thumb|Morfologia thumb|Kłącze zamiokulkasa thumb|Liść zamiokulkasa, widoczne zgrubienie nasady ogonka thumb|Kwiatostan zamiokulkasa Zamiokulkas zamiolistny (Zamioculcas zamiifolia (Lodd.) Engl.) – gatunek wieloletnich roślin zielnych z monotypowego rodzaju zamiokulkas (Zamioculcas) z rodziny obrazkowatych (Araceae). W naturze rośnie we wschodniej i południowo-wschodniej Afryce w niżowych i podgórskich lasach i sawannach. W Afryce wykorzystywany jest lokalnie jako roślina lecznicza. Na przełomie XX i XXI wieku gatunek ten stał się popularną na całym świecie rośliną pokojową. Nazwa tego gatunku pochodzi od łacińskiej nazwy sagowców z rodzaju Zamia o podobnych liściach.
Rozmieszczenie geograficzne Rośliny z tego gatunku występują naturalnie w strefie klimatu zwrotnikowego we wschodniej Afryce oraz podzwrotnikowego w południowo-wschodniej Afryce: w Kenii, Malawi, Mozambiku, RPA (prowincja KwaZulu-Natal), Tanzanii (w tym na Pembie i Zanzibarze) oraz w Zimbabwe.
Morfologia Pokrój Rośliny zielne o krótkiej, podziemnej łodydze, z której z jednej strony rozwijają się liście i rzadziej kwiatostany, a z drugiej odgałęzienia kłącza.
Łodyga Podziemne, krótkie, bardzo grube, zdrewniałe kłącze.
LiścieRośliny tworzą od kilku do wielu wzniesionych liści właściwych, o długości zwykle od 50 do 80 cm, o pierzastej blaszce złożonej z naprzeciwległych podłużno-eliptycznych, zgrubiałych i skórzastych listków, do 8 po każdej stronie osi, o długości do 15 cm. Użyłkowanie pierwszorzędowe każdego listka jest pierzaste i zbiega się do żyłki brzegowej. Unerwienie dalszego rzędu jest siatkowate. Zrzucone listki są zdolne do ukorzenienia się, odbudowy organu spichrzowego i wykształcenia nowej rośliny. Ogonki liściowe są zielone, silnie zgrubiałe i gruboszowate u nasady, cylindryczne i zwężające się w stronę wierzchołka, gdzie tworzą kolanko. Pochwy liściowe są niepozorne, bardzo krótkie, języczkowate i wolne niemal do nasady ogonka.
Kwiaty Rośliny tworzą na poziomie gruntu w każdym rozgałęzieniu sympodialnym od jednego do dwóch kwiatostanów typu kolbowatego pseudancjum. Rozwijają się one na krótkich pędach kwiatostanowych, osiągających długość od 3 do 20 cm. Pochwa kwiatostanu, o długości 5–8 cm, jest z zewnątrz zielona, wewnątrz biaława, lekko zwężona między odcinkiem dolnym, lekko zwiniętym i tworzącym komorę, a dłuższym od niego odcinkiem górnym, rozwartym i lekko odchylającym się w okresie kwitnienia. Pochwa pozostaje na roślinie aż do okresu owocowania. Kolba, o długości 5–7 cm, jest siedząca. Na dolnym, cylindrycznym odcinku (chronionym przez komorę utworzoną przez pochwę) pokryta jest kwiatami żeńskimi; na górnym, cylindrycznym, eliptycznym lub maczugowatym odcinku pokryta jest kwiatami męskimi. Strefy kwiatów płodnych oddzielone są od siebie wąskim paskiem kwiatów płonnych. W przypadku wszystkich rodzajów kwiatów występuje okwiat pojedynczy, złożony z czterech jednakowych listków położonych krzyżowo w dwóch okółkach. W przypadku kwiatów męskich listki okwiatu są niemal pryzmatyczne, o zgrubiałych wierzchołkach; otaczają one cztery, krótsze od nich, wolne pręciki oraz płonny słupek tej samej długości co listki okwiatu. Nitki pręcików są podłużne, grube i lekko spłaszczone. Główki pręcików, nietypowo dla rodziny obrazkowatych, są zwrócone doosiowo (introrse). Jajowato-eliptyczne pylniki otwierają się przez wierzchołkową szczelinę. Kwiaty płonne zbudowane są z listków okwiatu otaczających maczugowaty słupek. W przypadku kwiatów żeńskich listki okwiatu są silnie zgrubiałe wierzchołkowo, otaczają one tej samej długości owocolistek. Kwiaty żeńskie pozbawione są płonnych pręcików (prątniczków). Jajowata zalążnia jest dwukomorowa, w każdej komorze rozwija się jeden, hemianatropowy zalążek, który przymocowany jest do osiowego łożyska (tworzącego się u nasady przegrody) za pomocą bardzo krótkiego sznureczka. Szyjka słupka jest smukła i zakończona dużym, dyskowato-główkowatym znamieniem.
