Upiór w operze (ang. The Phantom of the Opera) – musical stworzony w 1986 przez Andrew Lloyda Webbera z liberettem Charlesa Harta i fragmentami liberetta Richarda Stilgoe, na podstawie powieści Upiór w operze Gastona Leroux z 1911 roku. Fabuła musicalu dotyczy losów młodej sopranistki Christine Daaé, która staje się obsesją tajemniczego, zdeformowanego geniusza muzycznego, znanego jako Upiór z opery.
Światowa prapremiera musicalu miała miejsce 27 września 1986 roku na deskach londyńskiego teatru Her Majesty’s Theatre (zaś na Broadwayu 9 stycznia 1988 roku) i od tego czasu stał się: drugim najdłużej granym musicalem w historii West Endu (po Les Misérables), najdłużej granym musicalem w tym samym teatrze (Les Misérables dwukrotnie przenoszono), najdłużej w historii granym spektaklem na Broadwayu, najbardziej dochodowym musicalem w historii (do 2008 roku łączny przychód przekroczył 5 mld dolarów amerykańskich).
Upiór w operze zdobył ponad 60 nagród teatralnych, w tym 7 statuetek Tony Awards na Broadwayu i 3 statuetki Laurence Olivier Award na West Endzie.
28 lipca 2020 roku, po 34 latach od londyńskiej premiery musicalu, Lloyd Webber i Mackintosh ogłosili zamknięcie produkcji Upiora w operze na West Endzie z powodu pandemii COVID-19 wyrażając nadzieję na przywrócenie musicalu tak szybko, jak to możliwe.
Historia spektaklu thumb|Her Majesty’s Theatre w Londynie, gdzie wystawiano spektakl nieprzerwanie od światowej prapremiery w 1986 roku
Przed premierą Koncepcja W lutym 1984 roku Andrew Lloyd Webber skontaktował się ze swoim producentem Cameronem Mackintoshem z którym wcześniej współpracował przy musicalu Koty, poszukując inspiracji do stworzenia nowego, romantycznego musicalu. Webber zasugerował Upiora w operze. Mackintosh i Webber przejrzeli scenariusze ówczesnych ekranizacji tej historii (Lon Chaneya i Claude Rainesa), ale nie wydały im się wystarczająco inspirujące, dlatego zdecydowali się na sięgnięcie do oryginalnej powieści Gastona Leroux. Zdobycie od dawna nie drukowanej książki było niezwykle trudne. Lloyd Webber znalazł egzemplarz powieści Leroux dopiero w księgarni w Nowym Jorku, zaś Mackintosh w garażu swojej ciotki. Oryginalna historia była dla nich niezwykle ciekawa, gdyż nie był to zwykły horror, ale historia o nieodwzajemnionej miłości, która zainspirowała ich do działania. Jednak sama fabuła musicalu od początku nie miała być wierną adaptacją książki, ale połączeniem wybranych wątków powieści i oryginalnego wkładu twórców musicalu.
Libretto Pierwszym wyborem Lloyda Webbera do zaangażowania przy napisaniu libretta musicalu był Jim Steinman ze względu na jego „mroczny, obsesyjny styl”, ale ten odmówił ze względu na pracę przy albumie Bonnie Tyler. Następnie zwrócono się do Alana Jaya Lernera (autora libretta m.in. do Gigi i My Fair Lady), lecz ten wkrótce zachorował na raka płuc i zmarł. Ostatecznie pierwszą wersję libretta stworzył Richard Stilgoe z którym Lloyd Webber pracował przy Kotach. Jednak oryginalna wersja libretta Stilgoe została gruntownie przerobiona do dalszej produkcji przez młodego liryka Charlesa Harta. Zauważył on w historii Upiora w operze „moc historii trzech mężczyzn (Raoula, Upiora i ojca Christine), którzy w różny sposób kierowali Christine”.
Kompozycja thumb|Twórca musicalu, kompozytor Andrew Lloyd Webber podczas wizyty w Polsce (2008)
Pierwotnie zamysłem twórców było wykorzystanie w musicalu słynnych utworów muzyki poważnej i opery. Ostatecznie Lloyd Webber postanowił stworzyć własne, oryginalne kompozycje muzyczne.
