Literatura dla dzieci i młodzieży – literatura piękna tworzona z myślą o dzieciach i młodzieży i przez nią czytana.
Literatura taka charakteryzuje się pewnymi cechami, które odróżniają ją od literatury dla dorosłych czytelników. Chodzi tu przede wszystkim o taki dobór zawartości i formy, który odpowiadałby potrzebom i gustom młodszych odbiorców. Twórcy literatury dla dzieci i młodzieży zwykle zwracają uwagę na to, by ich dzieła miały walory wychowawcze i edukacyjne.
Niektórzy badacze rozróżniają terminy „literatura dla dzieci” i „literatura dziecięca”, traktując tę drugą kategorię jako zawierającą utwory bardziej zaawansowane i wartościowe.
Wartości Literatura dla dzieci i młodzieży może pełnić funkcję: wychowawczą – konflikty między głównymi bohaterami opierają się na wyraźnie zarysowanym przeciwstawieniu działań pożądanych, czyli „pozytywnych” i niepożądanych, czyli „negatywnych”; celem takiego ujęcia jest wyrobienie u młodego czytelnika zdolności rozróżniania dobra i zła; w literaturze dla dzieci i młodzieży dobro niemal bez wyjątku zwycięża, natomiast zło zostaje pokonane; edukacyjną – w fabułę wplata się informacje dotyczące świata, np. informacje geograficzne, historyczne czy etnograficzne (np. informacje dotyczące plemion indiańskich w powieściach Alfreda Szklarskiego).
Utwory dla dzieci i młodzieży w różnym stopniu je realizują. Powstaje także pewna grupa utworów, których przeznaczeniem jest niemal wyłącznie rozrywka i które nie wykazują walorów edukacyjnych ani wychowawczych.
Początki Początki literatury pisanej z myślą o młodych czytelnikach sięgają XVIII wieku. Wcześniej taka literatura nie istniała, a młodzież czytała te same książki co dorośli. Rodzice i opiekunowie nadzorowali wybór ich lektur. Nawet baśnie i bajki pisano dla dorosłych.
Choć wcześniej nie powstawały książki pisane wyłącznie dla dzieci i młodzieży, dość często teksty „dla dorosłych” opracowywano w taki sposób, aby mogły być czytane również przez najmłodszych czytelników. Opracowanie takie polegało np. na skróceniu podstawowego tekstu, usunięciu opisów spowalniających atrakcyjną akcję, usunięciu elementów uznanych za „niepedagogiczne”, czyli np. związanych ze sferą seksualną. Zmiany mogły polegać też na takim ukształtowaniu dzieła, które uwypuklałoby elementy wychowawcze (np. podkreślenie patriotyzmu, odwagi i innych cech, których wyrobienie u młodych czytelników uznawano za pożądane).
Warto przy tym zwrócić uwagę na sposób funkcjonowania literatury dla dzieci i młodzieży, ponieważ bardzo wiele tekstów, uznawanych dziś za młodzieżowe (i rzeczywiście z upodobaniem czytane przez młodzież), w przeszłości mogło być adresowanych do czytelników dorosłych i dopiero później zostały one „zaadaptowane” i zaakceptowane, także w świadomości powszechnej, przez dzieci i młodzież. Dobrym przykładem może być tu np. twórczość Juliusza Verne’a. Wiele z jego powieści pisanych było w zamyśle jako teksty „dla dorosłych”. Utwory propagowały odkrycia naukowe, geograficzne itp., jednak ze względu na atrakcyjną formę dość szybko zyskały akceptację młodszych czytelników.
XVII wiek thumb|Don Kichot i Sancho Pansa Jedną z pierwszych powieści, która przypadła do gustu młodym czytelnikom, można uznać Don Kichota (wyd. 1605 i 1615) hiszpańskiego pisarza Miguela Cervantesa. Powieść przedstawia tytułowego Don Kichota jako błędnego rycerza, który przeżywa mnóstwo przygód. W podróży towarzyszy mu Sancho Pansa, wierny giermek, uosobienie zdrowego rozsądku, przemyślności i sprytu. Powieść stała się podstawą licznych adaptacji scenicznych oraz filmowych. Na motywach powieści powstało także kilka filmów animowanych, adresowanych bezpośrednio do dzieci. Na język polski powieść ta została przetłumaczona w 1786 roku.
Spośród polskich publikacji wydanych w XVII stuleciu z myślą o młodym pokoleniu na uwagę zasługuje Artes Dobromilenses. Nauka dobromilska w Dobromilu, przypisywana Janowi Szczęsnemu Herburtowi. Przez długi czas uznawana za najstarszą rodzimą książkę dla dzieci. Jej pierwsze wydanie ukazało się w 1613 roku.
