Zamek Dunajec – średniowieczny zamek położony we wsi Niedzica-Zamek, na obszarze Polskiego Spisza (historycznego Zamagurza), w Pieninach Spiskich.
Pierwszy gotycki zamek, część obecnego zamku górnego, powstał w XIV w. Budowla była stopniowo rozbudowywana, a kolejne przebudowy nadały jej głównie cechy renesansowe. Warownia należała do rodzin Berzeviczych, Zápolyów, Horváthów, Joanellich, a także do Palocsayów, czyli gałęzi rodu Horváthów z siedzibą na zamku w Pławcu i ich spadkobierców, Salomonów. Była ośrodkiem klucza dóbr, na który składało się kilkanaście zamagurskich wsi. Po I wojnie światowej zamek, a także przynależne do niego spiskie wsie, historycznie część Węgier, zostały włączone do Polski. Po II wojnie światowej obiekt upaństwowiono, zaopiekowało się nim Stowarzyszenie Historyków Sztuki, które użytkuje go współcześnie.
Budowla pojawia się w kilku legendach, z których najbardziej znana jest legenda o skarbie Inków związana z postacią Andrzeja Benesza.
Lokalizacja Zamek Dunajec to przykład warowni górskiej, a jego lokalizacja stanowiła bardzo ważną część jego walorów obronnych. Znajduje się na wzniesieniu położonym 566 m n.p.m., ok. 35 m nad taflą Jeziora Czorsztyńskiego. Przed jego utworzeniem wznosił się ok. 75 m nad poziom Dunajca.
Wzgórze jest częścią Pienińskiego Pasa Skałkowego. Jest zlokalizowane na skraju Pienin Spiskich, tuż nad Dunajcem, który oddziela je od pasma Pienin Czorsztyńskich. W tym miejscu dolina się zwęża, po jej przeciwnej stronie zlokalizowane są góry Czubatka i Piekiełko. Skały tworzące wzgórze zamkowe to wapienie i łupki, mezozoiczne skały osadowe. Z głównym grzbietem Pienin Spiskich od południowego zachodu łączy je obniżenie (skąd prowadził jedyny dostęp do zamku), z kolei od północy, wschodu i południowego wschodu twierdzy bronią urwiska skalne.
Skomplikowana budowa wzgórza zamkowego, związana z jego geologią, stwarza zagrożenie przemieszczaniem się mas skalnych. Komplikują ją dodatkowo nasypy związane z budową i destrukcją murów zamkowych. W XX w., w związku z budową zapory na Dunajcu, wykonano na zamku prace wzmacniające.
Historia Ukształtowanie się Spisza mały|Mapa Spisza na tle współczesnej Słowacji W okresie kształtowania się Polski wczesnopiastowskiej, w czasie panowania Bolesława Chrobrego, granica monarchii opierała się na linii rzek Cisa, Wag i Dunaj. Następcy Chrobrego nie zdołali utrzymać jego zdobyczy terytorialnych, a obszar Spiszu zaczęli kolonizować Węgrzy. W XII w. Spisz stał się prowincją państwa Arpadów. Granice polskie cofnęły się do linii Hornadu, Wagu i Niżnych Tatr. Za czasów Władysława Hermana, w XI w., granica przebiegała mniej więcej na dziale wód Popradu i Hornadu.
W pierwszej połowie XII w. Węgrom przypadła także leżąca na południe od Podolińca część dorzecza Popradu. Według Jana Długosza najstarszy syn króla Kolomana Uczonego, Stefan, zaręczył się w 1108 r. z Judytą, córką Bolesława Krzywoustego, który jako posag wyznaczył należącą do Polski ziemię spiską. Po śmierci Stefana miała ona wrócić do Polski, jednak nigdy do tego nie doszło – dopiero w 1412 r. nieznaczna część powróciła jako zastaw do Polski. W połowie XII w. król Geza II kazał zasiedlić Spisz osadnikami niemieckimi. Pierwszą falę kolonizacji zatrzymał najazd Tatarów z 1241 r., a na nowo Spisz kazał zasiedlić Bela IV, panujący w latach 1235–1270. Duży przełom przyniósł przywilej wydany przez króla Stefana V w 1271 r. – 24 zasiedlone przez Niemców spiskie miasta, tzw. królewskie, utworzyły prowincję ze stolicą w Lewoczy. Podlegała ona królowi za pośrednictwem wojewody Sasów, a w sprawach kościelnych – proboszczowi spiskiemu.
