Gubin (, ) – miasto, będące jednocześnie gminą miejską oraz siedzibą gminy wiejskiej Gubin, zlokalizowane w województwie lubuskim, w powiecie krośnieńskim (największe miasto powiatu), na prawym brzegu Nysy Łużyckiej i nad Lubszą. Gubin usytuowany jest w polskiej części Dolnych Łużyc, na granicy z Niemcami, a do 1945 było wschodnią częścią miasta Guben. W latach 1975–1998 administracyjnie należał do województwa zielonogórskiego.
Do 21 grudnia 2007 funkcjonowały tutaj: drogowe i kolejowe przejścia graniczne.
Nazwa Pierwotną nazwą miejscowości była łużycka nazwa GubinA.F. Busching, Lusatia, w: A new system of geography, London 1762, s. 141.. Po podbiciu w średniowieczu Serbów łużyckich mieszkających na Łużycach nazwa została później zgermanizowana na Guben. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Gubena. Administracja polska przywróciła dawną nazwę w 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Historia mały|lewo|Rysunek przedstawiający Gubin w 1600 roku
mały|Położenie miasta-gminy na mapie powiatu krośnieńskiego Okolice Gubina we wczesnym średniowieczu były miejscem starć Sasów pod wodzą Henryka I Ptasznika ze słowiańskimi siłami Serbów łużyckich oraz Polaków. Po raz pierwszy wzmiankowany w początku XIII w. (1211) w dokumencie Henryka Brodatego zwalniającym z opłat celnych sól importowaną z Gubina i podającym, że posiadał prawo składu. 1 czerwca 1235 z rąk margrabiego Miśni i Marchii Wschodniej Henryka IlustrisaRyszard Pantkowski, Gubin, s. 18.Szkice z dziejów miast Środkowego Nadodrza s. 32. nadano Gubinowi przywilej lokacyjny i magdeburskie prawa miejskie, a w 1311 prawo do bicia własnej monetyPrzewodnik Turystyczny – Gubin s. 3. oraz zostało otoczone murami. Mimo przynależności do Łużyc Gubin był także związany z ziemią lubuską, gdyż lokalne parafie katolickie podlegały diecezji lubuskiej. W 1367 wraz z Dolnymi Łużycami znalazł się w granicach Korony Czeskiej. Po włączeniu Łużyc do Czech krajem rządzili mianowani przez królów czeskich, reprezentujący ich namiestnicy. Pierwszym namiestnikiem Górnych i Dolnych Łużyc był Jan z Torgau, od roku 1413 zaś Jan Polenz. W październiku 1419 roku wojska husyckie wtargnęły na teren Dolnych Łużyc. Po nieudanym oblężeniu Budziszyna zawładnęły Miśnią, a stąd ruszyły do Drezna, by następnie zawrócić na Dolne Łużyce. Oparły im się silniej obwarowane miasta jak Chociebuż czy Łuków. Gubin, który podjął obronę, mimo silnych umocnień został szybko zdobyty 20 października. Kroniki notują, że miasto uległo całkowitemu spustoszeniu i spaleniu, a mieszkańcy ponieśli śmierć, chociaż informacje pisane wiele lat później mówią, że okrucieństwa husytów były mocno wyolbrzymione. 1437 został zdobyty i zniszczony przez husytów. W Gubinie w 1563 powstał serbołużycki kościół i aż do 1844 w tej świątyni odbywały się msze w języku serbołużyckim. W roku 1669 na terenie Gubina został położony nowy cmentarz (przy dzisiejszej ul. Królewskiej). Dwadzieścia lat później burmistrz położył kamień węgielny pod budowę kościoła cmentarnego, który rok po roku był już gotowy. Architektura obiektu przedstawiała się skromnie: konstrukcji szkieletowej, założony na planie prostokąta, nakryty czterospadowym dachem zwieńczonym sygnaturką.
Pierwsza informacja o burmistrzu w Gubinie pochodzi z 1353 roku. W XVI, XVII, XVIII wieku występuje jednocześnie dwóch, trzech, nawet czterech burmistrzów (consul regens, prokonsul, exconsul). W tym okresie co roku, w dniu św. Jana, rada wybierała ze swego grona czterech burmistrzów, po dwóch (burmistrz, zastępca) urzędujących w okresie każdego półrocza. W okresie średniowiecza funkcje w radzie miejskiej był pełnione nieodpłatnie. Pierwsza wiadomość o pieniężnym wynagrodzeniu burmistrza pochodzi z 1543 roku. Otrzymał wówczas 25 guldenów, a w roku 1557 – 33,5 guldena.
