Rym

Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów, zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania.

Rymy pełnią funkcję wierszotwórczą (wskazują koniec wersu, wzmacniają rytm, łączą wersy w strofy), instrumentacyjną (wpływają na kształt brzmieniowy utworu) i semantyczną (znaczeniową; uwypuklają znaczenia słów rymujących się). W poezji współczesnej rymy mają mniejsze znaczenie niż w tradycyjnej; w wielu zaś jej przejawach zupełnie nie występują.

Najbardziej skomplikowaną techniką rymowania jest tzw. sekwencja łańcuchowa – zakładająca zastosowanie nieprzerwanego ciągu następujących po sobie rymów, dopasowanych sylabicznie poprzez zdefiniowane „ogniwo”, czyli samogłoski o nich decydujące wedle wybranej formy. W tym miejscu oczywiste jest, że forma i treść sekwencji musi być zarówno gramatyczna, adekwatna stylistycznie, jak i – co najważniejsze – merytorycznie prawidłowa: musi tworzyć założony kontekst – logiczną, spójną i zrozumiałą językowo całość.

Rodzaje rymów Podział ze względu na przestrzeń akcentującą: męskie (oksytoniczne) – oparte na akcencie oksytonicznym, właściwe wierszowi sylabotonicznemu, jak zew – krew; żeńskie (paroksytoniczne) – posługujące się akcentem paroksytonicznym, nieodłączne od wiersza sylabicznego, np. woda – uroda; daktyliczne (proparoksytoniczne) – w języku polskim rzadkie, związane z akcentem proparoksytonicznym: zakochać się – rozszlochać się, metafizyka – ryzyka; bogate – charakteryzują się nagromadzeniem współbrzmień spółgłoskowych, np. „piąstkom – cząstkom”; ubogie – nie mają wielu współbrzmień, np. „te – swe, mi – śni”; głębokie (pogłębione) – obszar współdźwięczności wychodzi poza granice ustalone przez miejsce akcentowanej samogłoski; są równocześnie rymami bogatymi, np. „łabędzie – tak będzie”; dokładne (pełne, ścisłe) – utrzymują pełną identyczność głoskową na obszarze współdźwięczności; niedokładne – nie operują identycznością głosek w obrębie obszarów rymowych, np. „Wietnamu – baru”, „pokochali – tekstyliami”; składane – ich przestrzeń rozciąga się poza granice pojedynczego wyrazu, np. „do dna – chłodna”; łamane – tworzą ekscentryczny efekt intonacyjno-semantyczny, są stylistycznie sfunkcjonalizowane (patrz: „Gdy się człowiek robi starszy” Tadeusza Boya-Żeleńskiego); przygodne – pojawiają się sporadycznie, np. „tyleż tędy co wszędy”; gramatyczne – utworzone z wyrazów, których współbrzmienie wynika z identyczności końcówek gramatycznych, np. „spotkałem – uściskałem”; niegramatyczne – utworzone z wyrazów należących do różnych kategorii gramatycznych, np. „świat cały – bez chwały”; banalne (oklepane, częstochowskie) – utworzone z wyrazów często zestawianych ze sobą w pozycjach rymowych, tworzą ciąg wyeksploatowanych skojarzeń, np. „dal – żal”, „ojczyzna – blizna”, „kochać – szlochać”; rzadkie (wyszukane, trudne) – przeciwieństwo rymów banalnych, charakteryzują się niezwykłością doboru wyrazów; egzotyczne – wprowadzają słowa obce, np. „sto – Peugeot”; homonimiczne – powtarzanie tych samych wyrazów, np. „stokroć – stokroć”; kalamburowe – ujawniają dwuznaczność wyrazów i więzi znaczeniowe, np. „bogiń – albo giń”; asonansowe – oparte na identyczności samogłoskowej, np. „plama – trawa”; konsonansowe – oparte na identyczności spółgłoskowej, np. „gong – gang”. wielokrotne – utworzone z wyrazów bądź fraz, w których zakres współbrzmień obejmuje więcej niż jedną akcentowaną sylabę, np. „gramy stale – szklany talerz”

Rodzaje układów rymów Podział ze względu na miejsce rymów w wierszu: końcowe – w zakończeniu wersu; początkowe (inicjalne); wewnętrzne – obejmujące wyrazy wewnątrz jednego wersu; zewnętrzne – obejmujące wyrazy zewnętrzne jednego wersu; parzyste (sąsiadujące) – dwa kolejne wersy, tzw. układ AABB; krzyżowe (przeplatane): np. w pierwszym i w trzecim wersie – układ ABAB; okalające – układ ABBA; monorymy – układ AAAA; nieregularne – wyrazy rymujące się nie tworzą żadnego układu.

Zobacz też

rymowanka

Bibliografia Aleksandra Okopień-Sławińska, Rym, w: Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, , Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1998, s. 487–492 (bibl.).

Lucylla Pszczołowska, Rym, Wrocław 1972.

Kategoria:Środki stylistyczne