Urban VIII (łac. Urbanus VIII, właśc. Maffeo Barberini; ur. pod koniec marca lub na początku kwietnia 1568 we Florencji, zm. 29 lipca 1644 w Rzymie) – włoski duchowny katolicki, 235. papież w okresie od 6 sierpnia 1623 do 29 lipca 1644 roku.
Życiorys Maffeo Barberini pochodził ze znamienitej florenckiej rodziny szlacheckiej. Jego dokładna data urodzenia nie jest znana, wiadomo tylko, że ochrzczono go 5 kwietnia 1568. Jego ojciec Antonio zmarł, gdy Maffeo miał trzy lata. Wychowaniem jego oraz piątki jego braci zajęła się początkowo matka Camilla Barbadori (zm. 1609), a następnie wuj Francesco Barberini (1528-1600), który był księdzem i urzędnikiem Kurii Rzymskiej. W 1584 ukończył Collegio Romano w Rzymie, a w 1588 uzyskał tytuł doktora utroque iure na uniwersytecie pizańskim. Dzięki protekcji wuja rozpoczął karierę kurialną. 1 lipca 1589 został referendarzem Sygnatury Apostolskiej, a następnie gubernatorem Fano (13 lutego 1592), protonotariuszem apostolskim (24 października 1593) i klerykiem Kamery Apostolskiej (marzec 1597). 24 czerwca 1592 przyjął niższe święcenia. Należał do świty kardynała Pietra Aldobrandiniego, bratanka papieża Klemensa VIII i towarzyszył mu w trakcie aneksji Ferrary w styczniu 1598. W 1601 był nadzwyczajnym legatem papieskim do króla Francji Henryka IV Burbona, któremu w imieniu papieża miał pogratulować narodzin następcy tronu. 19 września 1604 przyjął święcenia kapłańskie.
Nuncjusz apostolski we Francji thumb|left|160px|Maffeo Barberini (ok. 1598) 20 października 1604 Maffeo Barberini został mianowany tytularnym arcybiskupem Nazaretu. Osiem dni później przyjął sakrę biskupią z rąk tytularnego patriarchy jerozolimskiego Fabia Biondiego. 4 grudnia tego roku Klemens VIII mianował go nuncjuszem apostolskim we Francji. W marcu 1605 Maffeo dotarł do Paryża, gdzie otrzymał informację o śmierci swego protektora, papieża Klemensa VIII. Po wyborze na papieża kardynała Medici (Leona XI) spodziewano się szybkiego odwołania Barberiniego z nuncjatury, jednak rychła śmierć tego papieża pozwoliła mu utrzymać stanowisko. Jako nuncjusz zajmował się głównie wdrażaniem we Francji reform soboru trydenckiego. Zyskał w tym czasie przychylność dworu francuskiego, który rekomendował go do nominacji kardynalskiej.
Kardynał thumb|200px|Herb rodu Barberini 11 września 1606 papież Paweł V mianował Maffea Barberiniego kardynałem prezbiterem, jednak mimo to jeszcze przez rok pozostawił go na paryskiej placówce. Dopiero 30 października 1607 Maffeo powrócił do Rzymu, gdzie na konsystorzu 12 listopada 1607 otrzymał kościół tytularny San Pietro in Montorio, który 5 maja 1610 wymienił na San Onofrio. Ponieważ jako nuncjusz we Francji zajmował się także sprawami katolików na Wyspach Brytyjskich, Paweł V mianował go „protektorem Królestwa Szkocji”, czyli w praktyce protektorem szkockich katolików i ich instytucji działających w krajach katolickich. Ponadto mianował go członkiem Kongregacji Indeksu oraz Fabryki Świętego Piotra. thumb|left|170px|Maffeo Barberini jako kardynał 27 października 1608 kardynał Maffeo został mianowany arcybiskupem Spoleto, gdzie rezydował, z niewielkimi przerwami, do lata 1611. W tym czasie dokonał renowacji miejscowej katedry. 31 sierpnia 1611 został wysłany do Bolonii jako legat (gubernator) na trzyletnią kadencję. W 1614 osiadł w Rzymie, gdzie formalnie już od 8 stycznia 1610 sprawował urząd prefekta Trybunału Apostolskiej Sygnatury Sprawiedliwości, ale dopiero teraz faktycznie zaczął nim kierować. W lipcu 1617 ostatecznie zrezygnował z biskupstwa w Spoleto. W tym okresie dużo czasu poświęcał na poezję oraz studia, a zebrane wówczas zbiory książek stworzyły podwaliny pod przyszłą Bibliotekę Barberinich.
