

Rekonstrukcje a kreacje i stylizacje Rekonstrukcje, które zawsze są oparte na materiale ikonograficznym sporządzonym w przeszłości i prowadzone według wskazówek historyków sztuki, a często też przy wykorzystaniu materiałów stosowanych w przeszłości, należy odróżnić od budowy obiektów, które nie posiadają ikonografii przedstawiającej ich wygląd sprzed zniszczenia (np. część południowa zamku w Poznaniu, zamek w Tykocinie, zamek w Gostyninie) i które są jedynie kreacją przypuszczalnego wyglądu z przeszłości lub świadomą stylizacją. Tego typu kreacje powstawały często także w XIX wieku w Niemczech (Neuschwanstein) i we Francji (zamek w Pierrefonds) w związku z popularnością idei romantycznych, jednak, z uwagi na koncentrowanie się przy ich budowie na malowniczości, a nie walorach naukowych, należy odróżnić je od rekonstrukcji sensu stricto. Budynki takie określa się jako zbudowane w stylistyce historyzmu, kreacji historyzującej lub stylizacji. Stylizacje historyczne były stosowane też po 1918 roku, gdy odbudowywano zniszczone podczas I wojny światowej miasta, tj. Kalisz, Kazimierz nad Wisłą, Niedzica, Działdowo, a także po 1945 roku, np. podczas budowy jednej z pierzei rynku w Sandomierzu, przy wznoszeniu osiedla Mariensztat w Warszawie, przy uzupełnianiu zabudowy na Podzamczu w Lublinie, na rynku w Raciborzu czy na rynku w Gliwicach. Za rekonstrukcje nie można uznać nowych budynków, wybudowanych w zgodzie z zasadami dawnej urbanistyki na obszarach historycznych centrów takich miast jak np. Kołobrzeg, Szczecin, Głogów czy Elbląg, które wzniesiono, pomimo posiadanych dokładnych informacji co do formy i kształtu budynków istniejących w tym miejscu wcześniej. Takie budynki są określane jako zbudowane w stylu retrowersji.

Przykłady rekonstrukcji:

Warszawa Bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie (poza fasadą, która jest kreacją) Stare Miasto w Warszawie Barbakan w Warszawie Kolumna Zygmunta Kościół św. Marcina w Warszawie Kościół św. Kazimierza w Warszawie na Rynku Nowego Miasta Bazylika katedralna św. Michała i św. Floriana w Warszawie Teatr Wielki w Warszawie Kościół św. Kazimierza w Warszawie Arsenał w Warszawie Kościół Świętego Krzyża (1945–1953) Pałac Przebendowskich w Warszawie Pałac Biskupów Krakowskich w Warszawie Pałac Blanka w Warszawie Pałac Staszica w Warszawie Pałac Prymasowski w Warszawie Pałac Błękitny w Warszawie Pałac Branickich w Warszawie Pałac Ostrogskich (1950–1953) Pałac Krasińskich w Warszawie Pałac Raczyńskich w Warszawie Pałac Potockich w Warszawie Pałac Kazimierzowski w Warszawie Pomnik Mikołaja Kopernika w Warszawie (1945) Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie (1952) Pałacyk Sanguszków w Warszawie (1950) Pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie (1950) Kościół św. Aleksandra w Warszawie (1947–1953) Pomnik Fryderyka Chopina w Warszawie (1958) Kościół św. Jacka w Warszawie (1959) Królikarnia (1964) Zamek Ujazdowski w Warszawie (1974) Zamek Królewski w Warszawie (1971–1974, wnętrza do 1988 roku) Pałac Jabłonowskich w Warszawie (1997) Hala Koszyki (2016), rozebranie hali i złożenie jej na nowo z częściowo nowych elementów

Wrocław Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu (1947–1951, 1968–1991) Kościół Bożego Ciała we Wrocławiu (1955–1970) Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu (1947–1970) Katedra św. Marii Magdaleny we Wrocławiu (wieża południowa do 1947, reszta budynku w latach 1960–1970) Kamienica Pod Zieloną Dynią (1952–1960) Kamienica Pod Złotym Psem (1994) Pręgierz na Rynku (1985) Budynek wzorcowego przedszkola na osiedlu WUWA (2014)

