Siergiej Siergiejewicz Prokofjew (, w formie spolszczonej Sergiusz Prokofiew, Siergiej Prokofiew; ur. w Soncowce k. Kurachowa, w Imperium Rosyjskim, zm. 5 marca 1953 w Moskwie, ZSRR) – rosyjski (radziecki) kompozytor, pianista-wirtuoz oraz dyrygent, jeden z najważniejszych twórców awangardy pierwszej połowy XX w. Współtworzył różne nurty modernizmu, w tym futuryzm, ekspresjonizm, prymitywizm i neoklasycyzm (uważany za inicjatora ostatniego z tych kierunków w I Symfonii D-dur „Klasycznej”, op. 25, 1917), zachowując przy tym oryginalność i idiomatyczność stylu.
Prokofjew jest autorem szerokiego i różnorodnego repertuaru, obejmującego większość klasycznych form i gatunków: muzyki operowej, baletowej, kantat, oratoriów, muzyki symfonicznej (symfonii, koncertów na fortepian, skrzypce, wiolonczelę, suit, sinfoniett, uwertur i in.), kameralnej (m.in. kwartetów smyczkowych, pieśni, sonat), utworów na fortepian solo (m.in. 9 sonat, Visions fugitives, op. 22), muzyki scenicznej i filmowej, a także transkrypcji.
Popularność zawdzięcza przede wszystkim Symfonii klasycznej, bajce symfonicznej Piotruś i wilk, III koncertowi fortepianowemu C-dur, baletom Romeo i Julia oraz Kopciuszek, suicie Porucznik Kiże oraz muzyce do filmów Siergieja Eisensteina.
Życiorys Z muzyką Prokofjew zapoznał się w domu rodzinnym dzięki matce, która udzielała mu pierwszych lekcji gry na fortepianie gdy miał 5 lat. Pierwsze próby kompozytorskie – walce, marsze, dwie opery: Olbrzym i Na bezludnych wyspach, zwróciły uwagę Siergieja Taniejewa. Za jego namową Prokofjew rozpoczął w 1902 roku naukę muzyki (harmonia i kompozycja) u Reinholda Glière’a. Po dwóch latach wstąpił do konserwatorium petersburskiego (harmonia i kontrapunkt – Anatolij Ladow, orkiestracja – Nikołaj Rimski-Korsakow, dyrygentura – N. Czeriepnin, fortepian – Anna Jesipowa). W 1908 wziął po raz pierwszy udział w „Wieczorach muzyki współczesnej” S. Diagilewa. W 1914 roku Prokofjew ukończył konserwatorium jako świetny pianista i kompozytor, odznaczony pierwszą nagrodą za I Koncert fortepianowy. W 1918 roku opuścił kraj, udając się najpierw do Ameryki, później do Francji. Szybko zdobył sławę znakomitego pianisty-wirtuoza i niezwykle oryginalnego kompozytora. W Paryżu nawiązał współpracę z Siergiejem Diagilewem. Pisał dla niego balety: Syn marnotrawny, Nad Dnieprem, Stalowy krok. Tutaj związany był z bardzo kosmopolityczną grupą Triton (obok Milhauda, Honeggera, Poulenca i Martinů). W 1936 roku powrócił na stałe do Rosji, gdzie prócz pracy kompozytorskiej zajmował się pedagogiką, prowadząc klasę kompozycji w Konserwatorium w Moskwie.
mały|upright|Prokofjew przy pianinie
W całej twórczości Prokofjewa zaobserwować można charakterystyczne dla jego stylu cechy: ogólna antyromantyczność, nieustępliwość rytmiki (często ostinatowej), gwałtowna dynamiczność, liryzm, humorystyczne w intencjach cytowanie znanych zwrotów melodyczno-harmonicznych, uchwytność melodyki, pikanteria harmoniczna i kolorystyczna, ogólna przejrzystość założeń i mistrzowska precyzja ich realizacji.
On sam tak charakteryzował przemiany w swojej muzyce:
Śmierć Zmarł 5 marca 1953. Tego samego dnia zmarł również przywódca Związku Radzieckiego Józef Stalin. Zgon Stalina skupił na sobie uwagę całego narodu, w związku z czym śmierć kompozytora była nieomalże niezauważona, a państwowe uroczystości żałobne uniemożliwiały przeprowadzenie pogrzebu Prokofjewa. Zbieg tych dwóch wydarzeń stał się także tematem anegdoty, związanej z osobą dyrygenta Grzegorza Fitelberga, dyrektora Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia – dzień po śmierci Stalina i Prokofjewa Fitelberg po przyjściu na próbę orkiestry miał wygłosić mowę ku pamięci wielkiego kompozytora i poprosił o minutę ciszy. Następnie zwrócił się do koncertmistrza Władysława Wochniaka: Władziu, czy to prawda, że umarł Stalin?.