Po śmierci Pawła V uczestniczył w konklawe 1621, które wybrało starego i schorowanego Grzegorza XV. Za jego pontyfikatu został członkiem nowo utworzonej Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (w 1622) oraz proprefektem Kongregacji Indeksu pod nieobecność kardynała Bonifacio Bevilacqua (1622–1623). Ponieważ znał język grecki, został mianowany protektorem Kolegium Greckiego w Rzymie. Mimo bliskich relacji z przedstawicielem Francji w Rzymie, kardynałem Mauriziem di Savoia, zdołał utrzymać opinię politycznie neutralnego. 9 stycznia 1623 został wybrany na urząd kamerlinga Świętego Kolegium Kardynałów na roczną kadencję. W jej trakcie, 8 lipca 1623, zmarł papież Grzegorz XV.
Wybór na papieża
6 sierpnia 1623 Maffeo Barberini został wybrany na papieża i przyjął imię Urban VIII. Inauguracja jego pontyfikatu odbyła się jednak dopiero 29 września 1623, gdyż elekt zachorował na szalejącą tamtego lata w Rzymie malarię. Tego dnia kardynał Alessandro d’Este uroczyście koronował go na schodach bazyliki watykańskiej.
Pontyfikat thumb|left|250px|Papież Urban VIII. Obraz Pietra da Cortony (ok. 1627)
Polityka zagraniczna Pontyfikat Urbana VIII przypadł na okres wojny trzydziestoletniej między katolikami i protestantami w Niemczech oraz narastającego konfliktu między habsburską Hiszpanią a Francją, który w 1635 przerodził się w otwartą wojnę. Papież starał się mediować między Francją i Hiszpanią i w 1627 próbował nakłonić je do wspólnej inwazji na protestancką Anglię. Z planów tych nic jednak nie wyszło.
W konflikcie habsbursko-francuskim papież oficjalnie zachowywał neutralność, nie było jednak tajemnicą, że większą sympatią darzył Francję. Z pewnością nie życzył sobie całkowitej dominacji Habsburgów w Europie, co miało przełożenie na jego stanowisko polityczne. W trakcie wojny o sukcesję mantuańską w 1627 poparł kandydata Francji Carla Gonzagę de Nevers przeciwko popieranemu przez Habsburgów Ferrante II Gonzagę, księcia Guastalli. Papieskie subsydia dla obozu katolickiego w Niemczech płynęły głównie nie do austriackiego cesarza, lecz do elektora bawarskiego. Papież nie potępił też, mimo żądań Hiszpanii, politycznej współpracy między Francją a protestanckimi krajami Rzeszy. Powściągliwie się odniósł także do tzw. edyktu restytucyjnego cesarza Ferdynanda II, wydanego w 1629 po serii zwycięstw militarnych nad protestantami. Edykt służył wprawdzie przywróceniu praw Kościoła na ziemiach utraconych w wyniku reformacji, ale był także poważnym narzędziem wzmocnienia władzy cesarskiej. Dopiero interwencja Szwecji w Niemczech w 1631 skłoniła papieża do bardziej wyraźnego opowiedzenia się po stronie cesarza, jednak nawet wówczas odmówił podjęcia jakichkolwiek działań przeciw Francji. Także przystąpienie Francji do wojny trzydziestoletniej po stronie protestantów nie spowodowały porzucenia przez niego zasady neutralności w relacjach z krajami katolickimi. Urban VIII starał się odgrywać rolę mediatora między Francją a Hiszpanią i Austrią, licząc na współpracę tych krajów przeciwko Szwecji i królowi Gustawowi Adolfowi. Wysiłki te nie przyniosły jednak rezultatów. W 1635 papież potępił zawarty w Pradze traktat pokojowy między cesarzem a elektorem saskim Janem Jerzym I (głównym przedstawicielem protestantów niemieckich), uznając go za zbyt łagodny względem protestantów. thumb|left|160px|Kardynał Richelieu
thumb|160px|Kardynał Gaspar Borja y Velasco, ambasador Hiszpanii w Rzymie Profrancuska polityka zagraniczna Urbana VIII budziła gniew na dworach w Wiedniu i Madrycie. Na konsystorzu 8 marca 1632 hiszpański ambasador kardynał Gaspar de Borja y Velasco złożył oficjalny protest przeciwko stanowisku papieża względem sojuszu Francji z protestantami, zarzucając Urbanowi VIII zdradę religii katolickiej. Protest ambasadora poparło wielu kardynałów, których Urban VIII potraktował niemalże jako buntowników, zmuszając większość z nich do opuszczenia Rzymu. Akcję kardynała Borji y Velasco papież uznał bowiem za niedopuszczalną presję ze strony władz świeckich. W rezultacie przyniosła ona jedynie utwierdzenie dotychczasowego stanowiska Urbana VIII.
