Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – komórka organizacyjna Sztabu Generalnego WP (od 1928 r. Sztabu Głównego WP) zajmująca się wywiadem, w tym radiowywiadem / radiokontrwywiadem, kontrwywiadem, dywersją pozafrontową, kryptologią, studiami obcych sił zbrojnych i sprawami zagranicznymi Wojska Polskiego (ataszaty wojskowe RP) w latach 1918–1945.

Początki wywiadu i kontrwywiadu w II RP Wraz z powołaniem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Tadeusza Rozwadowskiego utworzono pierwsze, działające bezpośrednio przy nim, komórki organizacyjne wywiadu i kontrwywiadu wojskowego. Polski wywiad i kontrwywiad wojskowy rozpoczął swą działalność w połowie października 1918 roku jako Wydział Informacyjny Sztabu Generalnego. Od połowy października 1918 do zadań wydziału informacyjnego, kierowanego przez mjr. Mieczysława Mackiewicza, należała – Służba Wywiadowcza oraz Ofensywna i defensywna. Trzecim zasadniczym elementem organizacyjnym była Sekcja Studiów (ewidencji), a czwartym Szyfry. Nazwa defensywa, odnosząca się do kontrwywiadu, była powszechnie stosowana do zakończenia wojny polsko-bolszewickiej.

Częste zmiany struktur organizacyjnych Sztabu Generalnego były spowodowane w dużym stopniu wydarzeniami politycznymi. W ramach Wydziału Informacyjnego tworzono pośpiesznie sieci placówek służby wywiadowczej i defensywnej, czyli kontrwywiadowczej, mających dostarczyć dowództwu potrzebnych informacji.

Pierwsze struktury W skład Wydziału Informacyjnego wchodziło siedem sekcji:

Sekcja I – rozpoznanie Sekcja II IIa (Wschód) – wywiad ofensywny na terytorium Rosji, Litwy, Białorusi, Ukrainy i Galicji IIb (Zachód) – wywiad ofensywny na terytorium: Austrii, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii Sekcja III – rozpoznanie wywiadowcze za granicą: (kierunki – Wschodni/Zachodni) Sekcja IV – przygotowanie biuletynu z działań frontowych Sekcja V – przekazywanie władzom określonych informacji uzyskanych w działaniach ofensywnych (wywiadu) i defensywnych (kontrwywiadu) Sekcja VI – kontakty z attaché wojskowymi z Berlina, Wiednia, Budapesztu, Moskwy oraz Kijowa Sekcja VII – szyfry

Rozbudowa Służb Specjalnych II RP W następnych miesiącach trwała intensywna rozbudowa struktur informacyjno-wywiadowczych. Wkrótce przekształcono Wydział Informacyjny w Oddział II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego.

Duży wkład w zwycięstwo w wojnie polsko-bolszewickiej przypadł wywiadowi. Podczas trwania konfliktu bezpośrednim rozpracowaniem nieprzyjaciela zajmowała się wydzielona komórka w postaci Biura Wywiadowczego, składająca się z sześciu wydziałów.

Struktura Biura Wywiadowczego Wydziały: I – Organizacyjny II – Ofensywny „A” III – Ofensywny „B” IV – Ofensywny „C” V – Defensywny VI – Propagandy zewnętrznej VII – Wewnętrzny

Ciężar działalności wywiadowczej podczas wojny polsko-bolszewickiej spoczął m.in. na Wydziale IV, zajmującym się wywiadem frontowym i dalekim (Syberia, Turcja, Persja, Chiny oraz Japonia), a na Ukrainie, terenie przyfrontowym i w głębi RFSRR działały placówki podporządkowane wydzielonej Komendzie Naczelnej III (KN-III) (dawna KN-3 Polskiej Organizacji Wojskowej.

Po zakończeniu działań wojennych rozpoczął się proces dostosowania struktur wywiadu i kontrwywiadu do warunków pokojowych.