W 1635 wraz z większością Dolnych Łużyc miasto weszło w skład Elektoratu Saksonii. Na początku III wojny północnej w 1700 zarządzeniem księcia Fryderyka Augusta I w Gubinie założono magazyn zbożowy na potrzeby armii saskiejJohann Gottlob Paulitz, Chronik der Stadt Senftenberg und der zum ehemaligen Amte Senftenberg gehörigen Ortschaften, Dresden, 1892-1923, s. 231.. W 1749 przez Gubin poprowadzony został trakt pocztowy łączący Warszawę i Drezno. W 1751 za sprawą księcia Fryderyka Augusta II powstała w mieście mennica, w której jeszcze w tym samym roku rozpoczęto bicie polskich miedzianych szelągów, a w 1752 miedzianych groszyAndrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, Wydawnictwo Key Text, Warszawa 2003, s. 97. ..
Po klęsce Napoleona i wspierającego go Królestwa Saksonii, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815, stał się częścią Królestwa Prus. Kroniki mówią, że ludność Gubina była niechętna tym zmianom. W pruskim systemie administracyjnym Gubin otrzymał status miasta powiatowego w obrębie regencji frankfurckiej. Stał się więc ośrodkiem administracyjno-sądowym, w którym swe siedziby miało wiele urzędów i instytucji: landratura, urząd podatkowy, urząd solny, inspektor budowalny, kasa powiatowa. Stacjonował ponadto w Gubinie niewielki garnizon wojskowy. Stał się on wtedy największym miastem na terenie Dolnych Łużyc i liczył około 7 tysięcy mieszkańców. Przewagę tę utrzymał do roku 1871, gdy pod względem ludności na czoło wysunął się Chociebuż. W roku 1925 Chociebuż przekroczył 50 tysięcy mieszkańców, Gubin liczył około 41 tysięcy. Od początku oba miasta należały do najznaczniejszych w regencji frankfurckiej. 1 lipca 1816 roku w Gubinie, tak jak w całych Dolnych Łużycach, wprowadzone zostało ogólnopruskie prawo krajowe. Ze względu na zadawnione spory z radą miejską, mieszczaństwo z zadowoleniem przyjęło nową pruską ustawę municypalną dla miast z 17 lutego 1831 roku. Ustawa wprowadziła zmiany w sposobie powoływania organów samorządowych. Rada miejska była wyłaniana w wyborach. Prawo udziału mieli mieszczanie, których roczne dochody wynosiły minimum 200 talarów lub byli właścicielami gruntów o wartości co najmniej 300 talarów. Wybierani mogli być obywatele dysponujący odpowiednio rocznym dochodem powyżej 200 talarów lub gruntami o wartości większej niż 1000 talarów. Nie wiemy, ilu spośród 8767 mieszkańców Gubina spełniało wymogi uprawniające do głosowania. W wyborach, które odbywały się w grudniu 1831 roku, mandaty deputowanych do rady miejskiej uzyskało 30 osób (Miasto było podzielone na sześć dzielnic, w każdej z nich wybierano po pięciu deputowanych). W XIX wieku zbudowano linie kolejowe: w 1846 otwarcie linii do Berlina i Wrocławia (jedna z najstarszych na terenie dzisiejszej Polski), a w 1870 do Krosna Odrzańskiego. W 1871 miasto znalazło się w granicach Niemiec. W latach 1904–1938 w Gubinie kursowały tramwaje.
W czasie II wojny światowej w miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen. W 1945 trwały zacięte walki o tzw. Góry Śmierci, które zostały zakończone 28 lutego 1945 zdobyciem miasta przez oddziały 3 armii gwardii I Frontu Ukraińskiego (po wojnie na ówczesnym placu Wdzięczności wzniesiono ku czci żołnierzy radzieckich Pomnik Braterstwa i Wdzięczności)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 832.. W trakcie konferencji jałtańskiej alianci wyznaczyli granicę powojennej Polski wzdłuż linii Odry i Nysy Łużyckiej, w wyniku czego prawobrzeżna część miasta została włączona do Polski pod dzisiejszą nazwą. Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec. Do miasta przybyli m.in. przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Miasto odniosło znaczne zniszczenia na skutek działań wojennych w 1945, a także powojennej akcji rozbiórkowej (pozyskiwanie cegły do odbudowy m.in. Warszawy).
