Konstytucja Władze samorządowe w Słowenii gwarantuje artykuł 9 konstytucji państwowej. Ponadto Rozdział Piąty konstytucji jest w całości poświęcony samorządności. Umożliwia obywatelom państwa sprawowanie lokalnych rządów poprzez okręgi samorządowe – gminy i inne lokalne organizacje.

Obok gmin konstytucja umożliwia także istnienie gmin miejskich, które mogą być wspierane dodatkowymi uprawnieniami nadanymi przez rząd Słowenii. Konstytucja przewiduje również możliwość tworzenia regionów z kilku gmin, które wyrażą taką wolę.

O organach samorządu konstytucja wspomina także w wielu innych artykułach, m.in. w działach dotyczących podatków, budżetu, ochrony dziedzictwa kulturowego czy też rzecznika praw obywatelskich.

Inne akty prawne dotyczące samorządności w Słowenii to między innymi ustawa o samorządach lokalnych, ustawa o wyborach lokalnych, ustawa o sposobie tworzenia gmin i ustalania ich terytorium, ustawa o finansowaniu gmin.

Struktura władz lokalnych Konstytucja gwarantuje istnienie gmin i regionów. Jednak ustawy, które umożliwiałyby praktyczne utworzenie tych ostatnich, są nadal w toku prac parlamentu.

Gmina może obejmować pojedynczą, lokalną społeczność lub też stanowić ich grupę, jeżeli łączą ich wspólne potrzeby i interesy. Gmina może być powołana w drodze ustawy po przeprowadzeniu referendum w danym regionie. Mówi o tym artykuł 139 konstytucji.

Ustawa o samorządzie lokalnym określa warunki, które musi spełniać gmina. Przede wszystkim gmina musi liczyć co najmniej 5 tysięcy mieszkańców. Wyjątek od tego stanowi przypadek, gdy gminę ustanawia się na terenie o wyjątkowej sytuacji lokacyjnej, historycznej lub z powodów ekonomicznych. W myśl tej ustawy gmina musi zagwarantować warunki dostępności do podstawowej edukacji i opieki zdrowotnej, usług pocztowych, bibliotek.

Obok gmin konstytucja umożliwia także tworzenie gmin miejskich. Rząd może jej zapewnić specyficzne uprawnienia, które będą odpowiadały rozwojowi terenów miejskich. Gmina miejska to zwarte, sąsiadujące ze sobą zbiorowiska osiedli. Łączy je głównie to, iż ich mieszkańcy codziennie przemieszczają się do centrum miasta. Miasto może zyskać taki status, gdy posiada co najmniej 20 tysięcy mieszkańców oraz gwarantuje co najmniej 15 tysięcy miejsc pracy. Dodatkowo miasto musi być geograficznym, ekonomicznym i kulturalnym centrum dla otaczających je osiedli. Ten rodzaj gminy powołuje Zgromadzenie Państwowe. W podejmowanej uchwale określa się m.in. terytorium geograficzne i nazwę gminy miejskiej.

Poza kompetencjami przypisanymi zwykłej gminie gmina miejska musi zagwarantować także: działanie szkół zawodowych i pomaturalnych, wydziałów uniwersyteckich, opiekę zdrowotną w szpitalach, sieć służby cywilnej, centrum telekomunikacyjne, działanie bibliotek uniwersyteckich i specjalistycznych, ośrodki dokumentowania informacji, teatry, muzea, archiwa, lokalne media (tv, radio i prasę), tereny sportowo-rekreacyjne oraz działania naukowe. Mówi o tym artykuł 16 ustawy o samorządzie lokalnym.

Ta sama ustawa umożliwia także nadawanie gminom specjalnego statusu, w zależności od specyficznych warunków ekonomicznych lub poziomu rozwoju gospodarczego.

Regulacje odnoszące się do zmian granic i struktury Zmiany dotyczące terytorium gmin są przedmiotem ustawy o samorządzie lokalnym i ustawy o sposobie powoływania gmin i określania ich terytoriów.

W myśl tych aktów w początkowej procedurze uczestniczą rady gmin z terenów objętych ewentualnymi zmianami. Co więcej, na terenach, na których mają zostać powołane nowe gminy, przeprowadza się referendum. Ma ono jednak jedynie charakter konsultatywny.

Na podstawie konsultacji i wyniku referendum parlament przyjmuje ustawę o powołaniu nowej gminy i o jej terytorium.