Muzyka Lloyda Webbera łączy fragmenty muzyki operowej, przy zachowaniu struktury musicalu. Styl operowy został zastosowany w: trzech fragmentach fikcyjnych oper wystawianych przez Opera Populaire: Hannibal – w stylu francuskiej opery klasycznej, Il Muto – w stylu włoskiej opery buffo, Don Juan Triumphant! – w stylu modernistycznym, recytatywy drugoplanowych postaci np. Carlotty, rozbudowane ansamble.
Tytułowy utwór (Phantom of The Opera) jest nowocześnie zinstrumentowany (oprócz klasycznych sekcji dętych i smyczkowych występuje również: gitara elektryczna, basowa i rockowa sekcja rytmiczna). Partia wokalna Christine została napisana specjalnie pod możliwości głosowe pierwszej odtwórczyni tej roli, a jednocześnie ówczesnej żony Webbera, Sarah Brightman. Najwyższą nutą, śpiewaną przez Christine na koniec piosenki tytułowej jest e³.
Choreografia Choreografią musicalu zajmowała się Gillian Lynne, która posiadała doświadczenie z londyńskiego The Royal Ballet. Było to szczególnie ważne z punktu widzenia fragmentów tańca baletowego przewidzianych w fabule spektaklu.
Scenografia i kostiumy Do stworzenia scenografii i kostiumów została wybrana Maria Björnson z Royal Shakespeare Company. Jej praca wyróżniała się wykorzystaniem ciężaru i tekstury materiałów w celu stworzenia scenografii oddającej charakter czasu akcji. W celu zasięgnięcia inspiracji do stworzenia scenografii, Björnson odwiedziła Opérę Garnier w Paryżu, która była inspiracją Leroux przy napisaniu powieści. Wykonała wiele zdjęć wnętrza opery oraz studiowała wątek opery w epoce wiktoriańskiej. Zamysłem Björnson było stworzenie scenografii, która podkreśli „zmysłowość i rytualną jakość dzieła” m.in. poprzez użycie ciężkich zasłon i setek świec wyjeżdżających spod sceny. Wiktoriański charakter oryginalnej scenografii podkreślało również to, że pierwszy teatr, w którym wystawiano musical, miał właśnie wiktoriański wystrój.
Maska Upiora jest półmaską wytwarzaną według oryginalnego projektu Björnson, który dokładnie opisuje etapy jej wytworzenia. Kostiumy są utrzymywane w tym samym stylu od dnia premiery, również według dokładnych wytycznych z zapisków Björnson.
Oświetlenie thumb|Obsada rosyjskiej produkcji musicalu w Teatrze MDM (2015)
Słynny żyrandol, który według fabuły zostaje zniszczony, był budowany przez sześć pracowni zajmujących się scenografią, a ich prace nad konstrukcją, oświetleniem i automatyzacją żyrandola trwały pół roku.
Oświetleniem przedstawienia zajmował się Andrew Bridge. Ze względu na mroczny charakter spektaklu używał on tylko 400 punktów świetlnych (w porównaniu do zazwyczaj używanych 700-800 na Broadwayu). Setki świec, które pojawiają się w scenach z kryjówki Upiora są konstrukcją zaprojektowaną przez Bridge’a, która składa się z setek małych lamp, które w środku zawierają jeszcze mniejsze lampy migoczące w silikonowym żelu, co daje wrażenie migoczącego płomienia świec.
Dźwięk Oryginalnie udźwiękowieniem musicalu zajmował się Martin Levan. Połączył on efekty dźwiękowe, skalibrował akustykę i poziomy dźwięku tak, aby podkreślał atmosferę spektaklu. Każdy aktor występujący w przedstawieniu jest wyposażony w mały mikrofon (często przyklejony przy linii włosów na czole), aby wypowiadane kwestie, często również te wypowiadane szeptem, były dobrze słyszalne przez widzów.
