thumb|220px|Herb miasta Koła Historia Koła – miasto zostało lokowane w 1362 na wyspie rzecznej przez Kazimierza Wielkiego. Od XV wieku do 1716 odbywały się tutaj sejmiki szlachty prowincji wielkopolskiej. W 1655 roku zostało zniszczone przez wojska szwedzkie. W 1793 miasto znalazło się pod zaborem pruskim, a od 1815 w Królestwie Polskim. W 1842 założono tutaj pierwszą fabrykę fajansu. Podczas okupacji niemieckiej zginęły ponad trzy tysiące mieszkańców miasta. Miasto zostało odbite z rąk niemieckich przez Armię Czerwoną 20 stycznia 1945. Okres największego rozwoju miasta przypadł na lata 60. i 70. XX wieku. Obecnie Koło jest siedzibą powiatu w województwie wielkopolskim.

Do 1362 roku Pierwsze ślady osadnictwa w okolicach dzisiejszego miasta Koła pochodzą z paleolitu późnego i jest to jedno z najstarszych skupisk osadniczych w Polsce, datowane na X wiek p.n.e. Pierwsi ludzie, którzy dotarli w okolice Koła byli łowcami koczującymi śladami przemieszczających się sezonowo reniferów. Najprawdopodobniej sprowadziło ich tutaj dogodne miejsce przeprawy przez Wartę, wykorzystywane przez renifery i umożliwiające organizowanie na nie zasadzek. Zapewne jakąś rolę w ich gospodarce pełniło także rybołówstwo i zbieractwo. W okolicach Koła odnaleziono kilka przypadków wyrobów z krzemienia czekoladowego i innych jego rodzajów, nieznane jest jednak dokładne miejsce ich odnalezienia, najczęściej wiąże się je z wydmami w okolicach Ruszkowa i Zawadki.

W okresie mezolitu do pradoliny Warty w okolicach Koła przybywały kolejne grupy łowców-zbieraczy, pozostawiając po sobie ślady obozowisk. W granicach administracyjnych Koła znajdują się 4 stanowiska z tego okresu. Z okresu pierwszej fali osadnictwa w okolicach Koła nie odnaleziono śladów po osadnikach, najbliższe znajdowały się dopiero w Kopydłowie, Kopydłówku i Wacławowie. W okresie osadnictwa kultury wstęgowej kłutej i nadcisańskiej pradolina Warty, ze względu na wysoki poziom wód, była mało atrakcyjna i trudno dostępna. Z tego okresu jedyne ślady osadnictwa w okolicy odnaleziono w Ruszkowie.

W okresie kultury pucharów lejkowatych w dolinie Warty istniało bardzo dużo osad, co świadczy prawdopodobnie o eksplozji demograficznej w tej okolicy. W okolicy Koła zarejestrowano dotychczas kilka skupisk liczących po kilka stanowisk tej kultury. Położone są one na zalesionych wydmach w Dzierawach i Ruszkowie oraz jedno stanowisko istnieje w granicach administracyjnych Koła. Z okresu końcówki neolitu w powiecie kolskim odnaleziono zaledwie kilka punktów osadniczych, miejsca te świadczą o występowaniu kultur ceramiki sznurowej, grzebykowo-dołkowej oraz niemeńskiej.

Z okresu wczesnej epoki brązu w Kole znane są dwa stanowiska, związane najprawdopodobniej z większym skupiskiem w okolicy Ruszkowa. Stanowiska w Kole miały najprawdopodobniej charakter małych, krótko używanych osad. W późniejszych etapach epoki brązu na terenie Koła upowszechniła się kultura łużycka, w regionie Koła wyróżniono grupę wschodniowielkopolską. W tym okresie w Warcie było jeszcze mniej wody niż dzisiaj, co doprowadziło do wysychania nadwarciańskich bagien i torfowisk i przekształcenia się tych ziem w czarnoziemy. Skupienie osadnicze kultury łużyckiej w pobliżu Koła liczy kilkadziesiąt punktów. Większość z nich położona jest w pobliżu południowej części miasta. Dwa cmentarzyska z tego okresu odkryto przypadkowo na przełomie XIX i XX wieku we wsi Straszków w czasie wybierania piasku. Kilka naczyń zostało wtedy zabranych przez Mieczysława Rawitę Witanowskiego i przekazanych następnie do muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Jeszcze jedno cmentarzysko odkryto na terenie Powiatowego Inspektoratu Weterynarii przy ulicy Bogumiła.

