Metamfetamina (N-metyloamfetamina) – organiczny związek chemiczny, N-metylowa pochodna amfetaminy, stymulant oparty na szkielecie β-fenyloetyloaminy.

Metamfetamina bywa stosowana jako lek (w dawce 20–25 mg dziennie) przeznaczony do leczenia ADHD i otyłości; wykorzystanie jej do tego celu ogranicza się jednak wyłącznie do USA, gdzie funkcjonuje ona tam pod nazwą handlową Desoxyn. Szacuje się, że każdego roku w Stanach Zjednoczonych wypisywanych jest co najmniej kilka tysięcy recept na metamfetaminę.

Metamfetamina zażywana w charakterze narkotyku jest powszechnie uważana za jeden z najbardziej wyniszczających dla ludzkiego organizmu środków pozyskiwanych nielegalnie. Badanie przeglądowe z 2020 roku przeprowadzone przy współudziale 101 niemieckich lekarzy zajmujących się uzależnieniami, które miało na celu sporządzić uporządkowany wykaz szkodliwości różnego rodzaju używek; umieściło metamfetaminę na drugim miejscu, zaraz po kokainie przyjmowanej w postaci tzw. „kraku”.

Stereochemia Metamfetamina jest związkiem chiralnym z jednym centrum stereogenicznym. Ma 2 enancjomery: (numer CAS 33817-09-3) o dodatniej skręcalności optycznej i konfiguracji absolutnej S oraz lewometamfetaminę (numer CAS 537-46-2) o skręcalności ujemnej i konfiguracji R.

Dekstrometamfetamina ma wyraźnie silniejsze działanie psychoaktywne niż lewometamfetamina.

Historia Metamfetamina została po raz pierwszy zsyntetyzowana w 1893 r. z efedryny przez japońskiego chemika Nagayoshiego Nagaia. W roku 1919 krystaliczna metamfetamina została zsyntetyzowana przez . Pokrewny związek chemiczny, amfetamina, została zsyntetyzowana w Niemczech w roku 1887 przez Lazara Edeleanu.

Pierwsze zastosowanie metamfetaminy na szerszą skalę miało miejsce w czasie II wojny światowej, kiedy była stosowana jako środek pobudzający dla żołnierzy, od których wymagano aktywności bojowej przez długi czas (lotnicy, czołgiści).

Metamfetamina zaczęła być jednak sprzedawana w Niemczech pod nazwą Pervitin już na zimę 1937 roku; i jej rozpowszechnienie w tym kraju, nie ograniczało się jedynie do armii. Dzięki agresywnemu marketingowi Temmler-Werke odpowiedzialnej za Pervitin, preparat bardzo szybko stał się popularny w całym kraju; a do jego zakupu nie było wymagane posiadanie żadnej recepty. Preparat ten stał się możliwy do kupienia wyłącznie za okazaniem stosownej recepty, dopiero od roku 1941. W sprzedaży funkcjonowały nawet opakowania czekoladek, w składzie których znajdowała się także i metamfetamina. Reklamy tego rodzaju słodyczy były kierowane m.in. do studentów czy pracowników fizycznych (jako mające pozbawiać uczucia zmęczenia), ale także do gospodyń domowych.

W latach 50. metamfetamina była stosowana jako lek, między innymi w leczeniu otyłości. W latach 60. rozpoczęło się stosowanie jej jako narkotyku. Znaczny wzrost użycia metamfetaminy w USA miał miejsce od lat 80.

Preparat Pervitin można było nabyć legalnie w RFN aż do roku 1988. W maju 1988 Temmler całkowicie zaprzestał jego produkcji, zaś w grudniu tego samego roku zrzekł się do niego swoich wszelkich praw patentowych, z nieujawnionych przyczyn.

Nazwy potoczne Współcześnie można spotkać się z wieloma różnymi slangowymi określeniami na metamfetaminę. Oprócz angielskich nazw nawiązujących do krystalicznej budowy metamfetaminy (np. crystal meth, glass czy shards), popularne w użyciu (przede wszystkim w Czechach i Słowacji, ale także np. w Polsce – szczególnie w jej południowych rejonach) są także czeskie terminy piko, perník (pol. piernik) czy peří (pol. pióro). Nazwy te – poza byciem celowo mylącymi – mają w sposób swobodny nawiązywać do historycznej nazwy perwityna (preparat Pervitin), pod jaką metamfetamina była przez długi czas legalnie sprzedawana.

