Rurociąg „Przyjaźń” (ros. нефтепровод Дружба) – największy na świecie system rurociągów, łączący Syberię z Europą Środkową, wybudowany w latach 1960–1964 („Przyjaźń”-1) oraz 1969–1974 („Przyjaźń”-2). thumb|upright=2.0|Przebieg rurociągu naftowego „Przyjaźń” w Europie
Historia „Przyjaźń”-1 Decyzję o wybudowaniu systemu rurociągów „Przyjaźń” podjęto 18 grudnia 1958 na 10. sesji RWPG w Pradze. W pierwotnych założeniach miał to być system przesyłu ropy naftowej ze Związku Radzieckiego do krajów RWPG w Europie Środkowej: Węgier, Czechosłowacji, Polski oraz NRD. Generalnym wykonawcą inwestycji zostało radzieckie przedsiębiorstwo Lengazspiecstroj (ros. Ленгазспецстрой) specjalizujące się w budowie instalacji i systemów przesyłu ropy i gazu. Budowę rurociągu o długości 5327 km rozpoczęto 10 grudnia 1960 w mieście Almietjewsk. W założeniach każdy kraj, przez którego terytorium miał przebiegać rurociąg, zobowiązywał się dostarczyć wszystkie niezbędne materiały i maszyny budowlane. Budowa trwała cztery lata, ale realizację niektórych odcinków zakończono wcześniej. Pierwsza dostawa ropy do magazynów w Budkovcach w Czechosłowacji miała miejsce w lutym 1962 r. We wrześniu 1962 r. ropę dostarczono do Węgier, w listopadzie 1963 r. do Polski, a w grudniu 1963 r. do NRD. Pierwsza ropa pompowana rurociągiem pochodziła z pól naftowych w Tatarstanie i obwodzie samarskim. Do połowy 1964 r. uruchomiono główne obiekty systemu „Przyjaźń”-1. 15 października 1964 odbyła się oficjalna ceremonia oddania rurociągu do eksploatacji. Istotną korzyścią ekonomiczną budowy była znaczna redukcja kosztów transportu – wcześniej duża część ropy przewożona była koleją, ale wraz z wprowadzeniem rurociągu koszty transportu spadły średnio o 20–25% wartości przewozów kolejowych.
„Przyjaźń”-2 thumb|Budowa drugiej nitki rurociągu „Przyjaźń” na Węgrzech w latach 70. XX wieku W kolejnych latach ze względu na znaczny rozwój gospodarek krajów RWPG, pojawiła się potrzeba zwiększenia dostaw ropy. W 1965 r. postanowiono rozbudować możliwości przesyłowe budując drugi, bliźniaczy system rurociągów „Przyjaźń”-2 (o średnicy do 1220 mm) przebiegający wzdłuż trasy pierwszej linii Drużba-1 o długości 4412 km. Budowę rurociągu rozpoczęto wiosną 1969 r., a ukończono w 1974 r. Jego budowa pozwoliła zwiększyć eksport ropy z ZSRR ponad dwukrotnie. W 1973 r. oddano do użytku około 2000 km rurociągu Ust – Bałyk – Almietjewsk. Jego budowa umożliwiła połączenie systemu „Przyjaźń” z polami naftowymi na Zachodniej Syberii. Do końca 1974 r. państwa RWPG otrzymały około 300 mln ton ropy – ponad 40 mln ton na Węgry, 80 mln ton do NRD, 60 mln ton do Polski i ponad 100 mln ton do Czechosłowacji.
Budowa systemu była wspólnym przedsięwzięciem państw RWPG. Rury wyprodukowano w Związku Radzieckim i Polsce, elementy instalacji w Czechosłowacji, pompy w NRD, a urządzenia automatyki i łączności na Węgrzech. Inwestycja kosztowała prawie 400 milionów rubli, ułożono prawie 730 tysięcy ton rur i wydobyto ponad 15 milionów metrów sześciennych ziemi. Trasa rurociągu przekracza 400 przeszkód wodnych, w tym 45 głównych rzek, oraz ponad 200 linii kolejowych i dróg.
Po rozpadzie ZSRR centrum kontroli rosyjskiej części rurociągu przeniosło się ze Lwowa do Briańska. W Rosji ropociąg przebiega przez 32 rejony ośmiu obwodów. W pierwszej dekadzie XXI wieku prawie połowa eksportowanej rosyjskiej ropy transportowana była rurociągiem „Przyjaźń”, a przez główną zachodnią część rurociągu przepompowywano do 70–80 milionów ton ropy rocznie. Dostarczana ropa wykorzystywana była w potężnych rafineriach zlokalizowanych w Mozyrzu (Białoruś), Płocku (Polska) i Schwedt (Niemcy).
Kryzys zanieczyszczonej ropy (2019) W drugiej połowie kwietnia 2019 roku do Polski trafiło rurociągiem ponad milion ton ropy o ekstremalnie wysokim stężeniu chlorków organicznych, sięgającym 300 ppm przy dopuszczalnej normie 10 ppm. Poziom zanieczyszczenia groził zniszczeniem instalacji rafineryjnych, dlatego PERN w uzgodnieniu z klientami wstrzymał tłoczenie ropy rurociągiem, a dostawy do rafinerii zapewniano z zapasów i drogą morską. Oczyszczanie polskiego systemu przesyłowego, polegające na mieszaniu zanieczyszczonego surowca z czystą ropą, trwało ponad dwa lata i zakończyło się w czerwcu 2021 roku.
