thumb|Andy Warhol na Skwerze Harcerskim w Kielcach Andy Warhol (ur. 6 sierpnia 1928 w Pittsburghu, zm. 22 lutego 1987 w Nowym Jorku) – amerykański artysta, jeden z głównych przedstawicieli pop-artu, znany przede wszystkim z prostych i seryjnych kompozycji o wysokim kontraście kolorystycznym, do których używał techniki serigrafii. Powstałe dzięki tej metodzie sitodruki prezentują produkty konsumpcyjne z przeciętnej amerykańskiej lodówki, tj.: puszki Coca-Coli czy zupy pomidorowej Campbell, oraz przedmioty z życia codziennego, np. maki, banany, pudełka proszku Brillo. Serigrafia umożliwiła Warholowi odtwarzanie wystylizowanych portretów największych gwiazd świata rozrywki, do których należeli: Brigitte Bardot, Marilyn Monroe, Elvis Presley, Jacqueline Kennedy Onasis, Marlon Brando, Elizabeth Taylor. Tworzył także wizerunki innych powszechnie znanych postaci, którymi byli wówczas Mao Zedong, Włodzimierz Lenin czy Joseph Beuys. Andy Warhol traktował wszystko co malował przedmiotowo i bez zbędnych emocji. Proszek Brillo i banknoty dolarowe miały dla niego taką samą wartość jak podobizny ludzi mu współczesnych – wszystko to artykuły konsumpcyjne społeczeństwa amerykańskiego, przedmioty pop.

Życiorys

Młodość i początki sławy thumb|Warhol jako dziecko (po prawej) ze swoją matką Julią i bratem Johnem (około 1930) Andrew Warhol urodził się 6 sierpnia 1928 r. w Pittsburgu w Pensylwanii jako Andrew Warhola. Jego rodzice, Andrij (Andrew) Warhola i Ulija (Julia) Justyna Zavacka (nazwisko Warhola zmienili na Warhol po przyjeździe do USA), byli ubogimi imigrantami z klasy robotniczej. Pochodzili z mniejszości grekokatolików łemkowskich ze wsi Miková w dzisiejszym powiecie Stropkov, niedaleko miasta Medzilaborce w północno-wschodniej Słowacji.

Młody Andrew Warhol zachorował na pląsawicę, prawdopodobnie będącą powikłaniem szkarlatyny. Miało to na zawsze zmienić wygląd i życie przyszłego artysty nurtu pop.

Warhol uczęszczał do szkoły średniej Schenley High School w Pittsburghu, gdzie wyróżniał się zarówno w nauce, jak i w dziedzinie sztuki. Zdolności artystyczne, które widoczne były już od młodzieńczych lat, najprawdopodobniej zadecydowały o wyborze kierunku studiów, jakim było projektowanie użytkowe na Carnegie Mellon University w Pittsburghu. Ukończył studia w dziedzinach: socjologii, psychologii, historii sztuki oraz grafiki reklamowej. W 1949 r. przeprowadził się do Nowego Jorku, międzynarodowego centrum artystycznego od czasu zakończenia II wojny światowej, aby tam zacząć karierę jako ilustrator czasopism i twórca reklam. Jednak lata 50. były jeszcze, pod względem artystycznym, dość odmienne od następnych, w których zaliczał się już do pop-artystów. Warhol był dobrym rysownikiem. Do jego popularności przyczyniły się rysunki butów wykonane kolorowym tuszem.

Dekoracja wystawy przygotowana dla sklepu Gunther Jaeckel w Nowym Jorku z kwietnia 1961 roku okazała się punktem zwrotnym, łączącym jego sukcesy w dziedzinie ilustracji komercyjnej z wielką sławą i majątkiem, które ostatecznie zdobył dzięki sztuce.

W latach 60. zaczął używać sitodruku do produkcji obrazów z amerykańskimi produktami, tj. z zupą Campbell’s i Coca-Colą. Szukał sposobu nie tylko na tworzenie sztuki posługującej się produktami kultury masowej, ale chciał przede wszystkim sztukę produkować masowo. Powiadał, że chce być jak maszyna. W swoim atelier, The Factory, położonym przy Union Square w Nowym Jorku, zatrudniał i nadzorował artystów zaangażowanych w produkcję druków, butów, filmów, książek itp. Wczesne obrazy Warhola w stylu pop-artu czerpały inspirację z komiksów i reklam; w szczególności seria przedstawiająca puszki zupy Campbell’s (1962) wywołała w świecie sztuki poruszenie, które uczyniło z artysty celebrytę. Inne wczesne prace odwoływały się do jego wieloletniej fascynacji Hollywood i sensacją; w 1962 roku Warhol rozpoczął obszerną serię portretów gwiazd, obejmującą wizerunki takich postaci jak Marilyn Monroe, Elvis Presley czy Elizabeth Taylor.