Gdańsk Ratusz Głównego Miasta w Gdańsku (1946–1970) Kościół św. Katarzyny w Gdańsku (1953–1982) Bazylika św. Brygidy w Gdańsku (1972–1983) Złota Kamienica w Gdańsku (do 1954) Twierdza Wisłoujście (wieża-latarnia, wieniec, domki oficerskie; po 1959) Brama Mariacka (1958–1961) Brama Świętojańska (1976–1978) Brama Świętego Ducha (lata 80. XX wieku) Pierzeja ul. Stągiewnej w Gdańsku (lata 90. XX wieku)

Poznań Zamek Królewski w Poznaniu (tzw. „Budynek Raczyńskiego” i pruski gmach na fundamentach „Kuchni Królewskiej” w latach 1959–1964; część południowa to stylizacja z lat 2010–2013) Bazylika archikatedralna Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu (1946–1956) Waga miejska w Poznaniu (1950–1960) Domki budnicze w Poznaniu (po 1945) Kamienica Stary Rynek 39 Kamienica Stary Rynek 44 Kamienica Stary Rynek 49 Kamienica Stary Rynek 81 Kamienica Stary Rynek 82 Kamienica Stary Rynek 85 Kamienica Stary Rynek 98 Kamienica Stary Rynek 99 Kamienica Stary Rynek 100 Kamienica przy ul. Bolesława Krysiewicza 3 w Poznaniu (2017–2019)

Głogów Kościół Bożego Ciała w Głogowie (odbudowywany etapami po II wojnie światowej) Zamek Książąt Głogowskich (1971–1983) Ratusz w Głogowie (1984–2002) Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Głogowie (od 1988) Teatr im. Andreasa Gryphiusa w Głogowie (2017–2019)

Elbląg Katedra św. Mikołaja w Elblągu (1948–1965) Dom Królewski przy Starym Rynku w Elblągu Kamienica, ul. Wigilijna 18 w Elblągu Kamienica gotycka, ul. Studzienna 34 w Elblągu Hotel pod Lwem, ul. Kowalska w Elblągu

Stargard Dom Rohledera (1969–1973) Spichlerz w Stargardzie (1975) Odwach w Stargardzie (po 1945)

Szczecin Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie (podczas nalotu w sierpniu 1944 roku zamek został zniszczony w 60%. Odbudowany w dwóch fazach: 1958–1964 i 1970–1983http://sedina.pl/wordpress/index.php2006/06/05/odbudowa-zamku-po-1945-roku/S. Kwilecki, Historia i odbudowa Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, [w:] „Kronika Miasta Szczecina 1985″, Szczecin 1986) Ratusz Staromiejski w Szczecinie (zniszczony w 1944 roku, odbudowany w latach 1972–1975) Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie (nawa i hełm wieży oraz ściana północna zniszczone w 1944 roku, odbudowa w latach 1972–1974)

Białystok Pałac Branickich w Białymstoku (1946–1960) Pawilon Toskański (lata 50. XX wieku) Pawilon Włoski (lata 50. XX wieku) Pawilon pod Orłem (2007) Klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego w Białymstoku (1944–1949) Cekhauz (1953–1956) Ratusz w Białymstoku (1954–1958)

Kraków część wiaduktu kolejowego w Krakowie-Grzegórzkach (od 2022)

Inne Kaplica pw. św. Marii Magdaleny w Pułtusku (1946–1951) Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kołobrzegu (1957–1974) Bazylika św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie (1979–1986) Kolegiata św. Mikołaja w Wolinie (wieża w 1978, reszta budynku w latach 1988–1998) Cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy w Supraślu (1985–2005) Dom Wagi Miejskiej w Nysie (1947–1948, 2011) Ratusz w Kamieniu Pomorskim (po 1945) Zamek w Będzinie (1952−1956) Zamek w Malborku (np. Wieża Główna, Wieża Klesza, Brama Nowa; od początku lat 60. XX wieku) Zamek w Tykocinie (część murów przyziemia w latach 1961−1963, reszta budynku to stylizacja zrealizowana po 2002) Zamek Tropsztyn (stylizacja zrealizowana po 1993) Skrzydło południowe zamku w Sierakowie (1991–1993) Wieża zamku w Chudowie (1999–2004) Zamek w Korzkwi (po 1997) Zamek w Bobolicach (1999–2011) Zamek w Goli Dzierżoniowskiej (2000–2008)

Rekonstrukcja (architektura)

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja