Dmitrij Dmitrijewicz Szostakowicz, ros. (ur. w Sankt Petersburgu, zm. 9 sierpnia 1975 w Moskwie) – rosyjski kompozytor, pianista i pedagog. Często uważany przez muzyków za najwybitniejszego symfonika XX wieku.

Życiorys thumb|left|Tablica pamiątkowa na ścianie domu, w którym urodził się Dmitrij Szostakowicz Urodził się w Sankt Petersburgu w rodzinie mającej polsko-rosyjskie korzenie. Jego dziadek od strony ojca, Bolesław Szostakowicz, pochodził z Wilna. Uczestniczył w powstaniu styczniowym, a w 1866 został zesłany na Syberię w okolice Tomska w wyniku represji, które miały miejsce po próbie dokonania zamachu na cara Aleksandra II przez Dmitrija Karakozowa. Kiedy okres jego kary się skończył, Szostakowicz postanowił pozostać na Syberii. Został m.in. burmistrzem Irkucka.

W Petersburgu (ówczesnym Piotrogrodzie) Dmitrij Szostakowicz ukończył konserwatorium w 1923 na wydziałach fortepianu i kompozycji. W 1926 rozgłos zdobyła jego pierwsza symfonia. W 1927 otrzymał dyplom honorowy na I Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Jest twórcą sześciu koncertów, piętnastu kwartetów smyczkowych i piętnastu symfonii.

Jest jednym z kompozytorów z pokolenia muzyków, których działalność przypadła w czasach porewolucyjnych. Bardzo wcześnie rozpoczął komponowanie; studiował w konserwatorium petersburskim (fortepian – L. Nikołajew, kompozycja – M. Steinberg). Dyplom z fortepianu uzyskał w 1923, dwa lata później – dyplom z kompozycji. Niemal równocześnie z ukończeniem studiów miał miejsce debiut kompozytorski Szostakowicza: wykonanie (1926) I Symfonii, pisanej jeszcze w konserwatorium. I Symfonia ukazuje już cechy długo później właściwe twórczości Szostakowicza: zamiłowanie do kontrastów wyrazowych (bezpośrednie następstwo groteskowo-ironicznych fragmentów z prawdziwie lirycznymi) i drapieżną dramatyczność. Wpływy muzyki Schönberga, Křenka i Hindemitha można odnaleźć w operze Nos (1928) do libretta opartego na opowiadaniu Nikołaja Gogola. Bogata polirytmia, wykroczenie poza ramy tonalności, nowatorstwo instrumentalne, zastosowane śpiewu mówionego – oto podstawowe, wyróżniające dzieło cechy.

thumb|Motyw DSCH (Dmitri Schostakowitsch) użyty przez kompozytora w wielu jego dziełach

Po III Symfonii „Pierwszomajowej” (1929), radzieckim odpowiedniku (z uwagi na treść ideowo-programową) IX Symfonii Beethovena, i balecie Złoty wiek (1930) Szostakowicz skomponował drugą z kolei operę: Lady Makbet mceńskiego powiatu (1932); jej główne właściwości to rozwiązania teatralne, przerzucenie akcji muzycznej na plan symfoniczny, szokujące pomysły scenograficzno-instrumentacyjne. Radykalizm języka muzycznego Szostakowicza okazał się jednak nie do przyjęcia dla ówczesnej stalinowskiej ideologii polityczno-kulturalnej. Po paru niefortunnych próbach znalezienia właściwego rozwiązania sytuacji kompozytor zdecydował się zrezygnować z dotychczasowego stylu i techniki kompozytorskiej, z poszukiwania nowych środków, uprościł język na rzecz maksymalnej komunikatywności wyrazu i nieskomplikowanej formy.

thumb|Walter Ulbricht z żoną Lotte (po lewej) i Szostakowicz (po prawej) wśród publiczności na koncercie (1950)

W okresie wojny napisał VII Symfonię „Leningradzką” o ilustracyjnym charakterze. Ten utwór i towarzysząca mu legenda przyniosły kompozytorowi popularność, także za granicą, zwłaszcza w USA. Gdy zakończenie wojny Szostakowicz powitał pogodną, haydnowską IX Symfonią, spotkał się znowu z gwałtownym atakiem krytyków, którzy oczekiwali od niego monumentalnego, patetycznego utworu ku czci zwycięstwa nad Niemcami.

Ciągłe konflikty ze stalinowską cenzurą doprowadziły do utracenia przez kompozytora wszelkich przywilejów w 1948. Ograniczenia w muzyce Szostakowicza i w jego stylu życiowym zostały nieco złagodzone w 1949, po napisaniu kantaty „Pieśń o lasach”, gdzie Stalin był sławiony jako „wielki ogrodnik”. W tym samym roku Szostakowicz odzyskał paszport i reprezentował ZSRR na międzynarodowym kongresie muzycznym w Stanach Zjednoczonych. W 1960 wstąpił do KPZR.

W 1962 Szostakowicz był nominowany do Oscara za muzykę do filmu Chowańszczyzna (1959). W 1973 został laureatem prestiżowej duńskiej Nagrody Fundacji Muzycznej Léonie Sonning.

thumb|Grób Szostakowicza na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie (2002)

Trzon twórczości Szostakowicza tworzą symfonie – to piętnaście dzieł powstałych w ciągu 46 lat. Formalnie Szostakowicz jest kontynuatorem tradycji beethovenowskiej: stosuje klasyczny wieloczęściowy model symfoniczny, zachowuje klasyczne uformowanie wewnętrzne poszczególnych części. Inne cechy jego dzieł to: monumentalizm, patos, silny pierwiastek dramatyczny, bogata inwencja melodyczna, krańcowe natężenie ekspresji oraz dynamizm i witalność.

W kilkunastu swoich utworach Szostakowicz posłużył się motywem DSCH, opartym na nutach D–Es–C–H, który pełni funkcję jego muzycznego podpisu. Motyw ten wywodzi się z inicjałów imienia i nazwiska kompozytora w niemieckiej transliteracji (D. Sch.). Po raz pierwszy pojawił się w dziełach z przełomu lat 40. i 50. XX wieku jednak szczególne znaczenie zyskał w VIII Kwartecie smyczkowym z 1960 roku. W utworze tym motyw DSCH pełni zarówno rolę autobiograficznego znaku kompozytora, jak i funkcję strukturalną, stanowiąc podstawę materiału muzycznego wszystkich pięciu części kwartetu.

Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie. Osobowość Szostakowicz był pod wieloma względami człowiekiem obsesyjnym: według jego córki „miał obsesję na punkcie czystości”. Na pytanie, czy wierzy w Boga, Szostakowicz odpowiedział: „Nie i bardzo mi przykro z tego powodu”. W młodości był bardzo surowy i nie tolerował zmian. "Najmniejsze odstępstwo od zaplanowanego występu jednej z moich prac bardzo mnie drażniło".

Dzieła (wybór)

Utwory orkiestrowe Symfonie 15 symfonii stanowi najważniejszą część całego muzycznego dorobku Szostakowicza. Pierwsza, napisana u progu kariery i stanowiąca pracę dyplomową kompozytora, przyniosła mu uznanie i popularność; piętnasta, ukończona na krótko przed śmiercią, stanowi podsumowanie 50 lat pracy twórczej. Każde z wymienionych poniżej dzieł zaznaczyło pewien etap w życiu kompozytora i w historii jego narodu: 1923–1925: I symfonia f-moll, op. 10 1927: II symfonia H-dur „Październikowi”, op. 14 1929–1930: III symfonia Es-dur „Pierwszomajowa”, op. 20 1935–1936: IV symfonia c-moll, op. 43 1937: V symfonia d-moll, op. 47 1939: VI symfonia h-moll, op. 54 1941: VII symfonia C-dur „Leningradzka”, op. 60 1943: VIII symfonia c-moll, op. 65 1945: IX symfonia Es-dur, op. 70 1953: X symfonia e-moll, op. 93 1956–1957: XI symfonia g-moll „Rok 1905”, op. 103 1959–1961: XII symfonia d-moll „Rok 1917”, op. 112 1962: XIII symfonia b-moll „Babi Jar”, op. 113 1969: XIV symfonia, op. 135 1971: XV symfonia A-dur, op. 141

Utwory na instrument solowy z orkiestrą 1933: Koncert na fortepian, trąbkę i orkiestrę c-moll, znany również jako I koncert fortepianowy, op. 35 1947–1948: I koncert skrzypcowy a-moll, Op. 77 1957: II koncert fortepianowy F-dur, op. 102 1959: I koncert wiolonczelowy Es-dur, op. 107 1966: II koncert wiolonczelowy g-moll, op. 126 1967: II koncert skrzypcowy cis-moll, op. 129

Suity 1927–1928: Suita z opery „Nos”, op. 15a 1929–1932: Suita z baletu „Złoty wiek”, op. 22a 1931: Suita z baletu „Bolec”, op. 27a 1931: Suita z muzyki do filmu „Złote góry”, op. 30a 1932: Suita z muzyki do przedstawienia „Hamleta”, op. 32a 1934: I suita na orkiestrę jazzową, op. 38 1938: II suita na orkiestrę jazzową, bez op. 1945: Suita z baletu „Jasny strumień”, op. 39a

Utwory fortepianowe 3 tańce fantastyczne 1926: I sonata fortepianowa, op. 12 1932–1933: 24 preludia, op. 34 1943: II sonata fortepianowa h-moll, op. 61 dedykowana pamięci Leonida Nikołajewa 1950–1951: 24 preludia i fugi, op. 87 1953: Concertino a-moll na 2 fortepiany, op. 94