Życie osobiste Był dwukrotnie żonaty: z Liną Luberą (od 1923), z którą miał dwóch synów, Światosława i Olega, oraz Mirą Mendelson (od 1948), która była jego partnerką od wielu lat w czasie trwania związku małżeńskiego z Liną Luberą.
Instytucje poświęcone kompozytorowi Jego pierwsza żona, Lina, założyła w 1983 Fundację im. S. Prokofjewa (The Serge Prokofiev Foundation), która w 1994 otrzymała siedzibę w Goldsmiths’ College przy Uniwersytecie Londyńskim. Jej celem jest zbieranie środków finansowych na badania twórczości Prokofjewa, a także gromadzenie rękopisów i pamiątek oraz popularyzacja dzieł kompozytora. W latach 2001–2004 funkcjonowało Stowarzyszenie im. Siergieja Prokofjewa (The Serge Prokofiev Association), założone przez Fundację, które wydawało czasopismo Three Oranges oraz kierowało inicjatywą Prokofiev 2003 na 50-lecie śmierci kompozytora. Po rozwiązaniu Stowarzyszenia zadanie wydawania czasopisma przejęła Fundacja.
Najważniejsze dzieła mały|upright|Popiersie Siergieja Prokofjewa w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach mały|upright|Siergiej Prokofjew, ok. 1918
Opery Gracz, op. 24 (1915–1916) Miłość do trzech pomarańczy, op. 33 (1919) Ognisty anioł, op. 37 (1919–1927) Siemion Kotko, op. 81 (1939) Zaręczyny w klasztorze, op. 86 (1940) Wojna i pokój, op. 91 (1941–1942) Opowieść o prawdziwym człowieku (1948, Kijów 1961)
Balety Błazen (Bajka o błaźnie, co siedmiu błaznów przechytrzył), op. 21 (1915–1920) Stalowy krok, op. 41 (1925) Syn marnotrawny, op. 46 (1928) Nad Dnieprem, op. 51 (1930) Romeo i Julia, op. 64 (1935–1936) Kopciuszek, op. 87 (1940–1944) Baśń o kamiennym kwiecie, op. 118 (1948–1950)
Symfonie I symfonia D-dur „Klasyczna”, op. 25 (1916–1917) II symfonia d-moll, op. 40 (1924) III symfonia c-moll, op. 44 (1928) IV symfonia C-dur, op. 47 (1930), ponownie zredagowana w 1947 r. jako op. 112 V symfonia B-dur, op. 100 (1944) VI symfonia es-moll, op. 111 (1945–1947) VII symfonia cis-moll, op. 131 (1951–1952)
Koncerty fortepianowe I koncert fortepianowy Des-dur, op. 10 (1911–1912) II koncert fortepianowy g-moll, op. 16 (1913), ponownie zredagowany w 1923 r. jeden z najtrudniejszych koncertów fortepianowych III koncert fortepianowy C-dur, op. 26 (1917–1921) IV koncert fortepianowy B-dur (na lewą rękę), op. 53 (1931) V koncert fortepianowy G-dur, op. 55 (1932) skrzypcowe I koncert skrzypcowy D-dur, op. 19 (1916–1917) II koncert skrzypcowy g-moll, op. 63 (1935) wiolonczelowe Symfonia-koncert e-moll na wiolonczelę i orkiestrę, op. 125 (1950–1952); w pierwszej redakcji jako I Koncert wiolonczelowy e-moll op. 58 Concertino g-moll na wiolonczelę i orkiestrę, op. 132 (1952)
Suity i inne utwory orkiestrowe Jesienny szkic, op. 8 (1910–1914–1934) Suita scytyjska na wielką orkiestrę symfoniczną, op. 20, mniej znana jako Ała i Łołłij (1915) Suita symfoniczna z baletu „Błazen”, op. 21bis (1922) Suita symfoniczna z opery „Miłość do trzech pomarańczy”, op. 33bis (1924) Suita symfoniczna z baletu „Nad Dnieprem”, op. 51bis (1933) Suita symfoniczna z filmu „Porucznik Kiże”, op. 60 (1933–1934) I suita symfoniczna z baletu „Romeo i Julia”, op. 64bis (1936) II suita symfoniczna z baletu „Romeo i Julia”, op. 64ter (1936) Piotruś i wilk, op. 67 (1936), bajka symfoniczna dla dzieci na głos recytujący i wielką orkiestrę symfoniczną III suita symfoniczna z baletu „Romeo i Julia”, op. 101 (1946) I suita symfoniczna z baletu „Kopciuszek”, op. 107 (1946) II suita symfoniczna z baletu „Kopciuszek”, op. 108 (1946) III suita symfoniczna z baletu „Kopciuszek”, op. 109 (1946)