Inwazja Rosji na Ukrainę i embargo Unii Europejskiej Po inwazji Rosji na Ukrainę Unia Europejska w ramach szóstego pakietu sankcji wprowadziła embargo na import rosyjskiej ropy drogą morską, obowiązujące od 5 grudnia 2022 roku. Dostawy rurociągowe zostały czasowo wyłączone spod zakazu, jednak Niemcy i Polska zadeklarowały dobrowolną rezygnację z dostaw rurociągiem „Przyjaźń” do końca 2022 roku. 25 lutego 2023 roku strona rosyjska wstrzymała dostawy ropy nitką północną do Polski. Pokrywały one wówczas już tylko około 10% zapotrzebowania koncernu Orlen na ten surowiec.
Nitka północna pozostała po 2023 roku w użyciu jako trasa tranzytu ropy kazachskiej. Rafineria PCK w Schwedt, w której 54% udziałów posiada pozostająca od 2022 roku pod niemieckim zarządem powierniczym spółka Rosneft Deutschland, sprowadzała tą drogą ponad 2 mln ton surowca rocznie. Rozwiązanie to budziło kontrowersje, ponieważ kazachska ropa płynie przez rosyjski system przesyłowy, gdzie może być mieszana z ropą rosyjską. W kwietniu 2026 roku Rosja zapowiedziała wstrzymanie tego tranzytu od 1 maja 2026 roku, a Berlin podjął rozmowy z Polską o dostawach zastępczych przez port w Gdańsku i rurociąg Pomorski.
Czechy korzystały z wyłączenia spod embarga do 2025 roku. W kwietniu 2025 roku, po zakończeniu rozbudowy transalpejskiego rurociągu (projekt TAL+), uniezależniły się od dostaw rurociągiem „Przyjaźń”, a rafinerie czeskie przeszły na surowiec dostarczany przez port w Trieście. Nitką południową rosyjska ropa płynęła nadal do Węgier i Słowacji, a przesył był wielokrotnie przerywany w wyniku działań wojennych. Pod koniec stycznia 2026 roku tranzyt przez Ukrainę został wstrzymany po uszkodzeniu rurociągu, o którego celowe zablokowanie Węgry i Słowacja oskarżyły stronę ukraińską. W lutym 2026 roku ukraińskie drony zaatakowały przepompownię Kalejkino koło Almietjewska, w której rurociąg ma swój początek.
Przebieg Rurociąg, którego średnica wynosi do 1020 mm, rozpoczyna bieg w Almietjewsku, biegnie poprzez Samarę i Briańsk, gdzie jedna z nitek (o średnicy do 800 mm) odchodzi do Windawy na Łotwie (Uniecza – Połock – Możejki – Windawa), a dalej do Mozyrza, gdzie rozdziela się na dwie nitki: północną, biegnącą przez Białoruś i Polskę (odcinek polski rozpoczyna się w Adamowie w województwie podlaskim) do Lipska w Niemczech, oraz południową, biegnącą przez Ukrainę, Słowację dwoma odgałęzieniami do Czech i Węgier.
Dane techniczne System liczy około 8900 kilometrów rurociągów, z czego około 3900 km na terytorium Rosji. Średnica rur wynosi od 420 do 1020 milimetrów, a na nitce „Przyjaźń”-2 dochodzi do 1220 milimetrów. W skład systemu wchodzi 46 przepompowni oraz 38 przepompowni pośrednich, których parki zbiornikowe mieszczą 1,5 miliona m³ ropy. Przed wstrzymaniem dostaw do większości odbiorców systemem transportowano około 66,5 miliona ton ropy naftowej rocznie, w tym nitką północną około 49,8 miliona ton. Wydajność rurociągu wynosiła od 1,2 do 1,4 miliona baryłek dziennie.
Operatorzy Operatorem rurociągu na terenie Rosji jest Transnieft, na Białorusi – , na Ukrainie – , na Słowacji – , w Czechach – , w Polsce – PERN, na Węgrzech – MOL.
Plany rozbudowy i połączenia z innymi systemami W 2009 roku Rosja proponowała przedłużenie nitki północnej o około 500 km, ze Schwedt do portu Wilhelmshaven nad Morzem Północnym, co umożliwiłoby rosyjskim koncernom eksport ropy tankowcami z pominięciem Bałtyku. Projekt, dyskutowany także ze stroną polską, nie został zrealizowany, a w Polsce budził obawy o marginalizację gdańskiego Naftoportu i spadek tranzytu przez polski odcinek rurociągu.
Nitka południowa jest połączona na Węgrzech i Słowacji z , prowadzącym z terminalu naftowego Omišalj na wyspie Krk w Chorwacji. W 2016 roku Unipetrol i chorwacki operator JANAF podpisały umowę ramową umożliwiającą dostawy alternatywnych gatunków ropy tą trasą do czeskich rafinerii, jako uzupełnienie dostaw rurociągami Przyjaźń i .
Zobacz też gazociąg Jamał-Europa
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona internetowa PERN SA
Przyjaźń Kategoria:RWPG Kategoria:Energetyka w Rosji Kategoria:Obiekty budowlane w Rosji Kategoria:Energetyka na Ukrainie Kategoria:Obiekty budowlane na Ukrainie Kategoria:Energetyka na Białorusi Kategoria:Obiekty budowlane na Białorusi Kategoria:Rurociągi, linie telekomunikacyjne i elektroenergetyczne w Polsce Kategoria:Gospodarka Słowacji Kategoria:Obiekty budowlane na Słowacji Kategoria:Energetyka w Czechach Kategoria:Obiekty budowlane w Czechach Kategoria:Gospodarka Węgier Kategoria:Obiekty budowlane na Węgrzech Kategoria:Energetyka w Niemczech Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Rurociągi, linie telekomunikacyjne i elektroenergetyczne w Niemczech