Nils Adolf Erik Nordenskiöld (ur. 18 listopada 1832 w Helsinkach, zm. 12 sierpnia 1901 w Västerljung) – fiński oraz szwedzki geolog, mineralog, geograf, badacz polarny i odkrywca. Przeprowadził wiele wypraw do Arktyki, których bezpośrednim celem był Spitsbergen, Grenlandia i północne wybrzeże Syberii. Próbował także dotrzeć do bieguna północnego. Najbardziej znaczącą wyprawę odbył w latach 1878–1879, kiedy jako pierwszy człowiek przepłynął Przejście Północno-Wschodnie z północnej Norwegii do Cieśniny Beringa. Wyczyn ten uczynił go postacią znaną na całym świecie. W 1880 roku został uhonorowany przez króla Szwecji Oskara II tytułem barona.
Dzieciństwo i młodość Nils Adolf Erik Nordenskiöld urodził się 18 listopada 1832 roku w Helsinkach, będących ówcześnie stolicą Wielkiego Księstwa Finlandii stanowiącego część Imperium Rosyjskiego. Wywodził się z arystokratycznej rodziny należącej do szwedzkojęzycznej mniejszości. Był dzieckiem nazywanego „ojcem fińskiej mineralogii” naukowca (1792–1866) i Sofii Maragarety von Haartman (1807–1860), córki wybitnego lekarza i ekonomisty (1757–1815). Miał dwóch braci: Nilsa Gustafa Gabriela Nordenskiölda (1830–1891) i Nilsa Ottona Nordenskiölda (1834–1916) oraz dwie siostry: Hedvig Sofię Nordenskiöld (1831–1908) i Annę Elisabeth Sofię Nordenskiöld (1841–1914). Adolf Erik od najmłodszych lat towarzyszył ojcu w wyprawach po minerały na terenie całej Finlandii, podczas których pod okiem ojca nabył duże umiejętności pozwalające na szybkie znajdowanie okazów. Gdy miał trzynaście lat wraz z bratem został wysłany do słynnej szkoły gramatyki w Porvoo. Dyrektorem szkoły i zarazem nauczycielem języka greckiego był narodowy poeta Johan Ludvig Runeberg, w którego domu Nordenskiöld czasami spędzał wieczory podczas dni szkolnych.
W 1849 roku, w wieku siedemnastu lat, Nordenskiöld rozpoczął na Imperialnym Uniwersytecie Aleksandra w Helsinkach studia z zakresu matematyki, chemii, mineralogii i geologii. Jego pierwsza praca naukowa dotyczyła mięczaków. Napisał wiele traktatów, w tym dużą pracę ogólną zatytułowaną Beskrivning över de i Finland funna mineralier (pol. „Opis minerałów występujących w Finlandii”) i opublikowaną w 1855 roku. Ostatecznie w 1857 roku uzyskał stopień doktora. Jego dalszą karierę naukową na uniwersytecie w Helsinkach przerwał konflikt z rosyjskimi władzami w Finlandii, do którego doszło podczas ceremonii przyznania stopni doktora w 1857 roku. Ceremonia ta zbiegła się w czasie z 700. rocznicą fińskiej krucjaty Eryka IX, a obecni byli na niej przedstawiciele uniwersytetów w Lund oraz w Uppsali. Podczas niej Nordenskiöld wygłosił przemówienie, w którym odwołał się do wspólnej historii Szwecji i Finlandii, wyrażając nadzieję na zacieśnienie stosunków między tymi dwoma krajami i podając w wątpliwość przyszłe możliwości Finlandii pod rządami Rosji. Wielu uczestników ceremonii się z nim nie zgodziło, a gubernator generalny Fiodor Berg zażądał od niego przeprosin. Nordenskiöld nie zastosował się do żądania i niedługo później wyjechał do Szwecji chcąc kontynuować karierę naukowca, w czym pomagały mu kontakty ojca z czołowymi międzynarodowymi uczonymi i kręgami naukowymi. W późniejszych czasach zaoferowano mu profesurę na uniwersytecie w Helsinkach, ale wówczas Nordenskiöld nie chciał przerywać udanej kariery w Szwecji.