Jednostki administracji państwowej na poziomie lokalnym W Słowenii istnieje 58 jednostek administracji państwowej. Są one oddziałami administracji państwowej w terenie, mają własny zakres kompetencji i funkcji i obejmują zasięgiem co najmniej jedną gminę.

Jednostki administracyjne państwa nadzorują działania samorządów lokalnych pod kątem legalności, zakresu ich kompetencji oraz zdolności do wykonywania zadań wymaganych od gminy przez państwo.

W celu zapewnienia współpracy między gminami a jednostkami administracji państwowej powoływany jest specjalny komitet doradczy. Jego członków powołuje i odwołuje rada gminy.

Organy władzy lokalnej Decyzyjny, stanowiący organ w gminach w Słowenii to rada gminy. Zatwierdza ona akty prawa gminnego oraz budżet. Nadzoruje też działalność burmistrza, z naciskiem na wdrażanie decyzji podjętych przez radę.

Słoweńska rada gminy składa się od siedmiu do czterdziestu czterech członków. Ich liczba zależna jest od liczby mieszkańców gminy. Radni wybierani są w wolnych, bezpośrednich, powszechnych wyborach w tajnym głosowaniu. Kadencja rady trwa cztery lata. Czynne prawo wyborcze mają wszyscy, którzy ukończyli 18. rok życia (jedynym odstępstwem jest sytuacja, gdy obywatel pracuje – wtedy granica ta jest obniżana do 16. lat), mają pełnię praw obywatelskich oraz na stałe zamieszkują na terenie danej gminy.

W rejonach zróżnicowanych etnicznie (chodzi tu głównie o społeczności Włochów, Węgrów i Romów) w skład rady gminy musi wchodzić choć jeden przedstawiciel danej społeczności. Prawo do reprezentacji jest gwarantowane grupom etnicznym przez konstytucję oraz ustawę o samorządach lokalnych.

Radni są wybierani w głosowaniu systemem większościowym lub proporcjonalnym, w zależności od liczby stanowisk w radzie gminy. System większościowy obowiązuje w sytuacji, gdy do obsadzenia jest do 12 mandatów w radzie. System proporcjonalny stosuje się, gdy rada musi mieć ponad 12 członków. Przedstawiciele grup etnicznych wybierani są zawsze systemem większościowym.

W wyborach w systemie większościowym wyborcy oddają głosy na indywidualnych kandydatów. Gmina podzielona jest na okręgi. Na kartach do głosowania wyborcy zaznaczają tyle nazwisk, ile mandatów w radzie jest do obsadzenia. Wygrywają kandydaci, którzy otrzymali najwięcej głosów.

W wyborach w systemie proporcjonalnym wyborcy oddają głosy na listy kandydatów. Gmina może, lecz nie musi, być podzielona na okręgi. Głosujący na kartach do głosowania mogą zaznaczyć tylko jedną listę. Obywatel może też, lecz nie jest to obowiązek, zaznaczyć na liście nazwisko kandydata, którego preferuje. Zasady podziału mandatów są zróżnicowane w zależności od tego, czy wybory odbywały się w gminie jako jednym okręgu, czy też gmina podzielona była na kilka okręgów.

Jeżeli gmina podzielona była na okręgi, mandaty przydziela się, dzieląc liczbę głosów uzyskanych przez listę przez stosunek całkowitej liczby oddanych głosów na wszystkie listy, do liczby mandatów.

W przypadku, gdy gmina była jednym okręgiem, stosuje się system d’Hondta.

Wybory lokalne przeprowadzane są przez gminne komisje wyborcze, wybierane raz na cztery lata przez radę gminy. Gminna komisja wyborcza odpowiedzialna jest za prawidłowy przebieg wyborów do rady gminy. Zatwierdza zgłoszone kandydatury, wybiera lokale wyborcze itp.

Rada gminy powołuje szereg organów pomocniczych. Są to m.in. wspomniane już komisje wyborcze czy też przedstawiciele do spraw ochrony konsumentów. Powoływanych jest też szereg okazjonalnych komitetów i komisji, które działają jako ciała doradcze rady. Członkowie tych organów pomocniczych powoływani są przez radę pośród jej członków oraz innych obywateli.

Inne organy w gminie to między innymi komisja nadzorcza powoływana przez radę gminy. Komisja nadzorcza monitoruje zarządzanie funduszami gminnymi, dochody i wydatki budżetowe oraz wszelkie operacje finansowe powiązane z użyciem funkcji państwowej. Może być jednak – przez właściwego ministra – zobowiązana do wykonywania w jego imieniu pewnych czynności prawnych. Zazwyczaj dotyczy to udzielania ślubów cywilnych.