Początki istnienia zamku W zasiedlaniu Spiszu pomagali proboszczowie oraz rody feudalne, którym królowie węgierscy nadali ziemie na Spiszu: Berzeviczowie, Mariassy, Görgeyówie i Drugethowie. Akcje te obejmowały już istniejące wcześniej osady słowiańskie, o czym świadczy wiele zachowanych słowiańskich nazw. Na północnych rubieżach Spiszu, czyli na tzw. Zamagurzu, ziemie otrzymali Berzeviczowie – w 1272 r. król Władysław IV Kumańczyk nadał Polanowi Berzeviczowi grunta na północ od Kieżmarku aż po Dunajec. Nadanie to miało charakter wyłącznie pretensyjny, ponieważ obszary nad Popradem pozostawały jeszcze ówcześnie pod panowaniem polskim. W polskiej historiografii utratę Zamagurza przez księstwo krakowskie badacze łączą zwykle z przyłączeniem do Węgier kasztelanii podolinieckiej w 1315 r.
Na początku XIV w. na Węgrzech panowała wojna domowa, w której o władzę walczył Karol Robert. Jego zwolennikiem był Kokosz Berzeviczy, który wsławił się m.in. w oblężeniu i zdobyciu Zamku Spiskiego i Ostrzyhomia, kościelnej stolicy Węgier. Król nagrodził go, przywilejem z 13 lipca 1306 r. nadając mu ziemie na środkowym Spiszu, w tym wieś , strażnicę położoną przy granicy z księstwem krakowskim. Z dokumentów wynika, że dopiero wtedy Berzeviczowie rzeczywiście weszli w posiadanie gruntów na Zamagurzu. Kokosz, jak przypuszczał ks. Stanisław Załęski (Czerwony Klasztor w Pieninach, wyd. 1880), swoje imię otrzymał zapewne z racji swojego wojowniczego charakteru: ...zabił w jakiejś zwadzie domowej Fryderyka, syna hrabiego spiskiego Arnolda, poranił jego ludzi, poniszczył jego włości – sąd spiski za karę skazał go w 1307 r. na karę 200 grzywien, wybudowanie 6 klasztorów i ufundowanie 4000 mszy świętych za zamordowanego.
Możliwe, że to właśnie Kokosz Berzeviczy, sam lub z braćmi, wzniósł zamek Dunajec. Źródła mogące przekazać informacje na temat wczesnych początków warowni zawierają jednak liczne sprzeczności, co utrudnia historykom ich prześledzenie. Według T. Trajdosa z przyczyn wojenno-politycznych budowa mogła nastąpić najwcześniej w 1308 r. – dopiero wtedy wojsko Karola Roberta opanowało w pełni północne rubieże królestwa Węgier. Informacja o zamku nie pojawia się w źródłach aż do 1325 r., jednak na podstawie analizy dokumentu niektórzy archeolodzy, uważają, że pierwsze założenie obronne powstało na wzgórzu przed 1313 r. Lesław Lakwaj, Piotr Stępień i Antoni Kąsinowski sporządzili rekonstrukcje rysunkowe i opisowe domniemanej nadgranicznej fortalicji.
Zapewne najwcześniej w 1308 r. Kokosz rozpoczął na terenach swoich posiadłości zamagurskich akcję kolonizacyjną. Założył dziesięć wsi prawa niemieckiego. W skład jego dóbr wchodziły na przestrzeni lat m.in.: Stara Wieś Spiska (lokacja 1308), Frydman (lokacja po 1308), Hanuszowce (1308–1314), Frankowa (1308–1314), Kacwin (1314–1320), Niedzica (1314–1320), Łapsze Niżne (prawdopodobnie 1307–1308), Lechnica i Maciaszowce. Berzeviczy ufundował także Czerwony Klasztor oraz pięć parafii na Zamagurzu. W 1313 r. Berzeviczowie osadzili we wsi Lendak na środkowym Spiszu miechowitów bożogrobców i ufundowali im domy przy parafiach w Łapszach Niżnych i Hanuszowcach.
Dokumenty z lat 1308–1326 nie dają żadnych wiarygodnych poszlak istnienia zamku, pośrednio można z nich nawet wnioskować, że wówczas jeszcze nie istniał. Z 1320 r. pochodzi dokument poświadczający, że Kokosz za 100 grzywien sprzedał swojemu bratu Janowi oraz jego synowi Michałowi, wsie Frydman, Niedzicę, Kacwin i Frankową. Jeśli warownia niedzicka miałaby już istnieć, to rycerz przez sprzedanie rodzinie okolicznych wsi, pozbyłby się zaplecza gospodarczego dla zamku.
Akt z 1325 r. jest wskazywany jako pierwszy dokument wzmiankujący zamek Dunajec, jednak stoi w sprzeczności z resztą materiału źródłowego. Do współczesnych czasów przetrwało kilka odpisów, które w wielu miejscach się między sobą różnią. Wskazują one jako właścicieli „Jana syna Kokosza i Rykolfa syna Rykolfa”. Kokosz nie miał syna Jana, a jego jedyny syn Mikołaj, podobnie jak jego matka, już wówczas nie żyli. Zapewne dokument wzmiankuje Jana i Rykolfa, którzy byli braćmi Kokosza.
