mały|Willa letniskowa Szczepańskiego w Kasince Małej na stokach góry Lubogoszcz Jan Józef Szczepański (ur. 12 stycznia 1919 w Warszawie, zm. 20 lutego 2003 w Krakowie) – polski pisarz, reporter, eseista, scenarzysta filmowy i tłumacz, taternik, podróżnik. Był prezesem Związku Literatów Polskich i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Z wykształcenia był orientalistą.

Życiorys Syn Aleksandra Szczepańskiego, dyplomaty II Rzeczypospolitej i ekonomisty, związanego z przemysłem cynkowym Górnego Śląska, brata Marii Kuncewiczowej oraz Marii Znatowicz-Szczepańskiej, nauczycielki języka francuskiego, tłumaczki literatury serbskiej i publicystkiHenryk Szczepański: Janek z kościuszkowskiego wzgórza, „Śląsk” R. XXVI, nr 9 (300), wrzesień 2020, s. 42–45..

W latach 1932–1937 jego rodzina mieszkała w Katowicach, gdzie Jan J. Szczepański uczęszczał do męskiego Państwowego Gimnazjum i Liceum przy ul. A. Mickiewicza. Następnie studiował orientalistykę, studia ukończył w 1947 r.

Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939, w 1941 r. wstąpił do Związku Jaszczurczego (od 1942 NSZ) i pracował w komórce wywiadu do 1943, kiedy to został żołnierzem AK, w 1944 r. walczył w partyzantce. Temu okresowi poświęcił swoją prozę wojenną: opowieść o wrześniowej klęsce (Polska jesień) i opowiadania partyzanckie (Buty), w których mierzy się krytycznie z legendą „leśnych ludzi”. Tematyka wojenna znalazła się też w scenariuszach do filmów Stanisława Różewicza (Westerplatte i Wolne miasto).

Po wojnie związał się z „Tygodnikiem Powszechnym” (w latach 1947–1953 był członkiem redakcji). Był ostatnim prezesem rozwiązanego przez władze stanu wojennego Związku Literatów Polskich (ten okres udokumentował w książce Kadencja). Był jednym z założycieli Polskiego Porozumienia Niepodległościowego. W 1978 r. podpisał również deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych. Tłumaczył na polski m.in. prozę Conrada i Greene’a, Bajki murzyńskie.

Był sygnatariuszem Listu 59 (1975 rok) i listu intelektualistów w obronie braci Jerzego i Ryszarda Kowalczyków (maj 1981). 23 sierpnia 1980 roku dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s.])..

Był zapalonym turystą i (w pierwszych latach po wojnie) taternikiem. Wspinał się np. ze Stanisławem Siedleckim (m.in. próba wejścia zachodnią ścianą Łomnicy nową drogą przez Hokejkę) oraz z Krzysztofem Tatarkiewiczem. Taternictwo, narciarstwo i samo Zakopane pojawiają się w kilku jego książkach (m.in. Autograf) oraz w szeregu publikacji w czasopismach. W 1955 roku przetłumaczył książkę Johna Hunta Zdobycie Mount Everestu. Znajomość Beskidu Wyspowego, Gorców i Pienin zaowocowała książkami Portki Odysa i Kipu (patrz niżej). Życie prywatne

W 1947 r. wziął ślub z Danutą Wolską.

Był najbliższym przyjacielem pisarza Stanisława Lema i ojcem chrzestnym jego syna Tomasza. Jego osoba była pierwowzorem postaci Prothera w powieści Głos Pana Lema.

Cenzura komunistyczna Nazwisko Jana Józefa Szczepańskiego znalazło się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 r. Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono nazwisko Szczepańskiego oraz następujące wytyczne: „Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów”.

thumb|Grób pisarza na parafialnym cmentarzu w Tyńcu

Po upadku PRL W kwietniu 1997 r. za książkę Jeszcze nie wszystko uhonorowany został Nagrodą Krakowska Książka Miesiąca. W 2001 r. został laureatem nagrody literackiej polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego.

Andrzej Werner przypisuje Szczepańskiego do odrębnego nurtu w polskiej literaturze, „programowo odrzucającego ideowe, a już zwłaszcza doktrynalne spory”, skupiającego „pisarzy zwróconych ku życiu, ludzkiej rzeczywistości bez pośredniczącej roli idei, nie wysuwających na plan pierwszy swoich sądów, poglądów i postulatów, usuwających się w cień, by uwypuklić to, co istnieje niezależnie od wyobrażeń podmiotu, obserwujących życie w jego rzeczywistych historycznych wymiarach, by odnaleźć w nim uniwersalne cechy ludzkie, może ślad transcendencji, może tęsknotę za nim”.

Z kolei Andrzej Sulikowski zwraca uwagę na problematykę górską w twórczości Jana Józefa SzczepańskiegoAndrzej Sulikowski: Jan Józef Szczepański. Studia i wspomnienia. Szczecin 2005, s. 40 nn..

Poeta Janusz Szuber zadedykował Janowi Józefowi Szczepańskiemu wiersz Które kiedyś były, wydany w tomikach poezji Okrągłe oko pogody z 2000 r. oraz Tam, gdzie niedźwiedzie piwo warzą z 2004 r.

