Zespół lęku uogólnionego, inaczej zaburzenie lękowe uogólnione (, ) – termin stosowany w klasyfikacjach ICD-10, DSM-IV-TR i DSM-5, określający zaburzenie psychiczne należące do grupy zaburzeń lękowych. Kluczową cechą zespołu lęku uogólnionego jest obecność uporczywego i uogólnionego lęku niewiążącego się z żadnym określonym czynnikiem. Podkreśla się, że lęk ten cechuje się nieadekwatnie wygórowanym nasileniem – nie odpowiada rzeczywistym zagrożeniom. Ten typ lęku, charakterystyczny dla uogólnionych zaburzeń lękowych, określa się mianem „lęku wolnopłynącego” (ang. free-floating anxiety).
Obraz kliniczny Podwyższony, przesadny poziom lęku znajduje ujście – w zależności od kontekstu kulturowego oraz etapu życia – w różnych obawach pacjentów. Osoby dorosłe cierpiące na uogólnione zaburzenia lękowe często niepokoją się codziennymi sprawami np. obowiązkami zawodowymi i związaną z nimi odpowiedzialnością, możliwością pogorszenia się stanu zdrowia własnego lub ich bliskich, w tym możliwymi wypadkami, potencjalnymi problemami finansowymi, groźbą bankructwa, możliwymi niepowodzeniami życiowymi, swoją punktualnością, a nawet pomniejszymi obowiązkami domowymi. W konsekwencji, chorzy podejmują nieuzasadnione, przesadne starania o zapewnienie sobie i innym bezpieczeństwa, kontrolują wydatki lub wielokrotnie proszą członków rodzin o powiadamianie, czy są bezpieczni etc. Dzieci z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi często obawiają się, czy będą zdolne wystarczająco dobrze poradzić sobie w różnych dziedzinach życia, w tym w szkole lub w relacjach z rówieśnikami.
Uwaga chorych jest przesadnie skoncentrowana wokół antycypowanych nieszczęść i potencjalnych zagrożeń. Napotykają oni trudności z opanowaniem narzucających się im obaw, co wiąże się z problemami w wykonywaniu różnych czynności podczas codziennego funkcjonowania.
Częstymi objawami, wiążącymi się z lękiem, są trudności z koncentracją uwagi, niepokój psychoruchowy, niemożność spokojnego siedzenia, niemożność odprężenia się, skłonność do szybkiego męczenia się, napięciowe bóle głowy, bóle mięśniowe, drażliwość, suchość w ustach, drżenie ciała, wzmożone napięcie mięśniowe, wzmożona potliwość, zawroty głowy, przyśpieszone bicie serca, uczucia ucisku w nadbrzuszu.
Epidemiologia W ciągu jednego roku rozpowszechnienie uogólnionych zaburzeń lękowych szacowane jest na około 1% u osób w okresie dojrzewania przed ukończeniem 18. roku życia oraz na około 3% u osób dorosłych (od 0,4% do 3,6% w zależności od kraju). Zapadalność na uogólnione zaburzenia lękowe w ciągu całego życia szacowana jest na 5–9%. Najliczniejszą grupą chorych z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi są osoby w wieku średnim. Wśród pacjentów liczebnie przeważają kobiety nad mężczyznami w stosunku 2 do 1.
Przebieg i rokowanie Początek zaburzeń często przypada na późniejszą część okresu dojrzewania lub okres wczesnej dorosłości, lecz może także nastąpić w późniejszych etapach życia. Znaczna część pacjentów podaje, że zmagali się z niepokojem przez całe swoje życie. Przebieg zaburzenia zwykle ma charakter przewlekły o nasileniu zmieniającym się wraz z upływem czasu, trudnym do przewidzenia i może utrzymywać się przez resztę życia. Stresujące wydarzenia mogą powodować nasilenie objawów.
Kryteria rozpoznania uogólnionego zaburzenia lękowego Kryteria diagnostyczne według klasyfikacji ICD-10 (Uwaga: W przypadku dzieci należy zastosować kryteria dla zaburzenia kodowanego jako F93.80)
