250px|thumb|Baszta na planie kwadratu, zlokalizowana w południowo-wschodniej części muru, nadbudowana w końcu XV wieku i przekształcona w dzwonnicę Mury miejskie w Lubinie – zostały zbudowane w XIV wieku, prawdopodobnie w miejscu starych wałów ziemnych wzmocnionych palisadą, bądź częstokołem, o których umacnianiu przez mieszczan wspomina dokument Jana ścinawskiego z 1319 roku. Intensywna budowa murów miejskich nastąpiła w latach 1348-1358. Były to czasy tuż przed wojną domową i w trakcie jej trwania między synami Bolesława Rozrzutnego, kiedy to Lubin stanowił rezydencję księcia Ludwika I. Zakończenie budowy murów miejskich nastąpiło w drugiej połowie XIV wieku i wówczas zostały one włączone w pełen system obronny miasta.
Intensywna budowa murowanych obwarowań nastąpiła w latach 1348–1358. Inicjatorem ich wzniesienia był książę legnicko-brzeski Ludwik I, dla którego Lubin stanowił rezydencję. Wojna domowa między synami Bolesława Rozrzutnego wzmogła potrzebę budowy silnych umocnień. Zakończenie prac nastąpiło w drugiej połowie XIV wieku, kiedy to obwarowania włączono w pełny system obronny miasta.
Mury otaczały miasto na planie zbliżonym do wydłużonego czworoboku z łagodnym łukiem po stronie północno-zachodniej. Od południa miasto ochraniała dodatkowo rzeka Baczyna (zwana także Kalną Strugą / niem. Kalte Bach), która współcześnie dotyka tylko południowo-wschodniej części Starego Miasta.
Technika budowy i wymiary muru mały|Plan miasta Lubina z połowy XIX wieku. Mury zbudowano z kamienia polnego (znaleziskowego / narzutowego), układanego w równe warstwy w części przyziemnej, z niewielkim tylko dodatkiem kamienia łamanego. Cegły gotyckiej (palcówki), w układzie jednowozówkowym (o wymiarach 28 x 13 x 9 cm) użyto w wyższych partiach muru. Wszystko powiązano wapienną zaprawą.
Pierwotna wysokość murów wynosiła od 4 do 5 metrów, a grubość od 1,5 metra w partii szczytowej do ponad 2 metrów w partii przyziemnej. Szerokość muru ulegała lokalnym wahaniom ze względu na postępujące w kolejnych stuleciach niszczenie jego zewnętrznego lica. W późniejszym okresie ubytki uzupełniano cegłą.
W XV wieku mury podwyższono średnio o 1 metr. Pierwotnie zwieńczenie murów stanowił krenelaż (blanki) oraz drewniany ganek dla obrońców od strony miasta. Podczas XV-wiecznej przebudowy stare blanki zamurowano, a powyżej utworzono nowe otwory strzelcze. Większość zachowanego jeszcze w XIX wieku murowanego przedpiersia z zębatymi zwieńczeniami (blankami) z cegły została bezpowrotnie wyburzona w 1864 roku na skutek decyzji pruskiego konserwatora zabytków Ferdinanda von Quasta.
Baszty i wieże Obronność murów wzmacniało łącznie czternaście lub piętnaście zamkniętych i otwartych od strony miasta baszt (tzw. szal), wzniesionych na planie prostokąta, które stały od siebie w odległości od 40 do 50 metrów (co odpowiadało zasięgowi skutecznego strzału z kuszy). Tradycja wprowadzania baszt flankujących do linii murów nie pochodzi z pierwszego etapu budowy (wówczas mur był jednolitym pasem), lecz rozpoczęła się na początku XV wieku.
Szerokość frontu baszt wynosiła około 8 metrów, były wysunięte przed lico muru o 1,5–2 metry i wyższe od korony murów o co najmniej 2 metry. Brak tylnej ściany lub jej lekka, szachulcowa konstrukcja miały obniżyć koszty budowy i utrudnić wrogowi obronę w razie jej zdobycia. Równomierne rozmieszczenie baszt zakłócono na odcinku wschodnim (między bramą Legnicką a narożnikiem południowo-wschodnim), gdzie odległości między nimi wynosiły zaledwie około 25 metrów. Z kolei po stronie północnej, między zamkiem a bramą Ścinawska, stała tylko jedna baszta. W południowo-zachodnim narożniku wzniesiono basztę pełną, ceglaną na kamiennym cokole (o wymiarach 7,4 x 4,3 metra), którą w XV wieku podwyższono o kondygnację z dekoracyjnym gzymsem. Prawdopodobnie podobne baszty znajdowały się w innych narożnikach. Wyróżniała się też baszta na zachód od bramy Ścinawskiej – wyższa od innych i przykryta dachem namiotowym, pełniąc funkcje obserwacyjno-wartownicze.
Wejścia do miasta strzegły trzy bramy: Głogowska, Ścinawska i Wrocławska, zwana również Legnicką. Najbardziej ufortyfikowana była brama Głogowska. Składała się ona z masywnej, czworobocznej baszty przybramnej o wysokości 18–20 metrów (pierwotnie mającej około 10 metrów) wzniesionej na planie kwadratu o boku 7,4 metra. Do baszty od północy przylegał budynek bramny posiadający sklepiony przejazd o wysokości około 6 metrów dla konnych oraz mniejszą furtę dla pieszych. Brama ta była wyposażona w podwójne mury oraz przedbramie wysunięte w stronę wału ziemnego z mostem zwodzonym (nad fosą), przed którym znajdowały się jeszcze dwa przekopy z drewnianymi mostami (łącznie potrójna fosa).