Twórczość Publikacje Portki Odysa (powieść) Warszawa: Czytelnik, 1954 Polska jesień (powieść) Kraków: Wydawnictwo Literackie (WL), 1955 Buty i inne opowiadania, Kraków: WL, 1956 Pojedynek (powieść) Kraków: WL, 1957 Tombakowy pierścionek i inne opowiadania (współautor: B. Mańkowski), Warszawa: Czytelnik, 1957 Dzień bohatera (opowiadania) Warszawa: Czytelnik, 1959 Zatoka białych niedźwiedzi (reportaż) Kraków: WL, 1960 Motyl (opowiadania) Warszawa: Czytelnik, 1962 Do raju i z powrotem (reportaże), Warszawa: Czytelnik, 1964 Czarne i białe (reportaże), Kraków: WL, 1965 Ikar (powieść), Warszawa: Czytelnik, 1966 Wyspa, Warszawa: Czytelnik, 1968 Świat wielu czasów. Wrażenia z podróży do ameryki południowej, Kraków: WL, 1969 Koniec westernu (reportaże), Warszawa: Czytelnik, 1971 Opowiadania dawne i dawniejsze, Kraków: WL, 1973 Rafa (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1974 Przed nieznanym trybunałem (eseje), Warszawa: Czytelnik, 1975 Kipu (powieść), Kraków: WL, 1978 Autograf (opowiadania i dramat), Warszawa: Czytelnik, 1979 Trzy podróże (reportaże), Kraków: WL, 1981 Trzy czerwone róże (opowiadania), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1982 Nasze nie nasze (reportaże), Kraków: Znak, 1984 Kadencja (wspomnienia), Kraków: Oficyna Literacka, 1986 Kapitan (powieść), Paryż: Libella, 1986 Ultima thule (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1987 Maleńka encyklopedia totalizmu, Kraków: Znak, 1990 Historyjki (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1990 Mija dzień (opowiadania), Kraków: WL, 1994 Jeszcze nie wszystko (opowiadania), Kraków: Baran i Suszczyński Wszyscy szukamy (eseje), Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 1998 Obiady przy świecach (wybór opowiadań), Rosner & Wspólnicy, 2003 Dziennik (dzienniki) T. I 1945-1956, Kraków: WL, 2009; T. II 1957-1963, Kraków: WL, 2011; T. III 1964-1972, Kraków: WL, 2014; T. IV 1973-1980, Kraków: WL, 2015 (ss. 728) ; T. V 1981–1989, Kraków: WL, 2017 (s. 896) .

Scenariusze filmowe Wolne miasto (1958) Jadą goście jadą... (1962) Na melinę (1965) Westerplatte (1967) Hubal (1973) Z dalekiego kraju (1981) Życie za życie. Maksymilian Kolbe (1991)

Upamiętnienie Jest patronem ławeczki w Parku Ratuszowym w Krakowie w dzielnicy XVIII Nowa Huta, o czym informuje tabliczka. Patroni ławeczek w przestrzeni publicznej są wybierani w ramach projektu Kody Miasta realizowanego przez Krakowskie Biuro Festiwalowe, operatora tytułu Kraków Miasto Literatury UNESCO, którym Kraków został uhonorowany w 2013 roku.

Przypisy

Bibliografia Andrzej Werner, Wysoko. Nie na palcach, Wydawnictwo Literackie, 2003.

Andrzej Sulikowski, „Nie można świata zostawić w spokoju”. O twórczości Jana Józefa Szczepańskiego., Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1992. Andrzej Sulikowski, Jan Józef Szczepański. Studia i wspomnienia, Wydawnictwo Print Group, Szczecin 2005. ISBN 83-60065-15-2.

Linki zewnętrzne Mariusz Kubik, Zdzisław Najder, Anna Nasiłowska – Portrety pisarzy: Jan Józef Szczepański, czyli odwaga świadectwa, „Gazeta Uniwersytecka UŚ”, nr 7 (96)/kwiecień 2002; Uniwersytet Śląski, Katowice Beata Gontarz. Stawiał sobie (i czytelnikowi) wysokie wymagania, „Gazeta Uniwersytecka UŚ”, nr 8 (108)/maj 2003; Uniwersytet Śląski, Katowice Jan Józef Szczepański: Bibliografia w LitDok Europa Środkowo-Wschodnia / Instytut Herdera w Marburgu ciekawe wiadomości biograficzne i fragmenty Dzienników na stronach wydawcy Dzienników Jan Józef Szczepański – dzieła w bibliotece Polona

Kategoria:Członkowie Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Działacze PPN Kategoria:Laureaci Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Laureaci Nagrody im. Mieczysława Lepeckiego Kategoria:Laureaci Nagrody im. Parandowskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Absolwenci III Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Katowicach Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na tynieckim cmentarzu parafialnym Kategoria:Polscy eseiści XX wieku Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy reportażyści Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy taternicy Kategoria:Polscy żołnierze podziemia Kategoria:Sygnatariusze Listu 59 Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy Okrągłego Stołu (strona solidarnościowa) Kategoria:Urodzeni w 1919 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Zmarli w 2003 Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Żołnierze Narodowych Sił Zbrojnych