Kokosz nie potrafił zachować zamagurskiej fortuny rodowej. Część swoich dóbr odsprzedał, a części (w ramach pokuty po morderstwie) zrzekł się na rzecz klasztoru bożogrobców-miechowitów w Miechowie oraz Czerwonego Klasztoru. Część jego dóbr trafiła także w ręce Wilhelma Drugetha.
Średniowieczne dzieje warowni Z 1330 r. pochodzi testament żupana spiskiego , z którego wynika, że był on właścicielem warowni. Jest to pierwsza historycznie pewna wzmianka o zamku. Nie wiadomo na pewno, w jaki sposób Drugeth wszedł w jego posiadanie. Według Stefana Mateszewa, dokument króla Ludwika z 1347 r. zawiera wiadomość, że w 1327 r. zamek i wieś Niedzica zostały przez Wilhelma wzięte od Kokosza pod zastaw. Stanowi to jednak niezgodność wobec testamentu Kokosza z tego samego roku, w którym swoje dobra chciał przekazać swoim braciom.
Wiadomo natomiast, że Drugeth w czasie urzędowania na zamku znacznie rozbudował warownię, wznosząc na wzgórzu kamienny zamek (castrum lapideum). Przez błędne odczytanie jego testamentu przypuszczano, że przekazał go po śmierci w 1342 r. swojemu bratu, Mikołajowi – wiadomo jednak, że został on przekazany królowi. Nie wiadomo natomiast, czy wraz z zamkiem królewszczyzną stały się wsie stanowiące dobra Berzeviczych. Według Trajdosa jest to mało prawdopodobne. Zapewne zostały w rękach potomków Jana i Rykolfa lub stały się własnością klasztorną – z warownią przekazano królowi prawdopodobnie jedynie Niedzicę jako zaplecze gospodarcze budowli, być może także Frydman.
W 1344 r. jako kasztelan zamków Pławiec i Dunajec był wzmiankowany Mikołaj Berzethe. W 1347 r. Ludwik Andegaweński zwrócił warownię Berzeviczym, których reprezentował skarbnik królewski Henryk, jeden z synów Jana, brata Kokosza. Po jego śmierci budowlę przejął jego syn Piotr, dworzanin króla Zygmunta Luksemburskiego. W drugiej połowie XIV w. na zamku górnym powstała pierwsza kaplica wraz z zakrystią, nieznanego wezwania. W 1412 r. natomiast wysłannicy polskiego króla pożyczyli cesarzowi Zygmuntowi Luksemburskiemu 37 tysięcy kop groszy praskich, w zamian za co Polska otrzymała 13 spiskich wsi. Węgrzy nigdy tej pożyczki nie zwrócili, a wsie zostały pod kontrolą Rzeczypospolitej aż do rozbiorów. Jak wynika z Aktu zastawu XVI miast spiskich Polsce, tu zwracany dług miał być przez obie strony przeliczony, a po przeliczeniu do zamku Czorsztyna przewieziony i oddany.
Piotr zmarł w 1432 r., po nim zamek odziedziczył syn Jan Schwarz (Czarny). W 1431 i 1433 r. w najazdach husyckich zostały złupione okoliczne wsie, natomiast sam zamek nie ucierpiał. Jan był ostatnim Berzeviczym panującym nad zamkiem. W 1463 r. przekazał go w zastaw Emerykowi Zápolyi, a w 1470 r., po bezpotomnej śmierci Jana, budowla stała się jego własnością.
Wiosną 1463 r. na zamku toczyły się rokowania posłów starosty czorsztyńskiego, Jana Wolskiego z delegacją Tomasza z Tarczy, dowódcy oddziału, który pustoszył i łupił południowo-wschodnią Małopolskę. W tym samym roku zawarto pokój Korony Królestwa Polskiego ze Stefanem Zápolyą, starostą Górnych Węgier – okazał się on jednak nietrwały, ponieważ Tomasz z Tarczy nie zaprzestał napadów. Trwały pokój nastąpił dopiero w czasie obrad w Starej Wsi Spiskiej, w 1474 r.
Emeryk Zápolya oprócz zamku zakupił od rodu Berzeviczych liczne dobra na Zamagurzu. Nabyte wówczas przez niego wsie zostały na stałe związane z dominium zamku Dunajec. Były to: Niedzica, Kacwin, Łapsze Wyżne, Trybsz, Frydman, Krempachy, Nowa Biała, Falsztyn i Dursztyn. Tak więc pod koniec XV w. do „państwa dunajeckiego” należało 10 wsi, w tym 2 osady folwarczne.