Większość rzeczy wytwarzanych przez Andy’ego Warhola obracała się wokół konceptu szeroko pojętej kultury amerykańskiej. Malował pieniądze, jedzenie, damskie obuwie, ważne osobistości i gwiazdy, wycinki z gazet oraz przedmioty codziennego użytku. Według niego te właśnie wyobrażenia reprezentowały kulturalne wartości Stanów Zjednoczonych. Dla przykładu Coca-Cola utożsamiana była z demokratyczną równością:

What’s great about this country is that America started the tradition where the richest consumers buy essentially the same things as the poorest. You can be watching TV and see Coca-Cola, and you know that the President drinks Coke, Liz Taylor drinks Coke, and just think, you can drink Coke, too. A Coke is a Coke and no amount of money can get you a better Coke than the one the bum on the corner is drinking. All the Cokes are the same and all the Cokes are good. Liz Taylor knows it, the President knows it, the bum knows it, and you know it.

(Wspaniałe w tym kraju jest to, że Ameryka zaczęła tę tradycję, w której najbogatsi konsumenci kupują zasadniczo te same rzeczy co najbiedniejsi. Możesz oglądać telewizję i zobaczyć Coca-Colę i wiesz, że prezydent pije Colę, Liz Taylor pije Colę i pomyśl, że ty też możesz pić Colę. Cola to Cola i za żadną sumę pieniędzy nie kupisz lepszej Coli od tej jaką pije bezdomny na rogu. Wszystkie Cole są takie same i wszystkie Cole są dobre. Liz Taylor to wie, prezydent to wie, bezdomny to wie i ty to wiesz.)

Powyższy cytat jest typowym komentarzem jaki udzielał Warhol, wypowiadając przy tym każde słowo z kamienną twarzą. Krytycy nadal się spierają na temat powagi, z jaką powinni podchodzić do tego typu stwierdzeń Warhola. Używał popularnej symboliki i metod, aby jak najlepiej wyobrazić amerykańską tożsamość kulturalną XX w. Definiując ją na swój sposób, Warhol stworzył główny temat i zarazem rezultat swojej sztuki. A ponieważ amerykańska kultura miała ogromny wpływ na resztę świata, Warhol cieszy się nadal popularnością.

Poza światem sztuki, Warhol jest najbardziej znany z powiedzenia:

In the future everyone will be famous for 15 minutes.

(W przyszłości każdy będzie sławny przez 15 minut.)

Później powiedział dziennikarzom:

My new line is, 'In fifteen minutes, everybody will be famous’.

(Za 15 minut każdy będzie sławny.)

Radykalna koncepcja Warhola, zgodnie z którą przedmioty codziennego użytku – od pudełek z proszkiem do prania po puszki z zupą Campbell – mogły być uznane za sztukę, znacząco ożywiła świat artystyczny lat 60.

Osoba towarzyska i samotnik thumb|upright|Pomnik Andy’ego Warhola w Medzilaborcach, przed muzeum poświęconym jego sztuce Warhol udzielał się towarzysko w dwóch klubach nocnych w Nowym Jorku: Serendipity i Studio 54. Był powszechnie uważany za osobę spokojną i nieśmiałą, ale również za wnikliwego obserwatora. Większość, w żartach, wyrażała się o nim jako death warmed over (odgrzana śmierć). Cieszył się także dość niepochlebną opinią człowieka złośliwego i manipulanta. Jego sprzeczna osobowość dała początek przezwisku Drella, czyli połączenie wyrazów Dracula i Cinderella (Kopciuszek).

Warhol regularnie zgłaszał się na ochotnika do schronisk dla bezdomnych w Nowym Jorku, zwłaszcza podczas najbardziej pracowitych dni w roku. Mówił o sobie, że jest osobą religijną. Regularnie uczestniczył w mszach świętych. W 1980 roku wziął udział w spotkaniu z papieżem Janem Pawłem II. Postrzegał siebie jednak jako człowieka niezaakceptowanego przez środowisko religijne ze względu na swój homoseksualizm. Wiele jego późniejszych dzieł zawiera ukryte tematy religijne, a główną część jego twórczości o tematyce sakralnej znaleziono w jego domu już po jego śmierci.