Struktura Oddziału II SG WP po wojnie polsko-bolszewickiej W połowie 1921 roku schemat organizacyjny Oddziału II Sztabu Generalnego wyglądał następująco: Wydział Organizacyjny Referaty: I – Organizacyjny II – Wyszkolenia III – Personalny IV – Finansowy (od 1923 jako Referat Budżetowy) V – Szyfrów własnych i korespondencji oraz prasy obcej Wydział Ewidencyjny Referaty: I – Wschód (ZSRR, Turcja, Iran, Indie, Chiny, Japonia, Ameryka) II – Zachód (Niemcy, Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Hiszpania) III – Północ (państwa skandynawskie, państwa bałtyckie, Wielka Brytania) IV – Południe (Austria, Czechosłowacja, Węgry, Bułgaria, Włochy) V – Statystyczny VI – Narodowościowy Podreferat niemiecki Podreferat żydowski Podreferat ukraiński Podreferat białoruski Podreferat litewski Podreferat tatarski Podreferat rosyjski Podreferat czeski Wydział Wywiadowczy Referaty: I – Techniki wywiadu – kpt. Tadeusz Puszczyński (1921) Podreferat A1 – wywiadu dywersyjnego Podreferat A2 – wywiadu specjalnego (chemicznego) Podreferat A3 – technicznego zaopatrywania wywiadu Laboratorium Chemiczne Biuro Fotograficzne Biuro Paszportowe (później w Centralnej Agenturze) II – Centralnej Agentury – por. Mieczysław Bratkowski III – Kontrwywiadu – kpt. Julian Grudziński IV – Szyfrów obcych V – Wywiadu radiowego i Techniki podsłuchu – por. Jan Kowalewski Adiutantura

Struktura terenowa Terenowymi placówkami Oddziału II SG WP były: Samodzielne Referaty Informacyjne (SRI) przy Dowództwach Okręgu Korpusu i Dowództwie Floty; ekspozytury, odcinki, posterunki i placówki; w garnizonach i oddziałach działali oficerowie informacyjni; istniały także placówki wywiadowcze przy Korpusie Ochrony Pogranicza.

Ekspozytury Ekspozytura Nr 1 Oddziału II SG w Wilnie – wywiad ofensywny przeciw ZSRR, Litwie i Łotwie; od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym). Ekspozytura Nr 3 Oddziału II SG w Bydgoszczy (do 1930 w Poznaniu) prowadziła wywiad ofensywny przeciw Niemcom. Wcześniej posterunki Ekspozytury Nr 3 mieściły się w: Mławie, Grudziądzu, Gdyni, Poznaniu, Białymstoku i Wolnym Mieście Gdańsku. Ekspozytura Nr 4 Oddziału II SG w Katowicach (do 1930 w Krakowie) Ekspozytura Nr 5 Oddziału II SG we Lwowie prowadziła wywiad ofensywny przeciwko ZSRR. Od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym). Ekspozytura Nr 2 Oddziału II SG WP w Warszawie W 1929 zlikwidowana. Na jej miejsce powstała nowa Ekspozytura Nr 2 w strukturach organizacyjnych centrali Oddziału II i o innym, specyficznym zakresie działania.

Szefowie ekspozytury: mjr szt. gen. Józef Biernacki (1925 – 1928) mjr Edmund Charaszkiewicz kpt. Jan Żychoń (ok. 1930)

Zastępcy szefa: mjr Feliks Ankerstein

Ekspozytura Nr 6 Oddziału II SG WP w Brześciu Litewskim (1 czerwca 1926 podporządkowana Ekspozyturze nr 1 w Wilnie) – wywiad ofensywny przeciw ZSRR.

Ekspozytura Nr 6 Oddziału II SG WP w Łodzi – utworzona tuż przed wojną. Szefem ekspozytury został mjr Witold Langenfeld. Szefowi ekspozytury podlegały dwa posterunki oficerskie: w Ostrowie Wielkopolskim i Częstochowie.

Ekspozytura Nr 7 Oddziału II SG WP w Wolnym Mieście Gdańsk (znana pod nazwą „BIG” – Biuro Informacji Gdańsk) powstała w 1925 w wyniku zmiany nazwy gdańskiej Ekspozytury Nr 2. Istniała do 1930Wojciech Skóra, Działalność gdańskiej ekspozytury polskiego wywiadu wojskowego w latach 1920–1930 (Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie i Wolne Miasto Gdańsk), Poznań 2011, ss. 368.. Ekspozytura rozpracowywała obszar Pomorza Zachodniego, Prus Wschodnich i Wolnego Miasta GdańskArtur Jendrzejewski, Polski wywiad wojskowy w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1930, Gdańsk 2013.

Szefowie ekspozytury: mjr Karol Dubicz-Penther kpt. Alfred Birkenmayer kpt. Jan Żychoń

Początkowo każda ekspozytura miała podobną strukturę organizacyjną: szef ekspozytury, kancelaria, oficer gospodarczy, Referat Wywiadowczy.