W okresie halsztackim najbliższe Koła grodzisko znajdowało się w Chruścinie. W Kole nie znaleziono stanowiska z tego okresu, ale stwierdzono takie w pobliskich Dzierawach oraz Janowie. W wyniku walk międzyplemiennych pod koniec tego okresu wiele grodów (np. Słupca, Koziegłowy i Kleczew) zostało zdobytych i spalonych. Ich miejsce zajęli następnie członkowie kultury pomorskiej, na terenie Koła nie odnaleziono żadnych punktów osadniczych tej kultury, najbliższe stanowisko znajduje się w Chełmnie. Z czasów kultury przeworskiej w Kole odnaleziono 4 stanowiska, a w pobliżu miasta kilkadziesiąt stanowisk. Znamy także jedno cmentarzysko, na terenie Kościelca oraz jedną większą osadę w pobliżu Łęgu Piekarskiego.

W okresie wpływów rzymskich Koło znajdowało się najprawdopodobniej na uboczu tzw. szlaku bursztynowego. Z tego okresu odnaleziono w Kole pojedyncze importy rzymskie w postaci ceramiki i monet rzymskich. Niektórzy historycy (np. ) odrzucają jednak tezę o przechodzeniu szlaku przez miasto, uznając, że trasa w rejonie Koła była zbyt uciążliwa z powodu rozciągających się w okolicy bagien i lasów. W okresie wielkiej wędrówki ludów osadnictwo w okolicach Koła zamarło.

W okolicy Koła nie udało się dotychczas zidentyfikować żadnych śladów osad z okresu od VI do VII wieku. Najstarsze osady badane w pobliżu Koła z okresu wczesnośredniowiecznego pochodzą z VIII–IX wieku. W IX wieku najbliższy dla Koła gród znajdował się w Dobrowie, w czasach piastowskich nie istniał w okolicy Koła żaden ważniejszy ośrodek grodowy, najbliższy znajdował się w Koninie. W IX i X wieku dolina Warty stała się jedną z najważniejszych arterii komunikacyjnych, umożliwiających powiązania grodów między sobą oraz jako teren przepraw na szlakach handlowych i militarnych. W tych latach centrum, wokół którego skupiało się osadnictwo w tym rejonie został Kościelec, w którym znajdowała się prawdopodobnie siedziba zarządcy dóbr książęcych. W tym okresie liczne osady, skupiały się wzdłuż Kiełbaski, na gruntach Kościelca, Straszkowa, Gąsiorowa, Gozdowa czy Trzęśniewa. Wczesnośredniowieczne skarby odkryto także na terenach Ochli i Bliznej. Uwieńczeniem procesu krystalizowania się ośrodka osadniczego było powstanie parafii św. Andrzeja w Kościelcu i wybudowanie w XII wieku murowanego kościoła.

Według Józefa Mujty, zapis „Colo” pojawia się po raz pierwszy dla określenia nazwy wsi królewskiej w miejscu dzisiejszego Koła w 1252 roku. Osada w Kole istniała już z pewnością pod koniec XIII lub na początku XIV wieku.

Nie wiadomo czy w XIII wieku istniał gród ochraniający kolskie skupisko osadnicze. Domniemania, że istniał on w miejscu późniejszego zamku nie znalazły potwierdzenia w badaniach archeologicznych. Istnieje także możliwość, że funkcje obronne spełniało wzgórze kościelne w Kościelcu. W niektórych źródłach znajduje się informacja, że w XIII wieku zakon krzyżacki ufundował w Kole kaplicę. Pierwsza wzmianka źródłowa na temat Koła pochodzi z dokumentu lokacyjnego Osieka Wielkiego, wystawionego dla Jaranda herbu Pomian, a świadkowanego przez niejakiego Piotra z Koła. Wieś przeszła do rąk królewskich w nieznanych bliżej okolicznościach, najprawdopodobniej było to związane z planami budowy tutaj zamku oraz przeprawy przez Wartę.

W okresie rozbicia dzielnicowego Koło należało najprawdopodobniej do kasztelanii lądzkiej (lędzkiej), a wcześniej prawdopodobnie do okręgu grodowego w Kościelcu. Według Samuela Nakielskiego w 1325 roku miał w Kole powstać należący do Zakonu Miechowskiego kamienny kościół św. Ducha, ta data fundacji uznawana jest jednak za mało prawdopodobną. Pogląd o istnieniu w Kole kościoła w XIII wieku przedstawiali również profesor Jan Korytkowski oraz Michał Rawita Witanowski. Według Korytkowskiego w Kole istniała wówczas nawet parafia. Według Krzysztofa Witkowskiego wątpliwe jest jednak istnienie w XIII wieku kościoła w Kole.

