Arbitraż międzynarodowy (z fr. arbitrage 'sąd rozjemczy' od łac. arbiter 'świadek, rozjemca') – rozjemstwo, rozwiązywanie sporu pomiędzy państwami za pomocą orzeczenia wydanego przez jednego lub więcej arbitrów wybranych przez strony.
Rodzaje fakultatywny, gdy strony wyrażają zgodę (tzw. kompromis) na oddanie sporu pod arbitraż: fakultatywny niezorganizowany, gdy strony wybierają arbitrów dla poszczególnych sporów, fakultatywny zorganizowany, gdy istnieje stały sąd rozjemczy, któremu strony przekazują spory, obligatoryjny, gdy strony w uprzednio zawartej umowie (w tzw. klauzuli arbitrażowej) zgodziły się, że na żądanie jednej z nich spór będzie oddany pod arbitrażNp. cztery traktaty arbitrażowe zawarte w Locarno przez Niemcy w 1925 z Francją, Belgią, Polską i Czechosłowacją w art. 1 głosiły Wszelkie spory jakiejkolwiekbądź natury między stronami które nie mogłyby być załatwione polubownie drogą zwykłego postępowania dyplomatycznego, będą oddane do rozsądzenia bądź trybunałowi rozjemczemu, bądź też Stałemu Trybunałowi Sprawiedliwości Międzynarodowej. Art. 16 O ile nie dojdzie do pojednania w Stałej Komisji Pojednawczej, spór oddany zostanie trybem kompromisu bądź do Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, na warunkach i zgodnie z procedurą, przewidzianą przez jego statut, bądź do Trybunału arbitrażowego, na warunkach i zgodnie z procedurą, przewidzianą przez Konwencję Haską z 18 października 1907 r. w sprawie załatwiania pokojowego sporów międzynarodowych. O ile nie dojdzie pomiędzy Stronami po upływie jednego miesiąca do zgody w sprawie kompromisu, każda ze Stron będzie miała możność skierować spór bezpośrednio drogą podania do Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej. ().
Tradycyjny sposób arbitrażu, zwany europejskim lub klasycznym. Polega on na tym, że spór rozstrzyga głowa wybranego państwa trzeciego (np. król, prezydent, papież)Np. Wilhelm I Hohenzollern w świńskiej wojnie w 1872 i Leon XIII w sporze z Niemiec z Hiszpanią o Karoliny w 1885 (Andrzej J. Kamiński Stanowisko Niemiec na pierwszej konferencji haskiej (1899), Poznań 1962, s.163).. Zaletą tej formy mają być niezależnośc, rzekomy brak motywów dla stronniczości i potencjalny autorytet w środowisku międzynarodowym. Istotne mogą być braki wiedzy na wspomniane tamtyWg art. 56 Konwencji Haskiej z 18 października 1907 r. o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych, gdy na arbitra wybrany zostanie monarcha lub głowa państwa, procedura arbitrażowa ustalona jest przez niego. ().
Drugi system, tzw. amerykański polega na oddaniu sporu do rozstrzygnięcia komisji mieszanej (joint commission). Taka komisja składa się z trzech lub pięciu członków, z czego jeden lub dwóch członków wydelegowanych jest z państw uczestniczących w sporze, i jednego przewodniczącego (superarbitra), wybranego za obopólną zgodą tych państwPo raz pierwszy takie postępowanie wprowadził Traktat waszyngtoński (1871) w sporze o Roszczenia Alabamy, po jednym członku komisji mianowały obie zwaśnione strony, o wyznaczenie pozostałych trzech poproszeni zostali cesarz Brazylii Piotr II, król Włoch Wiktor Emanuel II i ówczesny prezydent Szwajcarii Karl Schenk.Art. 45 Konwencji Haskiej z 18 października 1907 r. o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych : Przy braku zgody o wybór superarbitra prodzone jest państwo trzecie, wyznaczone za wspólną zgodą stron. O ile nie dojdzie do zgody w tym względzie, każda ze stron wskaże inne państwo, a wybór superarbitra następuje przez porozumienie państw tak wskazanych. Jeżeliby w ciągu dwóch miesięcy te dwa państwa nie doszły do zgody, każde z nich przedstawia dwóch kandydatów wybranych z listy członków Stałego Sądu Rozjemczego z wyłączeniem członków, wyznaczonych przez strony, i nie będących obywatelami żadnej z nich. Losowanie określa, który z kandydatów tak wskazanych będzie superarbitrem.. Szczególnymi zaletami tego systemu jest możliwość doboru osób o szczególnej wiedzy lub znajomości tematu do komisji oraz unożliwienie stronom konfliktu udział w przygotowaniu orzeczenia. Przedstawiciele z państw uwikłanych w konflikt stają się adwokatami swoich krajów niż arbitrami.
Częściej stosowany w praktyce jest system amerykański. Przewiduje go również załącznik do Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów.
Postępowanie Od wyroku sądu arbitrażowego nie ma odwołania. Wyjątkiem jest sytuacja kiedy strony sporu wcześniej umówią się, że jest inaczej. Jednak przy odwołaniu się od ogłoszonego orzeczenia ten sam sąd arbitrażowy rozpatruje rewizjęArt. 83 Konwencji Haskiej z 18 października 1907 r. o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych : Strony mogą zastrzec sobie w kompromisie prawo żądania rewizji wyroku arbitrażowego. W tym wypadku, przy braku postanowień odmiennych, żądanie winno być skierowane do Trybunału, który wydał wyrok. Może ono opierać się jedynie na wykryciu nowego faktu, mogącego wywrzeć wpływ decydujący na wyrok, który w chwili zamknięcia rozpraw nie był znany Trybunałowi ani Stronie, która zażądała rewizji. Kompromis określa termin, w którym żądanie rewizji winno być sformułowane..
Postępowanie arbitrażowe składa się z dwóch części, pisemnej i ustnejTamże, art. 63.. Strony składają najpierw wyjaśnienia na poparcie swojej sprawy, następuje narada, najczęściej tajna. Decyzje zapadają większością głosów, a ogłoszony wyrok powinien być odpowiednio uzasadniony i umotywowanyTamże, art. 79.. Wyrok arbitrażowy obowiązuje jedynie strony będące w sporzeTamże, art. 84.. Zastosowanie arbitrażu pociąga za sobą obowiązek poddania się z dobrą wiarą jego wyrokowiTamże, art. 37..
Obecnie arbitraż międzynarodowy jest rzadkim środkiem rozstrzygania sporów, gdyż jako forma jest często krytykowany za swoje niedostosowanie zasad do zmieniających się sytuacji i potrzeb na świecie.
Zobacz też Stały Trybunał Arbitrażowy
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Sądy międzynarodowe a arbitraż międzynarodowy Stosunki międzynarodowe: Arbitraż
Kategoria:Rozwiązywanie sporów międzynarodowych