Organizacja oraz zadania ekspozytur zostały z czasem rozbudowane na mocy rozkazów Oddziału II z 10 kwietnia 1927 czy z 24 czerwca 1929.

W 1930 organizacja ekspozytur Oddziału II wyglądała następująco: szef ekspozytury, kancelaria, Referat Organizacyjny, Referat Studiów (Ewidencyjny), Referat Kontrwywiadowczy, Laboratorium Techniczne.

Działania Oddziału II SG WP w kierunku wschodnim

165px|thumb|Jerzy Niezbrzycki - kierownik Referatu „Wschód” Oddziału IIRównież po wojnie przystąpiono do organizowania „wywiadu ofensywnego” na terytorium państw sąsiadujących z Polską, z którymi istniał konflikt strategiczny i pretensje graniczne. Ponieważ największe zagrożenie dla państwa polskiego nadal występowało ze strony wschodniej, tam też (najczęściej poprzez konsulaty) umiejscowiono placówki referatu „Wschód”, m.in. w Moskwie, Leningradzie, Charkowie, Kijowie i Tyflisie. Były wspierane przez wywiad płytki, organizowany przez Korpus Ochrony Pogranicza, który został utworzony w 1924 roku.Akcje, tzw. „wypady”, przeprowadzane przez agenturę wywiadu płytkiego (KOP) dokonywane były w pasie przygranicznym Rosji Sowieckiej, pod przykrywką np. najść przemytniczych, napadów bandyckich, a nawet działań partyzanckich.

Wypady rozpoznawcze tego typu przynosiły cenne informacje terenowe, a nawet werbunek agentów lub informatorów. Przykładem jest zwerbowanie dowódcy 28 brygady strzeleckiej Armii Czerwonej, Bolesława Kontryma, Polaka, który wkrótce uciekł do Polski i rozpoczął służbę w Policji Państwowej (Departament Defensywy) (kontrwywiad). Po 1925 roku zlikwidowano część placówek, skupiając się na obserwacji radzieckich jednostek wojskowych i przemysłu zbrojeniowego.

Największą porażką wywiadu polskiego na tym kierunku było przejście na stronę radziecką rezydenta polskiego wywiadu w Moskwie Ignacego Sosnowskiego we wrześniu 1919 roku. Wydał on całą siatkę polskich agentów pod warunkiem by zamiast sądzenia ich w Rosji Radzieckiej zostali wydaleni do Polski. Następnie brał udział w przewerbowywaniu polskich agentów na rzecz radzieckich organów bezpieczeństwaNikołaj Iwanow „Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. «Operacja polska» 1937–1938” Znak Horyzont 2014 str. 188–191, .

W latach dwudziestych warunki pracy polskiego wywiadu na Wschodzie pogarszały się. Rtm. Aleksander Niedziński, jeden z kierowników polskiego wywiadu na Wschód pisał w swym raporcie: „Wywiad nasz na Wschód jest całkowicie opanowany przez kontrwywiad przeciwnika.”. Wszechwładza aparatu represji w ZSRR powodowała, że w raporcie wewnętrznym o działalności Oddziału II na terenie ZSRR ze stycznia 1929 roku czytamy „Wartość placówek albo znikoma, albo nadspodziewanie duży procent kontaktów z GPU. (...) Stan wywiadu na Rosję jest słaby. Nie odpowiada on potrzebom prac operacyjnych. Trudne warunki pracy w Sowietach nie rokują poprawy w czasie najbliższym.”. Kierowani do ZSRR polscy agenci wywodzili się przeważnie ze środowisk ukraińskich lub białoruskich nacjonalistów i wykonywali równocześnie zadania na rzecz kierownictw tych środowiskNikołaj Iwanow „Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. «Operacja polska» 1937–1938” Znak Horyzont 2014 str. 180–183, .

Rozwój siatki polskich palcówek wywiadowczych w ZSRR nastąpił po zawarciu układu polsko – radzieckiego w 1932 roku ale i wtedy była ona w dużym stopniu kontrolowana przez NKWD (w Charkowie kontrola obejmowała np. 90% polskich agentów.

Działania Oddziału II SG WP, w kierunku zachodnim

Prace przeciwko Niemcom prowadzono równolegle od 1919 r. i nasilano wraz ze wzrostem zagrożenia z ich strony. Referat „Zachód” dysponował na terytorium samych Niemiec około trzydziestoma placówkami.