Działalność naukowa Początki działalności, wyprawy na Spitsbergen i Grenlandię oraz próba zdobycia bieguna północnego Latem i zimą 1857 roku Adolf Erik Nordenskiöld przebywał w Szwecji i opublikował kilka prac naukowych po przeprowadzeniu analiz chemicznych w Instytucie Karolinska i studiowaniu mineralogii w Muzeum Historii Naturalnej w Sztokholmie. Jego opiekunami i nauczycielami byli profesor Carl Gustaf Mosander, kierownik Wydziału Mineralogii oraz profesor , pionier szwedzkich badań polarnych. Dzięki rekomendacji Lovéna Nordenskiöld zdobył miejsce na organizowanej w 1858 roku wyprawie Ottona Martina Torella do fiordów zachodniego wybrzeża Spitsbergenu, gdzie dokonano badań zoologicznych, botanicznych i geologicznych. Zebrane wtedy przez Nordenskiölda w skamieniałości roślin trzeciorzędowych były początkiem stopniowo gromadzonych, obszernych zbiorów powstałych w wyniku szwedzkich wypraw naukowych. Po zakończonej w tym samym roku wyprawie Nordenskiöld objął stanowisko dyrektora i profesora Wydziału Mineralogii w Muzeum Historii Naturalnej, które sprawował aż do śmierci. W 1860 roku uzyskał szwedzkie obywatelstwo. Podczas drugiej wyprawy Torella na Spitsbergen z 1861 roku Nordenskiöld był odpowiedzialny za badania geologiczne i ustalanie położenia geograficznego. Torell i Nordenskiöld dokonali również zmapowania Ziemi Północno-Wschodniej i północnej części Cieśniny Hinlopen.
W styczniu 1861 roku Nordenskiöld został członkiem Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk. Podczas pierwszych lat pracy w Muzeum Historii Naturalnej odbywał wycieczki po Skandynawii (często w towarzystwie ojca) i w oparciu o przywożone z nich okazy stworzył najważniejszą na świecie kolekcję skandynawskich minerałów. Za życia Nordenskiölda kolekcja mineralogiczna i geologiczna obejmująca regiony północne charakteryzowała się również największą wszechstronnością na świecie. Nordenskiöld zgromadził także dla muzeum kolekcję meteorytów, a w swoich późniejszych badaniach mineralogicznych skoncentrował się na tych obiektach, próbując wyjaśnić naturę meteoroidów i bolidów oraz pyłu kosmicznego. Współpracował także z wybitnymi uczonymi międzynarodowymi, w tym z paleobotanikiem Oswaldem Heerem, który badał skamieniałości roślin zebrane przez Nordenskiölda i opublikował jego odkrycia w obszernej serii Flora fossilis arctica (1868–83).
W 1864 roku Adolf Erik Nordenskiöld wyruszył na trzecią wyprawę – pierwszą, którą sam prowadził. Celem był Spitsbergen i kontynuowanie rozpoczętych tam w 1861 roku prac, polegających na zmapowaniu południowej części grupy wysp oraz zbieranie okazów roślinnych i zwierzęcych. Członkowie wyprawy przeprowadzili także wstępne badania, podobne do tych dokonanych w północnej części grupy wysp podczas drugiej wyprawy, zmierzające do ustalenia szerokości i długości geograficznej części południowej. Wyprawa z 1864 roku przebiegła dobrze, chociaż Nordenskiöld zanotował trudne warunki na Oceanie Arktycznym, kiedy badacze musieli się zmagać z lodem dryfującym.
Po swojej drugiej wyprawie na Spitsbergen Nordenskiöld rozwijał już teorie dotyczące prądów oceanicznych i ich wpływu na lód dryfujący. Zakładał, że przebiegający latem i skierowany na południe ruch dużych mas lodu dryfującego w prądzie między Grenlandią a Spitsbergenem powinien opuścić najbardziej na północ wysunięty obszar morza, który był wolny od lodu późną jesienią. Naukowcy wysuwali wówczas dużą ilość sprzecznych hipotez: jedni uważali, że morze na biegunie północnym powinno być wolne od lodu, zaś drudzy wychodzili z założenia, że powinno być pokryte lodem. Biegun znajdował się 100 mil morskich od północnego krańca Spitsbergenu i naukowcy przypuszczali, że powinno być możliwe dotarcie do niego. Nordenskiöld chciał sprawdzić prawdziwość wysuwanych teorii i dowiedzieć się, jak daleko na północ można dostać się statkiem.
Kiedy w 1868 roku pozyskano fundusze na nową wyprawę, Adolf Erik Nordenskiöld postanowił, że jej celem będzie zbadanie wpływu prądów oceanicznych na ruch lodu dryfującego na północ od Spitsbergenu. Nowa faza eksploracji rozpoczęła się od prób dotarcia do bieguna północnego. Wyprawa parowcem Sofia rozpoczęła się 7 lipca 1868 roku i była kontynuowana przez Wyspę Niedźwiedzią do Spitsbergenu, gdzie przeprowadzono badania północnych, dotychczas niezbadanych odnóg Isfjordenu. Członkowie wyprawy zebrali skamieniałości w i dokonali eksploracji północno-zachodniego krańca Spitsbergenu. Badano także granice i stan lodu dryfującego w północnych i zachodnich obszarach Spitsbergenu. Podczas dalszego przemieszczania się statku w kierunku północnym, członkom wyprawy przytrafił się sztorm, w wyniku którego kadłub Sofii został uderzony i przedziurawiony przez blok lodu. Dowódcy statku, kapitanowi szwedzkiej marynarki wojennej Fredrikowi von Otterowi udało się jednak dostać do portu po tym, jak załoga i naukowcy przez 11 godzin wypompowywali wodę z kadłuba.