Pozostałe bramy miały podwójne mury oraz przedbramia i podwójne fosy, przy czym bramę Ścinawską poprzedzało wyjątkowo długie przedbramie w formie murowanej szyi o długości aż 25 metrów.
Zamek i furta kościelna W miejski system obronny włączono także odbudowane i znacznie rozbudowane założenie zamkowe. Zamek, choć usytuowany na wschodzie blisko obwodu, nie łączył się z nim bezpośrednio – odgradzał go przekop z przerzuconym ponad nim drewnianym mostem oraz mur samej warowni.
Całość sprawiła, że ówczesny Lubin był jednym z najbardziej ufortyfikowanych miast na Śląsku i w dużej mierze dzięki temu systemowi obronnemu skutecznie oparł się dwukrotnym najazdom husytów w latach 1428 i 1431.
Pod koniec XIV wieku w południowej części murów wybito furtę kościelną dla pieszych, która prowadziła z przykościelnego placu do cmentarza przeniesionego poza obręb murów. Furta została zabezpieczona niewielkim przedbramiem, a dodatkowe wzmocnienie obronne furty stanowiła znajdująca się obok baszta. W końcu XV wieku nadbudowano ją i przekształcono w wysoką dzwonnicę, którą została połączona podwieszonym, ceglanym gankiem łękowym. Pierwotnie zwieńczenie murów i baszt od strony miasta stanowiły pomosty bojowe z blankami.
Modernizacje nowożytne i zmierzch znaczenia militarnego W XV i XVI wieku – w związku z coraz powszechniejszym użyciem broni palnej i zmianą działań oblężniczych – istniejący system obronny murów zmodernizowano i rozbudowano. Górne kondygnacje baszt wyposażono w strzelnice artyleryjskie, a za murem wzniesiono wały ziemne z drugą fosą.
W latach 50. XVII wieku przystąpiono do usuwania poważnych zniszczeń po wojnie trzydziestoletniej, podczas której sprawność bojową zachowały zaledwie cztery baszty. W tym okresie drewniany most prowadzący do zamku zastąpiono nowym, kamiennym.
W XVIII stuleciu mury traciły znaczenie militarne i były zabudowywane przez właścicieli sąsiednich parcel. Pod koniec lat 50. XVIII wieku planowano nawet ich wyburzenie dla usprawnienia komunikacji, jednak opór mieszczan ograniczył skalę rozbiórki. Ostatecznie w 1821 roku zburzono bramy miejskie, w baszcie przy bramie Głogowskiej urządzono później muzeum, a po zewnętrznej stronie obwarowań utworzono pas zieleni.
Ochrona prawna i wpisy do rejestru zabytków Lubińskie mury miejskie z XIV wieku są wpisane do rejestru zabytków, podlegają ścisłej ochronie konserwatorskiej. Poszczególne elementy zespołu zostały wpisane do rejestru zabytków na mocy następujących decyzji prawnych:
Ośrodek historyczny miasta wraz z zachowanymi fragmentami murów obronnych – wpisany pod numerem 43/L prawomocną decyzją z dnia 25 listopada 1956 r. XIV-wieczne mury miejskie – wpisane pod numerem 184/L prawomocną decyzją z dnia 4 lipca 1964 r. (w innych spisach figurujące również pod numerem A/2677/1114). XIV-wieczna wieża obronna przy ul. Tysiąclecia – wpisana pod numerem 38/L prawomocną decyzją z dnia 22 listopada 1956 r. XV-wieczny kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej (dawniej pw. Najszerszego Serca Pana Jezusa) wraz z dzwonnicą – wpisany pod numerem 177/L prawomocną decyzją z dnia 13 stycznia 1964 r. Gotycko-renesansowe ruiny zamku przy ul. Piastowskiej – wpisane pod numerem 183/L prawomocną decyzją z dnia 4 lipca 1964 r.
W latach 2018–2020 z inicjatywy Inwestora (Gminy Miejskiej Lubin) przeprowadzono kompleksowe przedsięwzięcie pod nazwą „Remont zabytkowych murów obronnych Starego Miasta w Lubinie z przyległymi schodami i basztami”. Obejmowało ono wielobranżowe projekty koncepcyjne, architektoniczne, konstrukcyjne oraz szczegółowe programy prac konserwatorskich.
Stan obecny Do chwili obecnej na znacznym odcinku obwodu starego miasta zachowało się w dobrym stanie około 70% dawnych miejskich murów obronnych oraz część założeń fortyfikacyjno-obronnych. Są to: Stanowiska artyleryjskie i strzelnice w baszcie narożnej, usytuowanej w południowo-zachodnim narożniku murów. Zachowane w stanie szczątkowym dwie baszty w południowym odcinku muru i cztery baszty w północnym odcinku muru. Jedna z baszt po stronie wschodniej została w czasach nowożytnych zredukowana do poziomu fundamentów i przekształcona w taras ze schodami. Baszta Głogowska z wieżą bramną, której pełna wysokość po renowacji z 2020 roku wynosi 32,57 m. Baszta przy kościele, nadbudowana w końcu XV wieku i przekształcona w dzwonnicę. Podwieszony, ceglany ganek łękowy łączący kościół z dawną basztą.
Przypisy
Bibliografia S.Tokarczuk; Lubin: dzieje miasta; Wydawnictwo Dolnośląskie; Wrocław 2003r; (str.32/33)
Kategoria:Zabytki nieruchome w Lubinie Lubin