Lata 1362–1793

Lokacja i rozwój miasta thumb|250px|Kolski zamek wybudowany za czasów Kazimierza Wielkiego thumb|250px|Gotycki kościół farny z przełomu XIV i XV wieku

18 lipca 1362 roku w DobczycachMiejsce lokacji jako Daleszyce po raz pierwszy wskazano w Kodeksie Dyplomatycznym Polski w XIX wieku i w Kodeksie Dyplomatycznym Wielkopolski z 1879 roku. Ignacy Zakrzewski odczytał w dokumencie nazwę miejscowości jako Dollesycz i zidentyfikował ją z Daleszycami. Dopiero w 1907 roku Teodor Wierzbowski zidentyfikował miejsce wydania dokumentu lokacyjnego z Dobczycami, również w 1998 roku Antoni Gąsiorowski zweryfikował wcześniejsze stanowiska orzekając, że wydawcy dokumentu błędnie odczytali nazwę miejscowości.

Patrz: król polski Kazimierz III Wielki wystawił dokument lokacyjny miasta na prawie magdeburskim, na wyspie rzecznej, na miejscu wsi Koło. Zasadźcą i pierwszym wójtem został Henryk z Warty, który wójtostwo kolskie wykupił od króla za 60 grzywien praskich. Wcześniej wykupił także sołectwa dwóch pobliskich wsi, które przywilejem królewskim nadane zostały miastu. Całość nowego miasta obejmowała 50 łanów, z czego 4 wolne od podatków łany i dwa ogrody należały do wójta. Wójt otrzymał również prawo posiadania domu na działce wolnej od podatków, zezwolenie na budowę łaźni oraz dwóch młynów. Przysługiwało mu również prawo wolnego połowu ryb w Warcie, a od każdej działki gruntu w mieście do kasy wójta wpływał jeden grosz praski. Mieszczanie kolscy na mocy przywileju otrzymali także prawo korzystania z łąk w Ruszkowie, Kościelcu i Gozdowie. Ustrój miasta miał być wzorowany na Brześciu Kujawskim.

W II połowie XIV wieku na Uniwersytecie Praskim studiowało dwóch żaków z Koła, byli to: Kacper z Koła oraz Maciej z Koła, przyszły rektor Uniwersytetu Krakowskiego. Do 1501 w źródłach wymienionych zostało 15 studentów pochodzących z Koła.

W 1383 roku w źródłach wymieniony jest pierwszy tenutariusz kolski – Krystyn z Kozichgłów, wyruszył on wówczas z kolskiego zamku, aby wraz ze Ściborem ze Ściborzyc i Janem z Płomykowa najechać Turek i Grzegorzew, należące do arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzęty.

14 maja 1392 roku w Kole obecny był Władysław II Jagiełło, jest to pierwsza udokumentowana obecność tego władcy w Kole. Władysław Jagiełło bywał w Kole jeszcze wielokrotnie: 4 sierpnia 1424, od 17 do 19 lipca 1425, 22 lipca 1428, 15 lipca 1429, od 30 czerwca do 1 lipca 1432 i od 24 do 26 czerwca 1433 roku.

W literaturze czasem wspomina się istnienie murów miejskich, ich istnienie nie znajduje jednak potwierdzenia w żadnych źródłach i badaniach. Istnieje jednak prawdopodobieństwo, że od strony północno-zachodniej miasta istniały drewniano-ziemne umocnienia. W mieście istniały także dwie bramy, niepełniące jednak funkcji obronnych, a służące raczej do kontroli ruchu i pobierania opłat. Brama Toruńska znajdowała się w pobliżu przeprawy przez Wartę przy dzisiejszej ulicy Starowarszawskiej, a druga, Kaliska wraz z niewielkim fragmentem przylegającego muru znajdowała się na wysokości zabudowań kolskiego klasztoru.

XV wiek Z 1404 roku pochodzi najwcześniejsza wzmianka o istnieniu w Kole rady miejskiej. Władze miasta zmieniały się co roku w dzień świętego Marcina.

W 1405 roku zakończono budowę, a w 1409 roku poświęcono kościół farny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego oraz Świętej Doroty i Świętej Katarzyny. Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o istnieniu w Kole parafii pochodzi z 12 listopada 1414 roku. 20 czerwca 1419 roku arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba erygował i ufundował kościółek Świętego Ducha oraz szpital obok niego, znajdujący się nad Wartą, przy wylocie drogi w kierunku Torunia.

W 1430 roku mieszczanie toczyli spór z wójtem kolskim Andrzejem, mieszczanie dążyli bowiem do zwiększenia swojego wpływu na sytuację w mieście. Z 1432 roku pochodzi najstarsza wzmianka o kolskich Żydach, kiedy to Lochman, Żyd kolski procesował się z Janem, synem Mrokoty z Janiszewa. W tym samym roku w Kole utworzono wspólny cech, do którego należeli kowale, blacharze, ślusarze, nożownicy, pasamonicy, rymarze i kuśnierze.

W dniach 24–26 czerwca 1433 roku na kolskich błoniach miała miejsce koncentracja wojsk polskich podczas wojny polsko-krzyżackiej.