Zabytki mały|Ruiny kościoła farnego
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto w obrębie ulic: Piastowska–Nadbrzeżna–Roosevelta–3 Maja Kościół św. Trójcy z połowy XV wieku, XVI wieku. mury obronne z basztami-wieżami, z XIV-XV wieku: wieża Bramy Ostrowskiej – zabytek wraz z fragmentami muru obronnego pochodzi z przełomu XV i XVI wieku. Obiekt ten stanowił część systemu obronnego Bramy Ostrowskiej brama i mury przy ul.3 Maja – jest to część fortyfikacji muru zachodniego przy Bramie Ostrowskiej wieża Dziewicza – zlokalizowana była w najbardziej na wschód wysuniętym narożniku muru miejskiego. Pochodzi z tego samego okresu co wieża Bramy Ostrowskiej brama i mury przy ul. Dąbrowskiego – dekoracyjna brama z murami o charakterze ozdobnym. Symbol architektury romantycznej. Nawiązuje do dawnych murów obronnych średniowiecznego miasta. Właściciel firmy przewozowej – Wilhelm Wilke wybudował „mury obronne” w 1892 by oddzielić podwórze spedycji od części parkowej. Był to swoisty prezent dla miasta ratusz, z XV/XVI wieku dom, ul. Bohaterów 3, z połowy XIX wieku domy, ul. Dąbrowskiego 1, 3,6, 8, 11, 15 – willa i ogród, 22, z połowy XIX wieku, z początku XX wieku dom, ul. Jedności Robotniczej 6, szachulcowy, z 1820 roku dom, ul. Konopnickiej 4, z XVIII wieku willa, ul. Kunickiego 4, z lat 1881–1887, po 1920 roku: ogród, fontanna, altana, drewniana domy, ul. Lenino 3, 5, 7, z połowy XIX wieku domy, ul. 3 Maja 3, 14, z XIX/XX wieku domy, ul. Obrońców Pokoju 1, 5, 7, z połowy XIX wieku, z początku XX wieku dom, ul. Oświęcimska 1 – willa i ogród, 2, 3, 4, z połowy i końca XIX wieku domy, ul. Piastowska 3, 6, 7, 8 – willa i ogród, 9, 11, 12, 14, 16, 18, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 28a, 29, 39, 42, 43, 47, 48, 49, 50 – willa i ogród, 57 – willa i ogród, 61, 64, 65 – willa i ogród, z XIX/XX wieku dom Wilhelma Piecka, ul. Piecka 5 domy, ul. Racławicka 1, 6, z początku XX wieku kamienice, ul. Roosevelta 8, 10, z XIX/XX wieku domy, ul. Śląska 4, 5, 12, 14b, 16, 17, 18, 19, 26, 27, 28, 29, 33, 35, 44, 46, 55, 58, 74, z XIX/XX wieku domy, ul. Szkolna 2, 4, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 45, z początku XX wieku; nr 20, 22, 24, z XIX/XX wieku domy, ul. Wojska Polskiego 9 – willa i ogród, 20, 22, 25, 59, z połowy XIX wieku domy, ul. Wyspiańskiego 6, 11, 13, z początku XX wieku wille z ogrodami, ul. Zwycięstwa 1, 18, 20, 22, 24, 26, po 1920 roku dom, ul. Żwirki i Wigury 24, z końca XIX wieku domy, ul. Platanowa 13, 15, 16, 19, z połowy XIX wieku, z początku XX wieku piekarnia, dwa budynki, ul. Fabryczna 5, z XIX/XX wieku winiarnia z oficyną, ul. Piwna 1, z XIX/XX wieku inne zabytki: synagoga – znajdowała się w mieście od 1878 roku, ale w czasie „kryształowej nocy” z 9 na 10 listopada 1938 roku została zniszczona. Obecnie to miejsce wydarzeń upamiętnia pamiątkowy kamień znajdujący się przy ul. Dąbrowskiego Trzy krzyże kamienne wykonane z granitu, stojące obok siebie przy skrzyżowaniu ulic Kołłątaja i Śląskiej. Ich pochodzenie oraz wiek są nieznane. Lokalni krajoznawcy stawiają nieraz hipotezę, że są to tzw. krzyże pokutne. Przypuszczenie to nie jest oparte na żadnych dowodach i powstało na gruncie nieuprawnionego utożsamiania wszystkich starych monolitowych kamiennych krzyży z krzyżami pokutnymi. Jedna z legend głosi, że są to krzyże upamiętniające tragiczną sprzeczkę trzech braci, którzy w okresie wielkiego głodu pokłócili się o jajko i pozabijali nawzajemPrzewodnik Turystyczny. Gubin, s. 11..
Parki