Owoce Eliptyczny owocostan o średnicy ok. 3 cm zbudowany jest z kulistych, spłaszczonych, białych jagód o średnicy do 1,2 cm, zawierających od 1 do 2 nasion. Jagody otoczone są przez trwałe listki okwiatu. Nasiona są eliptyczne, o gładkiej, brązowej łupinie z wyraźnym znaczkiem. Osiągają ok. 8 mm długości i 4–5 mm szerokości. Zarodek jest duży, bogaty w skrobię. Bielmo jest niemal nieobecne, występuje jedynie w postaci kilku warstw komórek na biegunie chalazalnym.
Gatunki podobne Przedstawiciele rodzaju Gonatopus, od których rośliny te różnią się budową liścia właściwego (rośliny z rodzaju Gonatopus tworzą pojedynczy, jednoroczny liść właściwy wielokrotnie nieparzystopierzasty).
Biologia Rozwój Wieloletnia roślina zielna, naziemnopączkowa (lub ziemnopączkowa na glebach kamienistych i w detrytusie), wiecznie zielona lub przechodząca okres spoczynku w czasie suszy. W okresie spoczynku roślina zrzuca listki, jednak ogonki liściowe pozostają trwałe. Jest to jedyny przedstawiciel rodziny obrazkowatych zdolny do rozmnażania wegetatywnego z sadzonek liściowych. Bardzo rzadko kwitnie uprawiany w doniczce. Rośnie wolno, co roku wypuszczając kilka nowych liści.
Cechy fitochemiczneW tkankach tej rośliny obecne są niezmodyfikowane komórki z pojedynczymi rafidami oraz idioblasty zawierające dwie lub więcej wiązek kryształów szczawianu wapnia. Jest to jedyny przedstawiciel obrazkowatych i jedyny nie zasiedlający wód z całego rzędu żabieńcowców przeprowadzający fotosyntezę CAM (jej rola rośnie w okresach suchych). Mimo podejrzeń o właściwości trujące, nie stwierdzono w roślinie związków o działaniu toksycznym. Igłowate kryształy szczawianu wapnia mogą jednak podrażnić i spowodować ostry ból warg, języka i jamy ustnej w przypadku spożycia. Udokumentowano przypadki takich bolesnych reakcji będące skutkiem pogryzienia liści zamiokulkasa przez małe dzieci. Przepłukanie jamy ustnej, podanie leków przeciwbólowych i przeciwhistaminowych usuwa objawy podrażnienia i bólowe w ciągu jednej doby. Liście opisywane są jako toksyczne dla kóz.
Genetyka Komórki tych roślin posiadają 34 chromosomy tworzące 17 par homologicznych.
Ekologia Siedlisko Zamiokulkasy rosną w naturze w runie cienistych, gęstych lasów tropikalnych i w formacji miombo. Poza tym w zadrzewionych sawannach, w lasach z Brachystegia, w formacjach zaroślowych. Występują na wysokości do 650 m n.p.m., sporadycznie nieco wyżej. Rośliny te rozwijają się często w miejscach kamienistych, na piaszczystych brzegach rzek, czasem występują bardzo obficie tworząc lite agregacje.
Systematyka Historia badań taksonomicznych W 1828 kolekcjoner roślin tropikalnych Conrad Loddiges opublikował w Botanical Cabinet (Vol. 15) ilustrację odkrytej przez siebie rośliny, którą nazwał Caladium zamiaefolium. Ilustracja ta jest typem nomenklatorycznym tego gatunku. W 1856 Heinrich Wilhelm Schott, dyrektor ogrodu pałacowego w podwiedeńskim Schönbrunnie i badacz rodziny obrazkowatych, wyodrębnił roślinę przedstawioną na rysunku Loddigesa z rodzaju kaladium i zaklasyfikował ją do zaproponowanego przez siebie nowego rodzaju Zamioculcas, nadając jej nazwę gatunkową Z. loddigesii na cześć jej odkrywcy. W 1870 francuski botanik Joseph Decaisne zakwalifikował do rodzaju Zamioculcas nowo odkrytą przez siebie roślinę jako Zamioculcas boivinii, jednak już 9 lat później niemiecki botanik Adolf Engler, dyrektor ogrodu botanicznego w podberlińskim Dahlem, uznał tę roślinę za gatunek z rodzaju Gonatopus (Gonatopus boivinii). W 1905 Engler uznał epitet gatunkowy Z. loddigesii, zaproponowany przez Schotta, za nieważny, jako stworzony niezgodnie z zasadą pierwszeństwa nomenklatury botanicznej, przywracając pierwotnie zaproponowaną przez Loddigesa nazwę gatunkową zamiifolia (w formie właściwej dla nazwy rodzaju Zamioculcas). W 1929 niemiecki botanik Gustaw Albert Peter opisał roślinę o cieńszych ogonkach liściowych i lancetowatych listkach pod nazwą Zamioculcas lanceolata, jako kolejny gatunek w rodzaju. Opis ten nie został jednak zaakceptowany w taksonomii z uwagi na uznanie go za wtórny wobec opisu przedstawionego pierwotnie przez Loddigesa. Od tego czasu rodzaj Zamioculcas pozostaje taksonem monotypowym.