Utwory kameralne thumb|Popiersie Szostakowicza w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach 1924–1925: Dwa utwory na oktet smyczkowy: preludium d-moll i scherzo g-moll, op. 11 1934: Sonata na wiolonczelę i fortepian d-moll, op. 40, dedykowana Wiktorowi Kubackiemu 1938: I kwartet smyczkowy C-dur, op. 49 1940: Kwintet fortepianowy g-moll, op. 57 1944: II trio na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, e-moll, op. 67, dedykowana Iwanowi Sollertyńskiemu 1946: III kwartet smyczkowyF-dur, op. 73 1949: IV kwartet smyczkowy D-dur, op. 83 1952: V kwartet smyczkowy B-dur, op. 92 1956: VI kwartet smyczkowy G-dur, op. 101 1960: VII kwartet smyczkowy fis-moll, op. 108 1960: VIII kwartet smyczkowy c-moll, op. 110 1964: IX kwartet smyczkowy Es-dur, op. 117 1964: X kwartet smyczkowy As-dur, op. 118 1966: XI kwartet smyczkowy f-moll, op. 122 1968: XII kwartet smyczkowy Des-dur, op. 133 1968: Sonata na skrzypce i fortepian G-dur, op. 134 1970: XIII kwartet smyczkowy b-moll, op. 138 1973: XIV kwartet smyczkowy Fis-dur, op. 142 1974: XV kwartet smyczkowy es-moll, op. 144 1975: Sonata na altówkę i fortepian C-dur, op. 147

Utwory wokalne 1922: Dwie bajki Kryłowa na mezzosopran, chór i orkiestrę op. 4 1928–1932: Sześć romansów do wierszy poetów japońskich na tenor z orkiestrą, op. 21 1936–1937: Cztery romanse do wierszy A. Puszkina na bas z akompaniamentem fortepianu, op. 46 1942: Sześć romansów do wierszy poetów brytyjskich w tłumaczeniu B. Pasternaka i S. Marszaka na bas z fortepianem, op. 62, później zinstrumentalizowane i wydane jako op. 62a (1943), inny wariant jako op. 140 (1971) 1943: „Pieśń patriotyczna” do słów E. Dołmatowskiego 1943: „Pieśń o Armii Czerwonej” do słów M. Gołodnego wraz z A. Chaczaturianem 1948: „Z żydowskiej poezji ludowej” na sopran, alt, tenor z fortepianem, op. 79, później zinstrumentalizowane jako op. 79a 1950: Dwa romanse do wierszy M. Lermontowa na głos z fortepianem, op. 84 1950–1951: Cztery pieśni do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem, op. 86 1952: Cztery monologi do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 91 1952–1953: „Pieśni greckie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na głos z fortepianem 1954: „Pieśni naszych dni” do słów E. Dołmatowskiego na bas z fortepianem, op. 98 1954: „Były pocałunki” do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem 1956: „Pieśni hiszpańskie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na mezzosopran z fortepianem, op. 100 1960: „Satyry”, pięć romansów do słów Saszy Czornego na sopran z fortepianem, op. 109 1965: Pięć romansów do tekstów z tygodnika „Krokodił” na bas z fortepianem, op. 121 1966: „Przedmowa do pełnego wydania moich dzieł i krótkie rozważanie z powodu tej przedmowy” na bas z fortepianem, op. 123 1967: Siedem wierszy A. Błoka na sopran i trio fortepianowe, op. 127 1967: „Wiosna, wiosna” do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 128 1971: Sześć romansów na bas z orkiestrą kameralną, op. 104 (po op. 62) 1973: Sześć wierszy M. Cwietajewej na kontralt z fortepianem, op. 143, zinstrumentowane jako op. 143a 1974: Suita do słów Michelangelo Buonarrotiego w tłumaczeniu A. Efrosa na bas z fortepianem, op. 145, zinstrumentowane jako op. 145a 1974: Cztery wiersze kapitana Lebiadkina (z powieści F. Dostojewskiego „Biesy”) na bas z fortepianem, op. 146

Utwory sceniczne Opery i operetki 1927–1928: Nos, op. 15 – na podstawie opowiadania Nikołaja Gogola 1956–1963: Lady Makbet mceńskiego powiatu, op. 29 (1932); znana również pod tytułem nadanym jej w drugiej wersji „Katarzyna Izmajłowa”, op. 114 1941–1942: Gracze, op. 63 – na podstawie opowiadania Nikołaja Gogola, opera niedokończona; dokończenie Krzysztof Meyer (1981) 1958: Moskwa-Czeriomuszki, op. 105 – operetka w trzech aktach

Balety 1929: Złoty wiek, op.22 – balet w 3 aktach, libretto A. Iwanowski, prapremiera Leningrad 26 października 1930 1931: Bolec, op.27 – balet w 3 aktach, libretto W.Smirnow, prapremiera Leningrad 8 kwietnia 1931 r.