Literatura francuska Ogromną popularnością cieszyły się bajki francuskich pisarzy. Bajki (wyd. 1668–1694) Jeana de La Fontaine’a, wzorowane na dziełach Ezopa, zawierają m.in. takie znane pozycje jak: Kruk i lis, Lis i winogrona oraz Konik polny i mrówka. Pisane z myślą o dorosłym czytelniku znalazły odbiorców wśród dzieci. W Polsce stały się bardzo popularne od wydania w 1699 roku.
Wraz z falą mody na ludową bajkę fantastyczną, w 1697 roku ukazał się zbiorek Charles’a Perraulta zatytułowany Historie i baśnie dawnych czasów z pouczeniami moralnymi, od ilustracji na stronie tytułowej znany później jako Opowieści Babci Gąski (lub: Bajki Babci Gąski). Napisane specjalnie dla dzieci bajki Perraulta stały się wkrótce znane w całej Europie. Tomik zawierał 8 opowieści: Mały Czerwony Kapturek, Kot w butach, Kopciuszek, Śpiąca królewna, Sinobrody, Wróżki, Knyps z czubkiem, Paluszek.
Poczytną pozycją była także powieść edukacyjna z kluczem Historia Telemaka (lub: Przypadki Telemaka) (wyd. 1697) François Fénelona, która była streszczeniem IV księgi Odysei Homera. Fénelon napisał ją dla Ludwika, księcia Burgundii, wnuka Ludwika XIV, gdy był jego wychowawcą. Na polski została przetłumaczona dwa razy, najpierw wierszem w 1726 roku przez Jana Jabłonowskiego, a w 1750 roku już jako pełny przekład, prozą.
XVIII wiek thumb|Oryginalny zapis tytułu „Księgi tysiąca i jednej nocy” Na początku XVIII w. ukazało się francuskie tłumaczenie Księgi tysiąca i jednej nocy (wyd. 1704–1717), które od razu zdobyło popularność wśród najmłodszych czytelników dzięki takim opowiadaniom jak: Cudowna lampa Aladyna, Alibaba i 40 rozbójników, Sindbad Żeglarz, Szeherezada. Na język polski wybrane fragmenty dzieła zostały przetłumaczone w 12 tomach.
Mimo rozpowszechnionych w ówczesnej pedagogice poglądów o negatywnym wpływie fantastyki na rozwój dzieci, bajki wschodnie, popularne w Polsce ze względu na zakorzenioną od wieków ogólną modę na orientalizm, napisane dla dorosłych, zalecane były jako lektura dla uczniów. Z tego też względu stosunkowo późno dołączano do wyborów tekstów dydaktycznych bajki fantastyczne: pierwszy raz bajka o królewnie Śnieżce znalazła się w zbiorze Komedii i tragedii Urszuli Radziwiłłowej opublikowanym w 1754 roku.
Dwaj angielscy pisarze zyskali rozgłos wśród młodzieży dzięki powieściom przygodowym. Daniel Defoe powieścią Przypadki Robinsona Crusoe (wyd. 1719), i Jonathan Swift powieścią Podróże Guliwera (wyd. 1726). Pierwsza z nich została przetłumaczona na polski w 1769, a druga w 1784 roku. Robinson, napisany dla dorosłych, stał się obiektem zainteresowania młodzieży, dając tym samym początek odrębnego nurtu powieści młodzieżowych, tzw. robinsonady. Do najgłośniejszych książek tego nurtu należał utwór niemieckiego pedagoga Joachima H. Campe, Nowy Robinson, z 1779 roku. Książka ta, przetłumaczona na wszystkie języki europejskie, cieszyła się niesłabnącym powodzeniem do połowy XIX wieku. Równie poczytna była też jego Biblioteczka dziecinna, będąca zbiorem nie tylko opowiadań, ale i gier towarzyskich. Tomiki powstawały dzięki ścisłej współpracy z dziećmi, autor wielokrotnie zasięgał ich rady.
thumb|Baron Münchhausen W latach 1750–1770 francuska pisarka i pedagog Jeanne-Marie Leprince de Beaumont wydawała Le Magasin des enfants (Magazyn dla dzieci lub: Magazyn dziecinny). Opublikowano 40 wielokrotnie wznawianych numerów, a w jednym z nich ukazała się bajka Piękna i bestia (wyd. 1757), która zyskała międzynarodowe uznanie. Fragmenty utworów pani Bony, jak nazywano francuską pisarkę, w Polsce ukazały się w 1879 roku pod tytułem Czarodziejskie baśnie. Z czasem były one mocno krytykowane, przy czym zarzucano im nadmierny dydaktyzm. Opowieść o Pięknej i Bestii ukazała się (razem z bajką o wróżce i trzech życzeniach) w 1785 roku w Polskiej książce do czytania Daniela Vogla.