Status reprezentantów Każdy Słoweniec, który obchodzi osiemnaste urodziny najpóźniej w dniu wyborów, stale zamieszkuje w danej gminie i cieszy się pełnią praw obywatelskich, jest uprawniony do kandydowania w wyborach do rady gminy.

Ustawa o samorządzie lokalnym stanowi, jakie stanowiska nie są kompatybilne z pełnieniem funkcji radnego, burmistrza lub zastępcy burmistrza. Chodzi tu o stanowiska dyrektorskie w aparacie administracji państwowej, posiadającym uprawnienia kontrolne wobec samorządów.

Osoby, które po zakwalifikowaniu na stanowisko w jednym z organów przedstawicielskich gminy, a które z tego powodu muszą zrezygnować z pełnionych wcześniej funkcji lub zawodu, otrzymują trzymiesięczną dietę finansową. Może być ona wydłużona do dziewięciu miesięcy, jeżeli w tym czasie dany radny lub burmistrz spełni warunki pozwalające uzyskiwać emeryturę.

Kwestia finansowania kampanii wyborczych uregulowana jest w ustawie o partiach politycznych. Wsparcie finansowe może być przekazane zawsze tylko do partii politycznych, a nie do indywidualnych kandydatów. Partie są zobowiązane do pozyskiwania składek członkowskich, prywatnych datków, a także specjalnych przydziałów z budżetu.

Jeżeli chodzi o kwestię reprezentacji kobiet, to w Słowenii nie ma ustalonego żadnego minimum. Choć kobiety są równe w prawach, to ich reprezentacja jest niewielka.

Bezpośrednie formy demokracji Kilka form bezpośredniego udziału obywateli w procesie sprawowania władzy przewiduje też artykuł 44 ustawy o samorządzie lokalnym, który wymienia wśród nich zgromadzenie obywatel, referenda gminne oraz inicjatywy powszechne.

Referendum gminne może być zwołane w każdej sprawie leżącej w kompetencjach gminy, na wniosek rady lub co najmniej 10% osób uprawnionych do głosowania w danej gminie. Referenda te mają zwykle charakter konsultatywny i decyzje w nich podjęte nie są wiążące dla organów władzy gminnej.

Według ustawy o samorządzie lokalnym zgromadzenie obywateli może być ogłoszone dla całej gminy lub w jej części. Zgromadzenie może zwołać burmistrz w ramach swoich kompetencji lub na wniosek rady czy też co najmniej 5% uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy.

Ta sama ustawa przewiduje też możliwość inicjatywy powszechnej, dotyczącej przyjęcia lub poddania pod ponowne głosowanie gminnych aktów prawnych i wydanych decyzji. W inicjatywie powinno wziąć udział co najmniej 5% uprawnionych do głosowania w gminie. Organ administracji, do którego adresowana jest inicjatywa, ma obowiązek ustosunkowania się do inicjatywy w czasie nie dłuższym niż trzy miesiące.

Regiony Najbardziej zinstytucjonalizowaną formę współpracy gminnej stanowi region. Jest zakładany przez gminy, oparty na ich decyzjach. To one określają jego zakres władzy, organy i środki, którymi będzie dysponował. Tak jest w teorii – do tej pory nie utworzono żadnego regionu.

Regiony są odpowiedzialne za sprawy, które wykraczają poza możliwości gmin. Ustalenie kompetencji regionów należy do samych gmin, podobnie jak wyznaczenie władz w regionie, a także ustalenie metod finansowania. Z reguły sprawy, którymi zajmują się regiony, dotyczą służb publicznych, ekonomii, kultury i zaspokajania potrzeb mieszkańców.

Państwo, za porozumieniem z gminami, może przekazać część kompetencji gmin do regionów.

Regiony statystyczne

Regiony statystyczne Słowenii składają się z 12 jednostek administracyjnych utworzonych w 2000 r. w celach prawnych i statystycznych. thumb|Regiony statystyczne: 1. Gorycja, 2. Górna Kraina, 3. Karyntia, 4. Drawa, 5. Mura, 6. Słowenia Środkowa, 7. Centralna Sawa, 8. Savinja, 9. Nadbrzeżny Kras, 10. Primorska-Kraina Wewnętrzna, 11. Słowenia Południowo-Wschodnia, 12. Dolna Sawa