Pozycja systematycznaWedług Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) zamiokulkas zamiolistny należący do monotypowego rodzaju zamiokulkas (Zamioculcas) zaliczany jest do plemienia Zamioculcadeae, podrodziny Zamioculcadoideae, rodziny obrazkowatych (Araceae), rzędu żabieńcowców (Alismatales) w kladzie jednoliściennych (ang. monocots). W obrębie rodziny podrodzina Zamioculcadoideae sytuowana jest jako siostrzana względem Aroideae. W innych ujęciach plemię Zamioculcadeae włączane jest jako bazalne do podrodziny Aroideae.
Nazewnictwo Toponimia nazwy naukowej Nazwa rodzajowa Zamioculcas jest złożeniem nazw dwóch rodzajów roślin: Zamia (jeden z rodzajów w rzędzie sagowców) oraz arabskiej nazwy zwyczajowej roślin z rodzaju kolokazja – قلقاس (qolqas). Łacińska nazwa gatunkowa zamiifolia (zamiolistny) odnosi się do podobieństwa liści tej roślin do liści sagowców z rodzaju Zamia.
Nazwa rodzajowa Polska nazwa rodzaju „zamiokulkas” jest spolszczeniem fonetycznym, a epitet gatunkowy „zamiolistny” tłumaczeniem nazwy naukowej tej rośliny.
Zastosowanie Roślina lecznicza W Afryce roślina wykorzystywana jest lokalnie (w Malawi i Tanzanii) jako lecznicza przy leczeniu bólów ucha i w chorobach skóry.
Roślina ozdobna Od przełomu XX i XXI wieku gatunek ten stał się popularną w świecie rośliną pokojową z uwagi na jego wysoką tolerancję na niekorzystne warunki i błędy w uprawie. Walorem ozdobnym są ciemnozielone, mięsiste i błyszczące liście, ale oryginalne, mięsiste kłącze i korzenie stwarzają też możliwość ozdobnej uprawy hydroponicznej tych roślin. Wskazywany jest przy tym pewien potencjał fitoremediacyjny tej rośliny ze względu na zdolność pochłaniania benzenu, toluenu, etylobenzenu i ksylenów.
Uprawa thumb|Zamiokulkas w uprawie Historia Zamiokulkas zamiolistny został wprowadzony do powszechnej uprawy dopiero w 1996 roku przez holenderskie firmy ogrodnicze.
Odmiany uprawne Z. zamiifolia 'Dowon' (spopularyzowana pod nazwą handlową RavenTM) – odmiana o liściach za młodu jasnozielonych, ale z czasem ciemniejących do barwy niemal czarnej. Wyhodowana z okazu znalezionego w 2006 w szkółce w Seulu, u którego jeden z liści po rozwinięciu miał nietypowo ciemnozieloną barwę, z czasem ciemniejącą do niemal czarnej. Z. zamiifolia 'Lucky' – odmiana wyselekcjonowana w szkółkach w Maasdijk w Holandii w 2007. Wyróżnia się bardziej zwartym pokrojem niż rośliny typowe i zaokrąglonymi listkami. Z. zamiifolia 'Zamicro' – odmiana wyselekcjonowana w szkółkach w Aarlanderveen w Holandii w 2002. Wyróżnia się bardziej zwartym pokrojem niż rośliny typowe, o liściach i listkach ciemnozielonych, prosto wznoszących się ku górze. Z. zamiifolia 'Dark Zamicro' – odmiana wyselekcjonowana w szkółkach w Aarlanderveen w Holandii w 2013. Wyróżnia się bardziej zwartym pokrojem niż rośliny typowe i mniejszymi, niemal czarnymi listkami. Z. zamiifolia 'Hansoti13' (spopularyzowana pod nazwą handlową ZenziTM) – odmiana wyselekcjonowana w szkółkach pod Mumbajem w Indiach w 2009. Wyróżnia się bardzo gęstym pokrojem, skróconymi odległościami między listkami, których jest więcej par niż u formy typowej. Liście są sztywne, u nasady nieco wygięte, ciemnozielone. Z. zamiifolia 'Luckywhit' – odmiana pstrolistna – listki w górnej części z jasnozielonymi plamami, poza tym ciemnozielone, brzeg liścia czasem nieco falisty. Z. zamiifolia 'Heemzamio’ – odkryta w 2012 w De Kwakel w Holandii. Odmiana o liściach prosto wzniesionych, o zwartym pokroju, o listkach barwy ciemnoszarozielonej, z daleka niemal czarnej.
Poza wyszukiwaniem spontanicznie powstających mutacji odmiany tworzone są przy pomocy chemicznych mutagenów – np. za pomocą kolchicyny uzyskano rośliny pstrolistne z listkami żółto lub jasnozielono plamiastymi oraz odmiany karłowe.