Kamieniem milowym w rozwoju literatury dziecięcej była działalność Johna Newbery’ego, nazywanego pierwszym prawdziwym wydawcą książek dla dzieci. Pozyskał on do współpracy wybitnych literatów, m.in. T.G. Goldsmitha, O. Smolletta czy S. Johnsona. Wydawał pierwszy periodyk miesięczny dla dzieci The Lillipution Magazine, który zadebiutował w 1751 roku. Potomek księgarzy sam założył księgarnię z dostępem do półek dla dzieci.
Niemiecki pisarz Rudolf Erich Raspe w 1785 wydał Przygody barona Münchhausena.
Powieść przygodowa W 1787 ukazała się powieść idylliczno-sentymentalna Paweł i Wirginia, napisana przez francuskiego pisarza Bernardina de Saint-Pierre’a. Opisywała ona miłość dwojga młodych ludzi z egzotycznym Mauritiusem w tle. Dość szybko stała się popularna w całej Europie, rychło też przetłumaczono ją na wiele języków. W Polsce została po raz pierwszy wydana w 1793 roku pod zmienionym tytułem Paweł i Maria.
XIX wiek thumb|Alicja, bohaterka Alicji w krainie czarów. Z początkiem XIX w. pojawili się pisarze, którzy zaczęli kierować swe utwory do młodych czytelników. Rosyjski pisarz Iwan Andiejewicz Kryłow w latach 1809–1843 wydał ponad 200 bajek w 9 tomach. Niemcy, bracia Jakob i Wilhelm Grimm, opublikowali w latach 1812–1815 Bajki dla dzieci, zbiór około 200 bajek, wśród których były: Jaś i Małgosia, Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków i Zaczarowana fasola. W 1819 angielski pisarz Walter Scott napisał historyczną powieść Ivanhoe. Na język polski została przetłumaczona w 1921 roku.
Sławą cieszyły się baśnie Duńczyka Hansa Christiana Andersena, powstające na przestrzeni lat 1835–1872. Wśród nich były: Brzydkie kaczątko, Królowa śniegu, Calineczka, Dziewczynka z zapałkami, Słowik, Nowe szaty cesarza, Mała Syrenka, Księżniczka na ziarnku grochu, Świniopas, Stokrotka, Imbryk, Stara latarnia. Mimo iż obecnie należą do kanonu literatury dziecięcej, pisane były z myślą o dojrzałym czytelniku. Ich pierwsze polskie tłumaczenia były zamieszczane w czasopismach dla dorosłych. Bajki te, tkwiące korzeniami w opowieściach ludowych, są oryginalnym dziełem Andersena. Atmosfera baśniowości, niezwykłości, oryginalne pomysły, a także walory wychowawcze sprawiły, iż baśnie Andersena zostały zaakceptowane przez dzieci, stając się także symbolami kultury popularnej. Nadal są wydawane, zaś poszczególne opowieści stały się podstawą adaptacji filmowych, scenicznych i radiowych.
W 1826 roku amerykański pisarz James Fenimore Cooper wydał Ostatniego Mohikanina. Powieść ta, wchodząca w skład tzw. Pięcioksięgu przygód Sokolego Oka, zdobyła międzynarodową popularność i ze względu na barwne przygody głównych bohaterów oraz sugestywne opisy stała się później wzorcem przygodowej powieści indiańskiej. Tematyka indiańska w późniejszych latach była przez pisarzy adresujących swe dzieła do młodzieży. Wśród nich polskich twórców, m.in. Arkadego Fiedlera, Sat-Okha, Alfreda Szklarskiego, Nory Szczepańskiej czy Longina Jana Okonia.
W Anglii Charles Dickens opublikował kilka powieści i opowiadań dla młodzieży, m.in.: Klub Pickwicka (wyd. 1837–1838), Nicholasa Nickelby (wyd. 1838–1839), Opowieść wigilijną (wyd. 1843–1848) i Dawida Copperfielda (wyd. 1849–1950). Francuski pisarz Alexandre Dumas (ojciec) napisał kilka powieści historycznych, które zyskały popularność wśród młodych czytelników, m.in.: Hrabiego Monte Christo (wyd. 1844–1845), Trzech muszkieterów (wyd. 1844–1845) i Dwadzieścia lat później (wyd. 1845). W 1851 roku ukazała się powieść Hermana Melville’a Moby Dick.
W 1852 roku amerykańska pisarka Harriet Beecher Stowe wydała Chatę wuja Toma. W pierwszym roku rozeszła się w nakładzie 300.000 egzemplarzy.thumb|Ilustracja z 20000 mil podmorskiej żeglugi J. Verne’a. Francuz Jules Verne napisał z myślą między innymi o młodych czytelnikach powieści podróżnicze, przygodowe i fantastyczno-naukowe, na przykład: Pięć tygodni w balonie (1863), Podróż do wnętrza Ziemi (1864), Dzieci kapitana Granta (1866), Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi (1869), Tajemniczą wyspę (1874), W 80 dni dookoła świata (1873) i Dwa lata wakacji (1888).