Utwory kameralne Uwertura żydowska na klarnet, fortepian i kwartet smyczkowy, op. 34 (1919) Kwintet g-moll na obój, klarnet, skrzypce, altówkę i kontrabas, op. 39 (1924) Sonata C-dur na dwoje skrzypiec, op. 56 (1932) I sonata f-moll na skrzypce i fortepian, op. 80 (1938–1946) Sonata D-dur na flet i fortepian, op. 94 (1943) II sonata D-dur na skrzypce i fortepian, op. 94bis (1944), transkrypcja Sonaty fletowej Sonata C-dur na wiolonczelę i fortepian, op. 119 (1949)
Utwory fortepianowe sonaty: I sonata f-moll, op. 1 (1909) II sonata d-moll, op. 14 (1912) III sonata a-moll „Ze starych zeszytów”, op. 28 (1917) IV sonata c-moll „Ze starych zeszytów”, op. 29 (1917) V sonata C-dur, op. 38 (1923) VI sonata A-dur „Wojenna”, op. 82 (1939–1940) VII sonata B-dur „Wojenna”, op. 83 (1939–1942) VIII sonata B-dur „Wojenna”, op. 84 (1939–1944) IX sonata C-dur, op. 103 (1947) inne: Podszepty diabelskie, op. 4/4 (1910–1912) Toccata d-moll, op. 11 (1912) Sarkazmy, op. 17 (1912–1914), 5 utworów Wizje ulotne (Visions fugitives), op. 22 (1915–1917), 20 utworów Bajki starej babuni, op. 31 (1918), 4 utwory Sonatina pastoralna, op. 59/3 (1934) Muzyka dziecięca, op. 65 liczne transkrypcje fragmentów baletów i oper, m.in.: Miłość do trzech pomarańczy, Romeo i Julia, Kopciuszek, Wojna i pokój
Dzieła wokalne Ich siedmiu, op. 30 (1917), kantata na tenor dramatyczny, chór i orkiestrę (sł. K. Balmont) Kantata na XX-lecie Października, op. 74 (1936–1937) na 2 chóry, orkiestrę symfoniczną, orkiestrę wojskową, orkiestrę akordeonów i perkusję, do tekstów K. Marksa, W. Lenina i J. Stalina Aleksander Newski, op. 78 (1938–1939), kantata na mezzosopran, chór i orkiestrę, słowa W. Łukowski i S. Prokofjew Zdrawica, op. 85 (1939), kantata na chór i orkiestrę
Muzyka filmowa – op. 60 (1933), muzyka do filmu Car Szaleniec (1934) na podstawie powieści (1928) Jurija Tynianowa – op. 70 (1936), muzyka do niezrealizowanego filmu na podstawie noweli Dama pikowa (1834) Aleksandra Puszkina Aleksander Newski (reż. Siergiej Eisenstein) Iwan Groźny (reż. Siergiej Eisenstein)
Muzyka teatralna Noce egipskie Hamlet
Odznaczenia Został odznaczony m.in.: Nagrodą Stalinowską tytułem Zasłużonego Działacza Sztuk RFSRR (1944) tytułem Ludowego Artysty RFSRR (1947) Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy (1943) Medalem „Za ofiarną pracę w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medalem „W upamiętnieniu 800-lecia Moskwy” Medalem „Za obronę Kaukazu”
Edycje nutowe S. S. Prokofjew: sobranie soczinienij (ros. С.С. Прокофьев: собрание сочинений; pol. S.S. Prokofiew: dzieła zebrane), red. N.P. Anosow i in., 20 tomów, Gosudarstwiennoje muzykalnoje izdatielstwo, Muzyka (Государственное музыкальное издательство, Музыка), 1955–67.
Przypisy
Bibliografia Siergiej Prokofjew: Matieriały, dokumienty, wospominanija, Moskwa 1956 Izraił Niestiew: S. Prokofjew, Moskwa 1957 (wyd. ang. tłum. Florence Jonas, Stanford 1960) O twórczości Sergiusza Prokofiewa, red. Zofia Lissa, Kraków 1962 Michel Hofmann: Serge Prokofiev, Paryż 1963 M.G. Aranowski: Miełodika S. Prokofjewa, Leningrad 1969 S. Prokofjew: Autobiografia, Kraków, PWM 1970 S. Prokofjew: Merci za miły list, Kraków 1970 S. Prokofjew: Refleksje, notatki i wypowiedzi, Kraków 1971 Jerzy Jaroszewicz: Prokofjew, Kraków, PWM 1983
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Fundacji im. Siergieja Prokofjewa
Kategoria:Radzieccy kompozytorzy muzyki filmowej Kategoria:Rosyjscy pianiści Kategoria:Kompozytorzy XX wieku Kategoria:Rosyjscy kompozytorzy operowi Kategoria:Rosyjscy artyści socrealizmu Kategoria:Radzieccy artyści socrealizmu Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie Kategoria:Laureaci Nagrody Stalinowskiej Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Odznaczeni Medalem za Ofiarną Pracę w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945 Kategoria:Odznaczeni Medalem 800-lecia Moskwy Kategoria:Zasłużeni Działacze Sztuk RFSRR Kategoria:Ludowi Artyści RFSRR Kategoria:Urodzeni w 1891 Kategoria:Zmarli w 1953