Wyprawa z 1868 roku osiągnęła szerokość geograficzną . Okazało się, że lód polarny rozciąga się dalej na południe, niż sądzono, zaś teoria otwartej wody na biegunie północnym została ostatecznie odrzucona. Nordenskiöld przekonał się, że statkiem nie można dotrzeć do bieguna. Zbiory sztokholmskiego Muzeum Historii Naturalnej zostały wzbogacone o nowe okazy, które badano podczas podróży powrotnej. Po wyprawie, w 1869 roku Królewskie Towarzystwo Geograficzne z Wielkiej Brytanii przyznało Nordenskiöldowi swój najważniejszy medal, Medal Założycieli. Uzasadnienie nagrody brzmiało następująco: „Za projektowanie i przeprowadzanie szwedzkich wypraw na Spitsbergen ... dzięki którym wiele zostało dodane do naszej znajomości zoologii, botaniki, geologii i meteorologii”.
Niedługo później postanowiono podjąć próbę zdobycia bieguna północnego podróżując przez lód. Aby osiągnąć doświadczenie niezbędne do wyprawy na biegun, Nordenskiöld wybrał się w 1870 roku na Grenlandię z zamiarem przekroczenia pokrywy lodowej z jednego wybrzeża na drugie. Eksperci od Grenlandii uznali projekt za niemożliwy. Jak dotąd nie było dowodów na ciągłe pokrycie całej Grenlandii lodem, a Nordenskiöld, ogólnie przygotowany na słuchanie śmiałych hipotez był jednym z tych, którzy uznawali za możliwe istnienie lasów we wnętrzu wyspy. Badaczowi udało się dostać 56 km w głąb Grenlandii od Nuuk przez trudny teren, który stanowił poorany szczelinami lądolód. Uczestnicy wyprawy przeprowadzili obserwacje naukowe, a także zebrali skamieniałości roślin na wyspie Disko i Półwyspie Nagasua. Nordenskiöld był szczególnie zainteresowany złożami bazaltu, twierdząc, że pod kątem pochodzenia ma on coś wspólnego z meteorytami. Nie udało się przy tym znaleźć terenów zalesionych.
Jesienią 1872 roku Adolf Erik Nordenskiöld wyruszył na saniach w kierunku bieguna północnego ze swojego obozu, który rozbił w zatoce Mosselbukta. Po rozpoczęciu wyprawa napotkała na szereg problemów. Pierwszym była ucieczka reniferów wybranych jako zwierzęta pociągowe zamiast psów. Następnie kilku członków wyprawy zachorowało na szkorbut, zaś po tym jak dwa statki transportujące zaopatrzenie zostały uwięzione w lodzie, konieczne było zmniejszenie racji żywnościowych. Sytuacja się poprawiła, gdy angielski żeglarz i badacz Arktyki rozładował ze swojego statku dodatkowe zapasy żywności w obozie Nordenskiölda, ale wyprawa straciła już szansę zdobycia bieguna północnego. Kiedy w marcu 1873 roku część grupy próbowała przedrzeć się przez lód z użyciem sań, jeden z członków wyprawy odłączył się od reszty i zginął wskutek śnieżycy, w związku z czym wyprawa musiała zostać zakończona.
Podczas ostatecznie nieudanej wyprawy jej członkowie założyli trzy stacje obserwacyjne oraz przeprowadzili obserwacje z dziedziny meteorologii, astronomii, magnetyzmu i elektryczności w atmosferze ziemskiej. Nordenskiöld kierował próbami ustalenia jak daleko Ziemia Północno-Wschodnia rozciąga się na wschód, badaniami geologicznymi terenu i pokrywy lodowej oraz mapowaniem linii brzegowej i wysp. Oprócz tego na północnym wybrzeżu i na morzu przeprowadzono głębokie wiercenia oraz pomiary ołowianką. Ponownie przywieziono także wiele okazów roślinnych i zwierzęcych.
Badania dotyczące północnej Syberii i wyprawa Przejściem Północno-Wschodnim