A. Co najmniej sześciomiesięczny okres wyraźnego napięcia, zaniepokojenia i obaw o codzienne wydarzenia i problemy.
B. Co najmniej cztery spośród następujących objawów muszą być obecne, w tym co najmniej jeden spośród objawów od (1) do (4): Objawy pobudzenia układu autonomicznego (1) Palpitacje lub mocne bicie serca lub przyśpieszone bicie serca. (2) Pocenie się. (3) Drżenie ciała. (4) Suchość w jamie ustnej (niewywołana lekami lub odwodnieniem). Objawy z okolic klatki piersiowej i brzucha (5) Trudności z oddychaniem. (6) Uczucie dławienia się. (7) Ból lub uczucie dyskomfortu w klatce piersiowej. (8) Nudności lub dyskomfort w okolicy brzucha (np. ucisk w żołądku). Objawy związane z funkcjonowaniem mózgu i umysłem (9) Zawroty głowy, trudności z utrzymaniem równowagi lub zasłabnięcia. (10) Poczucie depersonalizacji lub derealizacji. (11) Lęk przed utratą kontroli, popadnięciem w obłęd lub zemdleniem. (12) Lęk przed śmiercią. Objawy ogólne (13) Przypływy zimna i gorąca. (14) Odczucia drętwienia i mrowienia. Objawy napięcia (15) Napięcia lub bóle mięśni. (16) Niepokój ruchowy i niemożność odprężenia się. (17) Uczucia wzmożonej czujności lub napięcia emocjonalnego. (18) Uczucie dławienia lub ucisku w gardle lub trudności z przełykaniem. Inne objawy niespecyficzne (19) Tendencja do wygórowanego reagowania przestraszeniem na pomniejsze sytuacje zaskoczenia. (20) Trudności z koncentracją uwagi i uczucie pustki w głowie związane z niepokojem i obawami. (21) Stała drażliwość. (22) Trudności z zasypianiem związane z zamartwianiem się. C. Zaburzenie nie spełnia kryteriów zaburzenia lęku panicznego (F41.0), zaburzeń lękowych pod postacią fobii (F40.-), zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (F42.-) lub hipochondrii (F45.2).
D. Najczęstsze zaburzenia wymagające wykluczenia: lęk wywołany chorobami somatycznymi takimi, jak nadczynność tarczycy, organiczne zaburzenia psychiczne (F0) lub zaburzenia związane ze substancjami psychoaktywnymi (F1) takie, jak przyjmowanie pochodnych amfetaminy lub zespół odstawienny wywołany uzależnieniem od benzodiazepin.
Kryteria diagnostyczne według klasyfikacji DSM-5 A. Nadmierny lęk lub obawy przed przyszłymi wydarzeniami, występujący często (częściej występuje niż nie występuje) przez okres co najmniej 6 miesięcy, dotyczący codziennych aktywności (szkoła, praca itd).
B. Dana osoba nie jest w stanie poradzić sobie z objawami i ich kontrolować.
C. Lęk lub obawy są związane z trzema (lub więcej) symptomami, wymienionymi poniżej (a przynajmniej niektóre z tych symptomów są częste – częściej występują niż nie występują – w okresie co najmniej 6 miesięcy): (1) Niepokój psychoruchowy, nerwowość lub napięcie emocjonalne. (2) Łatwe męczenie się. (3) Problemy z koncentracją uwagi lub uczucie pustki w głowie. (4) Drażliwość. (5) Wzmożone napięcie mięśniowe. (6) Problemy z zasypianiem, wstawaniem lub niespokojny sen/niewysypianie się. D. Do symptomów można również zaliczyć nudności, wymioty i przewlekłe bóle brzucha.
E. Zaburzenia nie można przypisać skutkom działania substancji (np. używek, leków), ani następstwom innych chorób (np. nadczynność tarczycy).
F. Zaburzenie nie może być łatwiejsze do wyjaśnienia obecnością innych zaburzeń psychicznych takich, jak zespół lęku napadowego, fobia społeczna, odosobnienie od osób bliskich, przyrost wagi w przebiegu jadłowstrętu psychicznego, zaburzenia somatyzacyjne lub przekonanie o obecności poważnej choroby somatycznej (hipochondria) etc.