Papież popierał podejmowane przez kardynała Richelieu działania przeciwko hugenotom we Francji. Po zdobyciu twierdzy La Rochelle w 1628 nakazał odśpiewać w Rzymie Te Deum. Później jednak doszło do pogorszenia stosunków papieża z kardynałem, gdyż ten drugi dążył do zmniejszenia wpływu papieża na Kościół francuski. Obawiając się schizmy Urban VIII zachowywał się w trakcie tego sporu bardzo powściągliwie, jednak po śmierci Richelieu w 1642 zabronił odprawienia zwyczajowego nabożeństwa za zmarłego kardynała.
Pomimo generalnie profrancuskiej polityki Urban VIII nie uznał niepodległości Portugalii, która w 1640 z pomocą Francji zbuntowała się przeciw okupacji hiszpańskiej.
Stosunki z Polską thumb|left|170px|Polski królewicz Jan Albert Waza otrzymał od Urbana VIII kapelusz kardynalski W 1633 Urban VIII przyjął uroczyste poselstwo kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego. W jej wyniku papież zaakceptował scedowanie na nuncjusza apostolskiego swych uprawnień do rozpatrywania apelacji, ale nie zaakceptował polityki tolerancji religijnej ani nie udzielił subsydiów pieniężnych na walkę z Turcją, Moskwą i Szwecją. W latach 1636–1642 doszło do ostrego konfliktu króla Władysława IV Wazy z nuncjuszem Mariem Filonardim, który oskarżał króla o sprzyjanie protestantom. W 1642 król aresztował nuncjusza i zmusił go do wyjazdu. Papież wziął w tym konflikcie stronę nuncjusza, jednak ostatecznie został zmuszony do uznania faktów dokonanych i odwołania go z placówki.
W 1629 Urban VIII mianował kardynałem Jana Alberta Wazę, syna króla Zygmunta III i brata jego następcy Władysława IV. Z uwagi na młodociany wiek królewicza jego nominację ogłoszono jednak dopiero trzy lata później.
Polityka religijna thumb|320px|Watykańska bazylika św. Piotra została ukończona i poświęcona przez Urbana VIII w 1626 Urban VIII był wielkim patronem misji. Utworzył Collegium Urbanum mające szkolić misjonarzy (1627). W 1633 zniósł monopol jezuitów na działalność misyjną w Japonii i Chinach. Bullą z 22 kwietnia 1639 r. wprowadził zakaz wszelkiego rodzaju niewolnictwa Indian w Ameryce Południowej.
Papież zatwierdził nowe zakony: wizytek (1626) i lazarystów (Zgromadzenie Księży Misjonarzy, 1632). Egzekwował od biskupów wymóg rezydencji w diecezjach. W 1625 przewodniczył obchodom roku jubileuszowego.
Od 1629 z inicjatywy papieża i przy jego aktywnym udziale działała komisja ds. rewizji brewiarza. Wynikiem jej prac było nowe wydanie brewiarza rzymskiego (1632).
W 1625 r. ustalił procedurę kanonizacji i beatyfikacji. Za jego pontyfikatu do grona świętych zostali zaliczeni: Elżbieta Portugalska (25 maja 1625) i Andrzej Corsini (22 kwietnia 1629). Błogosławionymi zostali: franciszkanin Jakub z Marchii (12 sierpnia 1624), jezuita Franciszek Borgiasz (23 listopada 1624), Andrzej Avellino (10 czerwca 1625), franciszkanin Feliks z Kantalicjo (1 października 1625), Maria Magdalena de’ Pazzi (8 maja 1626), Kajetan z Thieny, współzałożyciel zakonu teatynów (8 października 1629), Jan Boży (21 września 1630) oraz Jozafat Kuncewicz (16 maja 1643).
W 1642 papież potępił tezy flamandzkiego biskupa Corneliusa Jansena, uznając je za heretyckie. Stanowiło to początek trwających ponad sto lat kontrowersji wokół herezji jansenizmu.
Za jego pontyfikatu doszło do zawarcia unii z częścią kościoła ormiańskiego w Rzeczypospolitej (5 marca 1635). Na czele unitów stanął ormiański abp Lwowa Mikołaj Torosowicz.
Proces Galileusza thumb|left|190px|Skazanie Galileusza przez inkwizycję jest jednym z najbardziej znanych i negatywnie ocenianych epizodów pontyfikatu Urbana VIII
W 1624 Galileusz został przyjęty sześciokrotnie przez papieża na audiencjach. Z kolei Galileusz zadedykował papieżowi swoją najnowszą książkę. Po opuszczeniu Rzymu astronom był przekonany, że ma pozwolenie na napisanie książki na temat porównania systemu geocentrycznego z heliocentrycznym. Uznał, że jeżeli przedstawi chociaż pewne słabe argumenty na rzecz systemu geocentrycznego, będzie to wystarczające dla przedstawicieli Kościoła.