3 czerwca 1968 r. został postrzelony w klatkę piersiową przez Valerie Solanas. Była założycielką grupy Society for Cutting Up Men i wydała manifest S.C.U.M. Manifesto, który jest postrzegany jako radykalny tekst feministyczny. W rzeczywistości Solanas była jedyną członkinią S.C.U.M. Aresztowana dzień po zamachu na życie Andy’ego Warhola, powiedziała:

He had too much control over my life.

(Za bardzo panował nad moim życiem.)

Solanas otrzymała broń od Davida Horvitza, wymieniając skradziony obraz Warhola na pistolet. Do dziś Horvitz odmawia zwrócenia dzieła, twierdząc, że otrzymał je dzięki uczciwej wymianie. Warhol doznał ciężkich obrażeń fizycznych, które także odbiły się na jego psychice (musiał nosić gorset wspierający). Strzały wywarły trwały skutek na życiu i twórczości Warhola, a działalność The Factory zaczęła być bardziej kontrolowana. Po ataku intensywniej poświęcił się malarstwu, sitodrukom i portretom celebrytów (po 1970 roku). Przyniosły mu one znaczny sukces, a on sam coraz bardziej koncentrował się na sztuce „komercyjnej”.

Warhol spędził dwa miesiące w szpitalu, lecząc skutki postrzałowe, które uszkodziły jego płuca, śledzionę, przełyk, wątrobę i żołądek. Obrażenia spowodowane dwoma strzałami oddanymi przez Solanas były tak poważne, że lekarze musieli rozciąć klatkę piersiową artysty i masować jego serce, aby przywrócić jego pracę.

Zdarzenie to odbiło się również na kondycji psychicznej Warhola. Na łamach „New York Timesa” przytoczono jego słowa:

Seksualność Andy Warhol był gejem, jednak sam publicznie twierdził, że jest aseksualny. W pamiętnikach, The Warhol Diaries, otwarcie pisał o swoich relacjach z mężczyznami, a kilku z nich potwierdziło te wypowiedzi. U początków kariery podawał okazjonalnie do prasy, że miał dziewczyny. Działo się to w czasach, gdy w Ameryce temat homoseksualności był jeszcze tematem tabu, a geje tacy jak: Liberace i Paul Lynde byli tylko akceptowani jako dandysi. Tematyka homoseksualna w twórczości Warhola była często pomijana przez publiczność, nieświadomą znaczenia drag queen oraz innych postaci ważnych dla środowisk gejowskich, które często przewijały się w jego dziełach. Gdy Warhol był publicznie naciskany, aby rozmawiać o swojej seksualności, często odpowiadał żartobliwie i wymijająco. Twierdził, że ma niskie libido, a ci, którzy go znali, mówili że przytulanie i dotykanie wywołuje w nim poczucie dyskomfortu.

Lata 70. thumb|Andy Warhol (po prawej) i prezydent Jimmy Carter (po lewej), 1977 W porównaniu z sukcesem i skandalem wywołanym przez innowacyjność Warhola w latach 60., dekada lat 70. była pod tym względem spokojniejsza. Warhol prezentował się jako osoba przedsiębiorcza. Według Boba Colacellego, autora biografii Warhola, artysta poświęcał większość czasu na szukaniu nowych i bogatych patronów na zlecenia do malowania portretów, m.in. Micka Jaggera, Brigitte Bardot i Michaela Jacksona.

W 1972 na potrzeby kampanii prezydenckiej demokraty George’a McGoverna stworzył słynny plakat wyborczy Vote McGovern, na którym przedstawił podobiznę ubiegającego się o reelekcję Richarda Nixona z napisem „Vote McGovern”.

Założył także w 1969 r., wraz z Gerardem Malangą, magazyn Interview.

W 1974 roku Warhol rozpoczął tworzenie serii „Kapsuł czasu” (Time Capsules) – kartonowych pudeł, które wypełniał przedmiotami codziennego użytku, takimi jak korespondencja, zdjęcia, dzieła sztuki, odzież czy rozmaite kolekcjonowane drobiazgi. Kolekcja ta liczy ponad 600 pudeł, oferując intymny i szczegółowy wgląd w życie oraz proces twórczy artysty.

W 1975 roku wydał: The Philosophy of Andy Warhol. W książce przedstawił swoje pomysły dotyczące natury sztuki:

Making money is art, and working is art and good business is the best art.

(Zarabianie jest sztuką i praca jest sztuką, a dobry biznes jest najlepsza sztuką.) thumb|Andy Warhol (1975) W 1976 wykonał portret demokraty Jimmy’ego Cartera, ubiegającego się o prezydenturę. Polityk kilka miesięcy później wygrał wybory i został prezydentem USA.

Lata 80. mały|Andy Warhol i Joseph Beuys w Neapolu (1980)