Etiopatogeneza thumb|Ciała migdałowate (oznaczone kolorem czerwonym). Przyjmuje się, że uogólnione zaburzenia lękowe mają złożone podłoże obejmujące zarówno czynniki biologiczne, jak i psychologiczne. Badania wskazują na występowanie dziedzicznej skłonności do zachorowania: osoby z rodzin, w których występowały owe zaburzenia, pięciokrotnie częściej zapadają na uogólnione zaburzenia lękowe, niż osoby z rodzin, w których zaburzenia te nie występowały. Wykazano także, że dysfunkcje neuroprzekaźnictwa noradrenergicznego, serotoninergicznego i GABA-ergicznego mają udział w patogenezie zaburzenia – wskazują na to badania nad skutecznością szeregu leków oddziałujących na te rodzaje neuroprzekaźnictwa. U osób z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi stwierdza się także wzmożoną aktywność osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej: nadmierne wydzielanie kortykoliberyny, ACTH i kortyzolu. U 1/3 pacjentów stwierdza się niskie wyniki w teście hamowania wydzielania kortyzolu deksametazonem. Struktury mózgu biorące udział w kształtowaniu nadwrażliwości na bodźce stresogenne, którym przypisuje się udział w etiopatogenezie uogólnionych zaburzeń lękowych to ciała migdałowate i prążkowie – potwierdzają to badania oparte na obrazowaniu struktur mózgu u dzieci i osób w okresie dojrzewania przed ukończeniem 18. roku życia. Innymi strukturami mózgu, których nieprawidłowe funkcjonowanie wiąże się z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi jest system przegrodowo-hipokampalny odpowiedzialny za tzw. hamowanie behawioralne (ang. behavioral inhibition). W jego aktywacji pośredniczą neurony noradrenergiczne i serotoninergiczne.
Wśród czynników psychologicznych, istotną rolę przypisuje się typom przywiązania do opiekunów wykształcanym w okresie wczesnego dzieciństwa – stwierdzono, że typy przywiązania lękowo-unikający i ambiwalentny wiążą się z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi. Akcentuje się także rolę braku podstawowego poczucia bezpieczeństwa zapewnianego przez opiekunów, doświadczeń deprywacji, frustracji potrzeb dziecka, procesów kształtowania się autonomii i zachowań eksploracyjnych dziecka. Pacjenci z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi często przejawiają cechy osobowości zależnej lub unikającej. Przyjmuje się, że istotny udział w kształtowaniu predyspozycji do wystąpienia uogólnionych zaburzeń lekowych ma neurotyczność (definiowana jako skłonność do reagowania negatywnymi emocjami na codzienne sytuacje). Według teorii poznawczo-behawioralnych, osoby z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi cechują się dysfunkcjonalnymi wzorcami reagowania na potencjalne zagrożenia. Na dysfunkcje te składają się m.in. selektywne kierowanie uwagi na negatywne bodźce, zniekształcanie przetwarzanych informacji, niedocenianie swoich zdolności radzenia sobie z trudnościami. Z kolei teorie psychodynamiczne zakładają, że występowanie objawów lękowych uwarunkowane jest oddziaływaniem nieuświadomionych konfliktów wewnątrzpsychicznych. Przyjmują również, iż objawy lękowe pełnią istotną rolę w funkcjonowaniu mechanizmów obronnych.
Różnicowanie W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić nie tylko szereg zaburzeń psychicznych (m.in. zespół lęku panicznego, zaburzenia depresyjne, fobie, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego), lecz także choroby neurologiczne, endokrynologiczne, metaboliczne i związane ze stosowaniem różnych substancji (np. alkoholowy zespół odstawienny, benzodiazepinowy zespół odstawienny). Charakterystyczna dla uogólnionych zaburzeń lękowych postać lęku, czyli „lęk wolnopłynący” (ang. free-floating anxiety), odróżnia się od innych postaci lęku m.in. tym, że nie ogranicza się do jednej przyczyny lub źródła (jak w przypadku obaw przed wystąpieniem napadu paniki albo przed publicznym upokorzeniem albo przed zakażeniem się bakteriami). „Lęk wolnopłynący” zwykle uznawany jest przez pacjentów za powiązany z wieloma różnymi okolicznościami i obejmuje wiele codziennych aspektów życia. Objawy zespołu lęku uogólnionego mogą stanowić tzw. maskę depresji (tj. depresji, w której endogenny zespół depresyjny maskowany jest przez objawy innych zaburzeń psychicznych). Charakterystyczne jest to, że w obecności bliskich pacjent jest w stanie poczuć się lepiej, utrzymywać kontakty towarzyskie i czerpać przyjemność z aktywności (brak anhedonii) – cechy te mogą być pomocne w różnicowaniu zespołu lęku uogólnionego z depresją.
Współchorobowość U niemal 90% pacjentów z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi diagnozowane są również inne spośród zaburzeń lękowych. U części pacjentów z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi po pewnym czasie rozwijają się zaburzenia lęku napadowego. Z objawami uogólnionego zaburzenia lękowego często współwystępują objawy depresyjne. Stosowanie przez chorych substancji psychoaktywnych takich jak alkohol dla zmniejszenia nasilenia dolegliwości, prowadzi do częstego współwystępowania uogólnionych zaburzeń lękowych z uzależnieniem od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, m.in. benzodiazepin.
Leczenie