Zantyr (dawn. Santyr, Zantir; niem. Zantirburg, Burg Zanthir) – średniowieczny gród położony u zbiegu Nogatu i Wisły, na południowym krańcu Żuław Wiślanych, który był przedmiotem rywalizacji pomorsko-krzyżackiej w XIII wieku. Gród odegrał ważną rolę w początkach Malborka. Obecnie uroczysko na terenie gminy Sztum (woj. pomorskie) położone na południe od wsi Uśnice lub w rejonie Białej Góry.
Historia thumb|Gród i wyspa Zantyr na mapie Prus w XIII wieku (według Maxa Toeppena, 1858) Obszary pruskiej Pomezanii były częściowo kontrolowane przez książąt pomorskich, którzy w XII wieku na prawym, wysokim brzegu Nogatu założyli lub zdobyli gród Zantyr wraz z podgrodziem. Obszar Żuław Wiślanych między Wisłą a Nogatem nazywany był wyspą Zantyr lub Żuławami Zantyrskimi (późniejsze Żuławy Malborskie)Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857..
Najprawdopodobniej w 1210 roku duński król Waldemar II nakazał Mściwojowi I przekazać Zantyr, wraz z grodem Preghore, na potrzeby misyjne biskupa Prus Chrystiana z Oliwy. Było to zarzewie rywalizacji o gród i jego okolice w okresie podboju Prus w XIII wieku.
W roku 1240 w dokumencie papieża Grzegorza IX zawarto skargę biskupa Chrystiana na zniszczenie przez Krzyżaków między innymi kościoła biskupiego, miasta i grodu Sanctir.
W grudniu 1251 Sambor II podarował Zantyr Zakonowi krzyżackiemu za pomoc przy budowie zamku tczewskiego i w Gorzędzieju. Inna wersja informuje o sprzedaży Krzyżakom grodu w Zantyrze przez Świętopełka II Wielkiego. W 1266 po śmierci Świętopełka Mściwoj II domagał się zwrotu Zantyru, nazywając Krzyżaków „żebrakami przypisującymi sobie prawo do grodu”. W 1275 roku Grzegorz X potwierdził posiadanie przez Krzyżaków wyspy Zantyr. thumb|Rekonstrukcja delty Wisły w 1300 roku z zaznaczoną lokalizacją Zantyru (autor Hugo Bertram, 1924). Około 1280 roku Krzyżacy zaczęli wznosić, częściowo z materiałów uzyskanych z rozbiórki starych zabudowań klasztornych grodu w Zantyrze, zamek w dolnym biegu Nogatu, który nazwali Marienburg (Malbork). Następnie przeniesiono do Malborka siedzibę komtura zantyrskiego i ośrodek zarządzania w Prusach Górnych, a potem stolicę państwa krzyżackiego.
Po powstaniu Malborka znaczenie Zantyru zaczęło maleć. W 1399 wyświęcono tam kościół. Jeszcze podczas wojny trzynastoletniej 1454–1466 prowadzono o niego walki. To była ostatnia wzmianka o tej miejscowości.
Nie wiadomo, kiedy miejscowość opustoszała. Zantyr jest widoczny na mapie Hennenberga z 1576 roku oraz mapie Suchodolca z lat 1700–1713, ale mogło to być powtórzenie informacji ze starszych map. Dokładna lokalizacja Zantyru do dziś nie została ostatecznie ustalona.
Zobacz też Piekło Pogorzała Wieś rezerwat przyrody Las Łęgowy nad Nogatem rezerwat przyrody Las Mątawski
Przypisy
Bibliografia Pollakówna Marzena, Zantyr, Kom. WM nr.4, Olsztyn 1967 Albrecht Jacek, Tajemnice Malborka, Kopiał, Malbork 2009 Albrecht Jacek, Zantyr a Szkoła Łacińska w Malborku, Kopiał, Malbork 2016 Albrecht Jacek, Santyr, szkice do monografii,Bernardinum, Pelplin 2020 Albrecht Jacek, Malbork przed Krzyżakami, Kopiał, Malbork 2025 Arszyński Marian, Budownictwo warowne Zakonu Krzyżackiego w Prusach, UMK Toruń 1995 Arszyński Marian, Organizacja i technika budownictwa ceglanego w Prusach Średniowiecznych w kontekście europejskim, MZM Malbork 2016 BoockmanHartmut, Zakon krzyżacki – 12 rozdziałów jego historii, Warszawa 1998 ChristiansenEric, Krucjaty północne, DW Rebis, Poznań 2014 Grochowski Paweł, Chrystian, biskup Prus 1216-1245 i misja pruska jego czasów,Verbinum, Górna Grupa 2018 Piotr z Dusburga, Kronika Ziemi Pruskiej, tłum. S. Wyszomirski, UMK Toruń 2005 Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki Królestwa Polskiego, ks. VII i VIII, PWN Warszawa 2009 Marcin Murinius, Kronika mistrzów pruskich, Olsztyn 1989 Gall Anonim, Kronika polska, III, 24 BN, Wrocław 1965 Henryk Hohenlohe, Relacja Henryka Hohenlohe, cyt. Długokęcki W.Zmiany koryta Wisły i Nogatu pod Białą Górą od połowy XIII do pierwszej połowy XVI w. Przyczynek do historii żeglugi wiślanej, Rocznik Gdański, 1. LIII z 2, 1993 Haftka Marian, Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra, Pomerania antiqua, t.4 ,1971 Labuda Gerard, Początki misji cysterskiej w Prusach, Historia Pomorza t.I/1, Poznań 1969 Łobocki Jan, Problematyka militarna budowy zamków na Pomorzu w Średniowieczu, w: Średniowieczne zamki Polski północnej, MZM Malbork 1983 Pollakówna Marzena, Zantyr, Kom. WM nr.4, Olsztyn 1967 Powierski Jan, Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyru, Komunikaty WM nr 2 Olsztyn 1968 Powierski Jan, Wybuch II powstania pruskiego a stosunki między Zakonem Krzyżackim i książętami polskimi (1260 – 1268), Kom. WM nr 3, Olsztyn 1981 Powierski Jan, Chronologia początków Malborka, Prussica t. III MZM Malbork 2005 Powierski Jan, Sprawa Prus i Jaćwieży w polityce Zakonu Krzyżackiego i książąt polskich po ugodzie włocławskiej 24 sierpnia 1257 r., Kom. WM nr3 (145) Olsztyn 1979 Powierski Jan, Książęta polscy i Zakon Krzyżacki a problem Bałtyjski w okresie od schyłku 1258 do połowy 1260 r., Prussica, MZM Malbork 2005 Powierski Jan, Chronologia stosunków pomorsko - krzyżackich w latach 1236-1242, Kom. MW nr.2 1970 Powierski Jan, Kształtowanie się granicy pomorsko – pruskiej w okresie od XII do pocz. XIV w., Zapiski Historyczne t. 30, Toruń 1965 (Internet) Powierski Jan, Problem polsko – pruskiej granicy na Osie a osadnictwo Ziemi Płowęskiej, Kom. WM nr.2, 1977 Powierski Jan, Struktura osadniczo - terytorialna Ziemi Chełmińskiej i Pomezanii a kształtowanie się administracji grodowej (do 1283 r), Średniowieczne zamki Polski Północnej, MZM Malbork 1983 Rozenkranz E., W sprawie Zantyru, Rocznik Gdański t.25, Gdańsk 1966
Linki zewnętrzne
Kategoria:Nieistniejące zamki krzyżackie w Polsce Kategoria:Zamki w województwie pomorskim Kategoria:Uroczyska w województwie pomorskim Kategoria:Malbork