Otrzymywanie Metamfetaminę otrzymuje się kilkoma metodami. W Azji najczęściej jako substrat wykorzystuje się efedrynę lub pseudoefedrynę, natomiast w Europie substratem jest zwykle fenyloaceton, który przekształca się w produkt na drodze lub za pomocą reakcji Leuckarta. W USA stosowane są wszystkie te metody.

Przykładowe metody syntezy Z fenyloacetonu na drodze reduktywnej aminacji (aminacja ketonu z powstaniem iminy, która w drugim etapie redukowana jest do aminy): 550px|class=skin-invert-image Z fenyloacetonu za pomocą reakcji Leuckarta: 400px|class=skin-invert-image efedryny lub pseudoefedryny poprzez chloroefedrynę: 500px|class=skin-invert-image Deoksygenacja efedryny lub pseudoefedryny poprzez jodoefedrynę: 500px|class=skin-invert-image

Właściwości fizykochemiczne lewo|mały|Kryształy metamfetaminy. Ze względu na swoje charakterystyczne podobieństwo do kawałków potłuczonego szkła, kryształy te zyskały swoją potoczną nazwę meth shards (pol. odłamki metamfetaminy).|175x175px

Metamfetamina podobnie jak amfetamina jest higroskopijną cieczą, tworzącą azeotrop z wodą o odczynie zasadowym. Ciemnieje na powietrzu, pochłaniając dwutlenek węgla. Posiada charakterystyczny, dość intensywny zapach.

Z powodu tych właściwości dla celów komercyjnych przeprowadza się ją w chlorowodorek. W laboratoriach stosuje się właściwie tylko chlorowodorek, gdyż taka forma przechowywania amin gwarantuje ich niską reaktywność, a przez to względną stabilność.

Bezwodny chlorowodorek mieszaniny obu enancjomerów, tak jak i (+)-metamfetaminy, jest białym proszkiem o gorzkim smaku. Chlorowodorek (+)-metamfetaminy łatwo krystalizuje poprzez wytrącanie chlorowodorem w bezwodnym eterze dietylowym z wolnej zasady (+)-metamfetaminy, tworząc kryształy.

Uliczna metamfetamina może być bezbarwna, żółta, pomarańczowa lub brązowa. Często jest też lepka, o konsystencji miodu (ze względu na swoją higroskopijność i trudność w krystalizacji) i przypomina brudny, mokry śnieg, skąd pochodzi jej uliczna nazwa.

Właściwości psychotropowe

Działanie psychotropowe jest ogólnie zbliżone do amfetaminy. Działa jednak dłużej i stan po spożyciu jest dużo intensywniejszy. Jest jednak bardziej toksyczna – duże dawki powodują skrócenie drzewa neuronowego w ośrodkowym układzie nerwowym.

Perwityna, czyli (+)-metamfetamina (o konfiguracji absolutnej S) powoduje bardzo silne pobudzenie seksualne. Osoby, którym podano znaczną ilość tego enancjomeru metamfetaminy, tracą zazwyczaj wszelką kontrolę nad swoimi odruchami seksualnymi. (–)-Metamfetamina nie ma tak silnych właściwości stymulujących popęd płciowy i ma mniejsze działanie euforyzujące. (+)-Metamfetamina działa dwa razy silniej euforyzująco od racematu (równomolowej mieszaniny obu enancjomerów) metamfetaminy. Z kolei racemat (rac)-metamfetamina działa ok. 1,5 razy silniej od racematu (rac)-amfetaminy.

Dawkowanie: zastosowania medyczne 10–40 mg/dobę; dawki uliczne zaczynają się od 100 mg.

Metyloamfetaminę można przyjmować na wiele sposobów: iniekcyjnie (domięśniowo i dożylnie), poprzez palenie (odmiana ice), donosowo, doustnie, doodbytniczo itp.

Działanie (rac)-metamfetaminy, jak i (+)-metamfetaminy utrzymuje się ok. 6–24 godzin. W przypadku czystej (+)amfetaminy są to 2 godziny, a dla kokainy tylko 30 minut.

Na początku drugiej dekady XXI w. WHO szacowało, że metamfetaminę zażywa ponad 35 mln osób. Od lat 80. XX w. obok metamfetaminy zaczęła być dostępna perwityna. W 2012 r. brak było danych dotyczących liczby osób zażywających perwitynę w Polsce, natomiast wiadomo było, że w Europie jest ona szczególnie popularna w Niemczech, Czechach, Norwegii i na Litwie.

Zobacz też propylheksedryna amfetamina metylofenidat efedryna speedball

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Amfetaminy Kategoria:ATC-N06 Kategoria:Leki anorektyczne Kategoria:Leki psychostymulujące i nootropowe