Pierwszy pokaz Wersja robocza pierwszego aktu libretta Stilgoe’a została wykonana latem 1985 roku w posiadłości Lloyda Webbera podczas prywatnego festiwalu muzycznego w Sydmonton. Pierwszym aktorem wcielającym się w rolę Upiora, w prywatnym przedstawieniu był Colm Wilkinson, który później odgrywał tę rolę w oryginalnej produkcji kanadyjskiej musicalu. Rolę Kristin (której później zmieniono imię na Christine) zagrała Sarah Brightman, zaś Raoula Clive Carter, późniejsi członkowie londyńskiej obsady. Przedstawienie różniło się od wersji premierowej. Kilka utworów miało inne tytuły What Has Time Done to Me (późniejsze Think of Me), Papers (Notes), zaś Upiór nosił maskę zakrywającą całą twarz, co utrudniało mu śpiew i ekspresję (później zastąpiono ją półmaską).
Premiery West End Pokaz przedpremierowy musicalu miał miejsce 27 września 1986 roku, zaś premiera 9 października 1986 roku w Her Majesty’s Theatre na londyńskim West Endzie. Premierową rolę Upiora zagrał Michael Crawford, Christine Sarah Brightman, zaś Raoula Steve Barton. Spektakl został nagrodzony najważniejszymi brytyjskimi nagrodami teatralnymi m.in. Laurence Olivier Award w kategorii najlepszy musical, zaś Crawford otrzymał tę nagrodę jako najlepszy aktor w musicalu (1986).
23 października 2010 roku odbyło się 10 000 przedstawienie w Her Majesty’s Theatre, gdzie gośćmi specjalnymi był Lloyd Webber i Crawford. Na początku października 2011 roku odbyły się galowe przedstawienia musicalu w Royal Albert Hall celebrujące 25. rocznicę londyńskiej premiery, które były transmitowane w wybranych teatrach na całym świecie. W rolach głównych galowego spektaklu wystąpili Ramin Karimloo (Upiór), Sierra Boggess (Chirstine) i Hadley Fraser (Raoul).
Broadway Spektakl miał premierę na Broadwayu 26 stycznia 1988 roku na scenie Majestic Theatre. W głównych rolach ponownie wystąpili Crawford, Brightman i Barton. Podobnie jak na West Endzie, został doceniony także na Broadwayu zdobywając 7 nagród Tony Awards (w tym w kategorii najlepszy musical) i 7 nagród Drama Desk Award. W przypadku obu nagród nagrodzeni zostali m.in. Crawford za rolę Upiora, Andrew Bridge za oświetlenie, Hal Prince za reżyserię, zaś dwie statuetki – za kostiumy i za scenografię, otrzymała Maria Björnson.
6 stycznia 2006 roku, podczas 7486 spektaklu, Upiór w operze oficjalnie został najdłużej granym spektaklem na Broadwayu, prześcigając inne dzieło Lloyda Webbera, czyli musical Koty. Musical świętował 25. rocznicę premiery na Broadwayu 26 stycznia 2013 roku. W rolach głównych galowego spektaklu wystąpili Hugh Panaro (Upiór), Sierra Boggess (Christine) i Kyle Barisich (Raoul). Przedstawienie zostało zakończone wspólnym wykonaniem tytułowej piosenki przez Boggess, Panaro i trzech innych aktorów wcielających się wcześniej w rolę Upiora – Johna Owen-Jonesa, Ramina Karimloo i Petera Jöbacka oraz Music of the Night przez kwartet Upiorów.
16 kwietnia 2023 odbyło się ostatnie, 13845 przedstawienie. Powodem są straty, które spektakl zaczął przynosić spowodowane niską frekwencją po przerwie spowodowanej pandemią,
Streszczenie fabuły Źródło:
Prolog
Rok 1905. W zrujnowanym wnętrzu Opery Populaire prowadzona jest licytacja pamiątek z czasów świetności opery. Wśród licytujących jest wicehrabia Raoul, Vicomte de Chagny w podeszłym wieku. Ostatnim eksponatem nr 666 jest odrestaurowany kryształowy żyrandol pochodzący z katastrofy do której przed laty doszło w operze. W trakcie jego prezentacji następuje przejście do retrospekcji z czasów działalności opery (Overture).
Akt I